«Жердің ірі масштабты топырақ іздестірулерін жүргізу жөніндегі әдістемені бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрінің 2023 жылғы 22 ақпандағы № 75 бұйрығына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы
Қазақстан Республикасы Жер кодексінің 14-бабы 1-тармағының 4-5) тармақшасына сәйкес БҰЙЫРАМЫН:
6-тармақ мынадай редакцияда жазылсын:
«6. Жерлердің ірі масштабты топырақ іздестірулерінің нәтижелері (карталар мен картограммалар) жұмыстар орындалған жылдан кейінгі жылдың 31 наурызына дейін Қазақстан Республикасының ақпараттық жүйесіне енгізіледі.»;
8-тармақ мынадай редакцияда жазылсын:
«8. Топырақ іздестірулер бойынша дала жұмыстары басталғанға дейінгі дайындық кезеңінде «Жерді зерттеп-қарау жөніндегі жұмыстарды жүргізудің мемлекеттік институты» шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорнының филиалдары Жер кодексінің 71-бабының 2-тармағына сәйкес жергілікті атқарушы органдардан іздестіру жұмыстары үшін жер учаскесін пайдалануға рұқсат алады.»;
9-тармақтың 1) тармақшасы мынадай редакцияда жазылсын:
«1) картографиялық: қағаз және цифрлық тасығыштардағы фотожоспарлар, аэрофотосуреттер, ғарыштық суреттер, ақпараттық жүйенің деректері;»
17-тармақ мынадай мазмұндағы 10) тармақшамен толықтырылсын:
«10) контурлар бойынша ведомості толтыру.»;
19-тармақ мынадай редакцияда жазылсын:
«19. Далалық топырақ іздестірулер ауылдық округтің немесе елді мекеннің (ауылдың, кенттің) жергілікті атқарушы органы жұмыстарды (барлық санаттағы жерлердің бар-жоғы, өсірілетін дақылдар және органикалық-минералды тыңайтқыштар енгізу туралы ақпарат алу) ұйымдастырумен және жүргізумен байланысты мәселелерді талқылай отырып, топырақ іздестірулерінің басталғаны туралы хабардар етілгеннен кейін басталады.»;
28-тармақ мынадай редакцияда жазылсын:
«28. Негізгі кескіндер топырақтың толық бейінін зерделеу үшін неғұрлым типті орындарда салынады және кескіннің жалпы тереңдігі кемінде 80 (сексен) сантиметр және 200 (екі жүз) сантиметрден аспайтын, алдыңғы қабырғасының ені 60 (алпыс) сантиметрге дейінгі барлық қат-қабаттар мен аналық жыныстың үстіңгі бөлігін 10 (он) сантиметр ашады. Кескінде қиыршық тас, тығыз жыныстар немесе су болған жағдайда, негізгі топырақ кескінінің тереңдігі тығыз жыныстың ашылу тереңдігімен немесе судың пайда болуымен шектеледі.»;
29-тармақ мынадай редакцияда жазылсын:
«29. Жартылай шұңқырлар негізгі кескіндер сияқты типтік жерлерде салынады және топырақ типтерін және олардың кеңістіктегі түрленуін анықтауға қызмет етеді. Аналық жыныс басталғанға дейін барлық топырақ горизонттары ашылады. Жартылай шұңқырлардың тереңдігі 80 (сексен) сантиметрден бастап топырақ түзуші жыныс 10 сантиметрге ашылғанға дейін ауытқиды, ені кемінде 60 (алпыс) сантиметр болады.»;
30-тармақ мынадай редакцияда жазылсын:
«30. Қазбалар кескіндердің жалпы тереңдігі кемінде 50 (елу) сантиметр болғанда негізгі кескіндермен және жартылай шұңқырлармен анықталған және сипатталған жекелеген топырақ контурларының шекараларын нақтылау үшін қызмет етеді. Қазбалармен 2-3 (ек-үш) негізгі қат-қабатты ашу топырақтардың жекелеген тектік және түрлік белгілерін (қарашірік қат-қабатының қалыңдығы, карбонаттылық, кебірлілік, сортаңдық) айқындауға мүмкіндік береді.»;
мынадай мазмұндағы 32-1-тармақпен толықтырылсын:
«32-1. Орындаушының контурлар бойынша ведомості толтыруы топырақ картасына түсініксөздер жасауға қажетті дала жұмыстарының соңғы кезеңі болып табылады, онда топырақ шифрлары бар контурлар, кескіндер, жартылай шұңқырлар мен қазбалар нөмірлері, жерлердің санаттары мен сыныптары (топырақтың агроөндірістік топтамасы), бедер, өсімдік жамылғысы, жерді қазіргі заманғы пайдалану, сондай-ақ осы Әдістемеге 7-1 және 7-2-қосымшаларда ұсынылған басқа да сипаттамалар көрсетілген.»;
33-тармақ мынадай редакцияда жазылсын:
«33. Негізгі кескіндерде, жартылай шұңқырларда және қазбаларда топырақтың морфологиялық белгілерін сипаттау осы Әдістемеге 8-қосымшаға сәйкес топырақтың морфологиялық белгілерінің қысқартылған индекстерімен келтіріледі.»;
5-параграфпен толықтырылсын:
«5-параграф. Топырақтық сызықтық іздестірулер»
мынадай мазмұндағы 123-130-тармақтармен толықтырылсын:
«123. Топырақтық сызықтық іздестірулер жолдар, мұнай-газ құбырлары, су құбырлары, каналдар, электр беру желілері құрылысының бекітілген жобалау-сметалық құжаттамасына сәйкес өнеркәсіптік алаңдар мен трассаларда орындалады.
Жүргізілген іздестірулер нәтижелері бойынша топырақтың құнарлы және ықтимал құнарлы қабатын анықтау үшін топырақ карталары мен картограммалар жасалады.
Алынған деректер топырақтың құнарлы қабатын алу және үю бойынша жұмыс жобаларын әзірлеуге негіз болып табылады.
Жиналған материалдарды жинақтап қорытындылау және талдау нәтижесінде бағдарлама жасалып, іздестіру және зертханалық жұмыстардың көлемі белгіленеді.
Іздестіру жұмыстарының технологиясы ірі масштабты топырақ іздестірулеріне ұқсас.
Бір топырақ кескініне келетін гектарлар саны осы Әдістемеге 53-қосымшаға сәйкес өнеркәсіптік алаңдарда іздестірулер масштабына айқындалады.
6-параграфпен толықтырылсын.
«6-параграф. Топырақтың жел эрозиясы байқалатын аудандарда топырақтық эрозиялық іздестірулер жүргізу және эрозияға қарсы іс-шаралар жасау».
мынадай мазмұндағы 131-192-тармақтармен толықтырылсын:
«131. Топырақтық-эрозиялық іздестірулер жел эрозиясы процестері күшейген және оның көрінуінің ықтимал қаупі бар республика аумағының жазық бөлігіндегі жерлердің барлық санаттарында жүргізіледі.
шөлдер мен шөлейттер, мұнда құмның көп мөлшерін тасымалдайтын дефляциялар болады, соның есесінен үлкен құм төбелер пайда болады және үнемі қозғалыста болады;
онша тығыз орналаспаған аласа бойлы ағаштар, шөптер мен бұталар басым болатын дала. Жиі болатын құрғақшылық пен жауын-шашынның аз болуы желдің шаңды оңай көтеруіне және көшіруіне мүмкіндік береді;
беткейлерінде жердің беткі қабатын бұзатындай қатты жел болып тұратын төбелер мен таулар;
өсімдіктері аз болғандықтан, құнарлы қабатты шайып кететіндей күшті ауа массалары бар ормансыз учаскелер;
құрлықтан суға және керісінше бағытын өзгерте алатын үнемі жел соғып тұратын жағалаулар, мұндай жерлерде ауыл шаруашылығын жүргізу өте қиын.
Анықталған эрозияға ұшыраған жерлерде құнарлылықты қалпына келтіру, экологиялық теңдестірілген, өнімділігі жоғары және тұрақты агроландштейндерді қалыптастыру үшін жер учаскелерінің меншік иелері мен жер пайдаланушыларға топырақты жел эрозиясынан қорғау проблемаларын шешуге мүмкіндік беретін эрозияға қарсы кешенді іс-шаралар көзделеді.
1) I санат – ауыр және орташа механикалық құрамдағы карбонатты топырақтары бар учаскелер, сондай-ақ жеңіл сазды топырақтары бар учаскелер;
2) II санат – құмды сазды топырақтары бар учаскелер;
3) III санат – құмды топырақтары мен құмдары бар учаскелер.
Дефляциялық қауіптілік санатының сыныбы осы Әдістемеге 57-қосымшада келтірілген.
Топырақтың эрозиялану дәрежесі және әртүрлі механикалық құрамның эрозияға төзімділігі бойынша диагностикалық белгілер осы Әдістемеге 59,60-қосымшаларда келтірілген.
- топырақтың жел эрозиясының картограммасы;
- топырақтың жел эрозиясынан ұсынылатын топырақты қорғау шараларының картограммасы;
- түсіндірме жазба.
6.1. Дайындық кезеңі.
қағаз және цифрлық тасымалдағыштардағы картографиялық фотожоспарлар, аэрофотосуреттер, ғарыштық суреттер, ақпараттық жүйенің деректері;
зерттеп-қарау масштабында егжей-тегжейлі түсініксөздерімен топырақ контурлары салынған жер пайдалану жоспарының көшірмесі;
бірдей масштабтағы немесе одан үлкен масштабтағы соңғы суреттердің горизонтальдары бар көлеңкелі фотожоспарлар;
жерді пайдалану, егістердің жай-күйі және эрозия көріністері туралы деректер (55-қосымша);
эрозияға ұшыраған топырақтың карталары-схемалары.
Материал болмаған кезде жерді пайдалану жоспарында осы Әдістемеде 56-қосымшаға сәйкес сауалнамалар мен мәліметтер негізінде әр түрлі дәрежеде топырақтың жел эрозиясына ұшыраған учаскелер схема түрінде бөлінеді.
Барлық жиналған материалдардың негізінде топырақтың жел эрозиясының басты ошақтары анықталады, олар жерді пайдалану картасына түсіріледі және далалық зерттеп-қарау кезінде бағдар болады.
6.2. Далалық кезең.
- аумақпен жалпы маршруттық (барлау) танысу;
- зерттеп-қарау сәтінде топырақтың жел эрозиясы нақты көрінген контурларды бөлу;
- жел эрозиясының ықтимал қаупін анықтау үшін топырақ үлгілерін іріктеу.
Барлап танысқаннан кейін топырақтық-эрозиялық жұмыс жүргізіледі, оның барысында жел эрозиясының көріну белгілері және оның көрінуінің ықтимал қауіптілігі бар топырақ контурлары жасалады.
эрозияның орташа дәрежесінде жердің беті немесе оның көп бөлігі сұрыпталған шөгінділермен жабылады, кедергілердегі төмпешіктер 20 сантиметрден аспайды;
эрозия күшті көрінгенде шөгінділердің жалпы фонындағы төмпешіктердің биіктігі 20 сантиметрден асады.
Топырақтың қуатын салыстыру алдыңғы жылдарда зерттеп-қаралған топырақ карталарында анықтап көрсетілген ұқсас топырақ түрлерімен немесе сақталған тың учаскелердегі топырақ қуатымен жүзеге асырылады.
Топырақтың жел эрозиясы картограммасына түсініксөздер 60-қосымшаға сәйкес жасалады.
Көптен өңделмеген егістік жерлерде сәйкесінше 400, 300, 200 га алаңда бір нүкте қойылады.
Қазбаларда негізгі генетикалық горизонттар ашылады, олардың тереңдігі 0,4-0,8 м .
Диаметрі 1 мм үлкен електе еленгеннен кейін қалған кесектер өлшенеді және процентпен үлгінің салмағына жатқызылады.
Талдау төрт рет қайталанады, яғни бір нүктеде 0-5 қабаттан 4 және 5-10 см қабаттан 4 үлгі алынады.
6.3. Камералдық кезең
- топырақтық-эрозиялық картограмма;
- эрозияға қарсы топырақты қорғау іс-шараларының картограммасы;
- түсіндірме жазба (очерк).
Топырақтық-эрозиялық контурлардың, сондай-ақ эрозияға төзімділік контурларының шекаралары қалыңдығы 0,3 мм сызықпен көк тушьпен сызылады.
Эрозиялану және әлеуетті эрозиялану қауіптілігінің дәрежелері мынадай түстермен анықталады: әлсіз – сары; орташа – қызғылт сары; күшті – қызыл.
Дефляцияланбаған және дефляцияға қауіпті емес топырақтың контурлары боялмайды. Бұл ретте контурлардағы эрозияланған топырақтарда 49-қосымшаға сәйкес эрозиялану дәрежесінің белгісі қосылады.
Топырақтың химиялық талдауларына топырақ сынамалары алынған қазбалар картаға түсіріледі.
Бұл картограммада:
картографиялық негіз (топырақтық-эрозиялық картаның негізіне ұқсас);
жобаланған негізгі топырақты қорғау іс-шаралары контурларының шекаралары қамтылады.
- көпжылдық шөптермен тегіс көгалданған (сары түс);
- көпжылдық шөптермен уақытша көгалданған (қоңыр түс);
- көпжылдық шөптері бар ені 50 м жолақтармен кезектесіп дақылды жолақты орналастыру (қою жасыл түс);
- дәл осылай , жолақтардың ені 100 м (көгілдір түс);
- бір жылдық дақылдар мен сүрі жолақтарын ені 50 м етіп жолақпен орналастыру (қою қоңыр түс);
- дәл осылай, жолақтардың ені 100-150 м (қою көк түс);
- егінді қорғайтын орман жолақтары мен жаппай орман өсіру жүйесін құру (көк түс);
- жайылымды ретке келтіру, алаң бірлігіне түсетін жүктемені азайту (ашық қоңыр түс);
- реттелген жайылым, жайылым айналымы, кейде шөптерді егу (ашық сұр түс);
- мал жаюды тоқтату, құмдарды бекіту шаралары (себу, химиялық және басқалар) (ашық қызғылт сары түс);
- жайылым айналымы, түбегейлі жақсарту (қызыл түс).
Эрозиялық зерттеп-қарауға жатпайтын басқа да жайылымдық алқаптар массивтері (сор, сортаң, шалғынды-батпақты және т.б.) жеке түспен (қызғылт түспен) ерекшеленеді.
Түсіндірме жазбаның (очерктің) мазмұны.
Биік өсімдіктермен желден қорғайтын алаңды жобалау және іске асыру. Өсімдіктердің түрі белгілі бір аймақтың бедерінің ерекшеліктерін ескере отырып таңдалады. Төменгі учаскелер үшін мынадай дақылдар таңдалады: расп, күнбағыс, қыша немесе жүгері. Ауа ағындарынан қорғаудан басқа, олар қыста су эрозиясына ықпал ететін қалың қарға бөгет болуға қызмет етеді.
Орман мелиорациялық әдістер дақылды егістіктердің периметрі бойынша орман белдеулерін жолақпен отырғызуды көздейді. Сайлар мен өзендердің бойы екпелер отырғызу ұсынылады, олар желдің екпінін тежейді.
Техниканы жылжытатын заманауи технологиялар құнарлы қабаттың көтерілуі мен ауысуын азайтуға көмектеседі. Бұл қатты бөліктердің өтуін және артық көтерілуін азайтуға мүмкіндік береді.
Ормандардың заңсыз кесілуіне және ағаштардың көптеп отырғызылуына бақылауды күшейту.
Жоғарыда аталған әдістер топырақтың су және жел эрозиясын барынша азайтуға мүмкіндік береді, топырақтың жай-күйін, оның құнарлылығын жақсартады.
Бір жылдық дақылдар мен сүрі жерлерді көпжылдық шөптер жолақтарымен кезектестіре отырып арнайы топырақ қорғайтын ауыспалы егістерді енгізу ұсынылады. Көпжылдық шөптер ауыспалы егіс алаңының 50%-ін құрайды.
Эрозиялану дәрежесіне және эрозияға төзімділігіне (механикалық құрамы бойынша) қарай жолақтардың ені 100 метрден 50 метрге дейін құбылады.
Сондай-ақ, биіктігі 20 см-ден асатын ұсақ топырақтан немесе құмнан пайда болған төмпешіктер және топырақ алынған терең шұңқырлардың (10-12 см-ден асатын) болуынан қазіргі уақытта бір жылдық дақылдарды себу мүмкін емес танаптар да көгалдандырылуға тиіс.
1) егер топырақ салыстырмалы түрде жеңіл механикалық құрамнан үлкен профиль тереңдігіне дейін болса, тұрақты;
2) неғұрлым ауыр механикалық құрамы бар топырақтарда - уақытша.
4-5 жылдан кейін көгалдандырылған танаптарды жіңішке жолақтармен біржылдық дақылдарды егуге қайтадан тартуға болады.
Ауыл шаруашылығы министрлігі әзірлеген республиканың әр облысы бойынша ауыл шаруашылығын жүргізу жүйесі бойынша ұсынымдарда көзделген ауыспалы егіс схемалары қолданылады.
191.Топырақ эрозиясымен күресу және микроклимат құру жөніндегі маңызды іс-шаралардың бірі қорғаныш орман белдеулері болып табылады. Оларды жобалау Қазақстанның орманшы анықтамалығына (Астана, 2010 ж.) сәйкес жүргізіледі.
- жайылымды қатаң реттеу және нормалау, эрозияның дамуына және жылжымалы құмдардың пайда болуына әкелетін алаңдардың жалаңаштануына жол бермеу;
- азықтық шөптер мен бұталардың құрамын жақсарта отырып, шөп егу жұмыстарын жүргізу;
- құм мен шаңның одан әрі дамуы мен тасымалдануының алдын алу үшін жылжымалы құмдарда орман өсіру жүзеге асырылады.»
7-параграфпен толықтырылсын:
«7-параграф.Топырақтың су эрозиясының картограммасы»
мынадай мазмұндағы 193-196-тармақтармен толықтырылсын:
«193. Топырақтың су эрозиясының картограммасы 63-қосымшаға сәйкес топырақтың су эрозиясының процестері дамыған шаруашылықтарда жасалады (егістіктің 35% астамы), онда:
1) әртүрлі дәрежеде су эрозиясына ұшыраған аумақтар;
2) топырақтың сызықтық су эрозиясынан зардап шеккен аумақтары (жыралар, ойпаттар) көрсетіледі.
8-параграфпен толықтырылсын:
«8-параграф. Топырақтың тұздылығының картограммасы»
мынадай мазмұндағы 197-200-тармақтармен толықтырылсын:
«197. Топырақтың сортаңдану картограммасы сортаң топырақтардың едәуір таралуымен (жалпы алаңның 30% астамы) жер пайдалану аумағында жасалады.
Сортаңдану дәрежесі бойынша градациялар фондық бояудың қарқындылығымен немесе I-IV рим цифрларымен көрінеді. Сортаңданбаған топырақтың контурлары боялмайды.
Топырақ жамылғысы біркелкі болмай, ала-ала болып сортаңданғанда, сортаңдану контурлары басым категорияның түсімен көрсетіледі.
1) сор (аздап, орташа, қатты, өте күшті);
2) сортаңды (аздап, орташа, қатты, өте күшті);
3) сортаңданған (аздап, орташа, қатты, өте күшті).».
9-параграфпен толықтырылсын:
«9-параграф. Сортаңдар мен сортаңданған топырақтардың картограммасы»
мынадай мазмұндағы 201-205-тармақтармен толықтырылсын:
«201. Сортаңдар мен сортаңданған топырақтардың картограммасы жер пайдалану үшін жасалады, онда сортаңданған топырақтар мен сортаң кешендердің алаңдары ауыл шаруашылығы алқаптарының жалпы ауданының кемінде 30% алады немесе шаруашылыққа құнды жерлер арасында елеулі сортаңданған учаскелер болады.
Бұл ретте олардың топырақ картасында қабылданған топырақтар мен олардың кешендерінің генетикалық белгілері (индекстері) сақталады.
1) су режимінің әр түрлі типтегі сортаңдары бар кешендердің контурлары - тұтас (фондық) бояумен:
автоморфты сортаңдар (дала және шөл) – қызғылт түспен,
жартылай гидроморфты (шалғынды-далалы, шалғынды-шөлді) - күлгін түспен, гидроморфты (шалғынды, батпақты) – көк түспен белгіленеді;
2) кешендерден тыс сортаңданған топырақтардың контурлары олар үшін топырақ картасында қабылданған фондық түспен боялады, бұл ретте сортаңдану дәрежесі бойынша бөліну сақталады (аздап, орташа, күшті);
3) сортаңдар мен сортаңданған топырақтардың тұздануы жоғарғы тұзды горизонттың пайда болу тереңдігімен және тұздардың химиялық құрамымен сипатталады.»
10-параграфпен толықтырылсын:
«10-параграф. Аса ылғалданған топырақ картограммасы»
мынадай мазмұндағы 206-208-тармақтармен толықтырылсын:
«206. Аса ылғалданған топырақ картограммасы мен түсініксөздер осы Әдістемеде 70-қосымшаға сәйкес 30%-тен астам топырағы аса ылғалдануға қарсы күрес жөніндегі іс-шараларды жүргізуді қажет ететін шаруашылықтарда жасалады.
Картограммада топырақтың далалық сипаттамаларына және олардың жіктеу атауларына сүйене отырып, белгілі бір түстермен боялған топырақтың мынадай санаттарының контурлары ерекшеленіп белгіленеді:
I - үнемі (бүкіл вегетациялық кезеңде бойы) шамадан тыс ылғалданған (ауыл шаруашылығын ұтымды пайдалану құрғатпай мүмкін емес) – көк түспен;
II - ұзақ уақыт бойы (вегетациялық кезеңнің көп бөлігінде шамадан тыс ылғалданған (егістік алқаптарын құрғатпай пайдалану мүмкін емес, соңғысы шалғындар мен жайылымдардың өнімділігін арттырады) – көк түспен;
III - уақытша (вегетациялық кезеңнің аз бөлігінде шамадан тыс ылғалданған, гидромелиорациялық шаралар егістік өнімділігін арттырады) –жасыл түспен;
IV – қысқа мерзімді 2-3 апта ішінде қысқа, бірақ 1 айдан аспайтын аса ылғалдандыру, агротехникалық шаралар – өңдеу әдістері мен мерзімдері, сондай-ақ дақылдарды таңдау топырақтың өнімділігін арттырады) – ашық жасыл түспен.
атмосфералық сулар – қызыл түс;
делювиалды ағып жатқан сулар – сары түс;
жайылған сулар – қоңыр түс;
ыза сулар – қара түс.
11-параграфпен толықтырылсын:
«11-параграф. Топырақ тастылығының картограммасы»
мынадай мазмұндағы 209-221-тармақтармен толықтырылсын:
«209. Тастылық картограммасы 30% астам алаңда тас басқан топырағы көп жерлерді пайдалану үшін жасалады.».
211.Тас жинау жұмыстарын ұйымдастыру үшін мынадай деректер қажет: тасты топырақтың ауданы, тастылық дәрежесі, тастардың өлшемдері, тастардың орналасуы – топырақ бетінде немесе топырақтың жоғарғы қабатында жасырылған.
аз тасты топырақтарда 5-20 м3/га тас бар,
орташа тасты – 20-50 м3/га,
көп тасты – 50-100 м3/га,
өте көп тасты – 100 м3/га-дан астам.
1) 5-10% жабын – аз тасты;
2) 11-20% жабу – орташа тасты;
3) 21-40% жабын – қатты тасты.
кішкентай – диаметрі 5-10 сантиметр,
орташа – 10-30 сантиметр,
үлкен – 30 сантиметрден асады
қойтастар - диаметрі 1 метрден асатын үйінділер.
сары – аз тасты,
қызғылт сары – орташа тасты,
қызғылт – қатты тасты,
қызыл – аса тасты.
ірі тастар – тушьпен қатты боялған шеңберлер,
орташа – жартылай боялған
кішкентай – боялмаған.
Шеңбердің жанында барлық өлшемдегі тастардың жалпы саны көрсетіледі.
Жердің ірі масштабты топырақ іздестірулерін жүргізу жөніндегі әдістемеге 74к-қосымша
Нысан «48к» ауыстырылсын; «74к» толықтырылсын;
1) осы бұйрықтың Қазақстан Республикасының Әділет министрлігінде мемлекеттік тіркелуін;
2) осы бұйрық ресми жарияланғаннан кейін оның Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің интернет-ресурсында орналастырылуын қамтамасыз етсін.
Лауазымы Аты-жөні