Күтілетін кредиттік шығындардың жаңа моделі

2019 жылғы 1 қаңтардан бастап 9 "Қаржы құралдары" ҚЕХС (IFRS) қолданысқа енгізіледі, ол қаржы құралдарының құнсыздануының принципті жаңа моделін - күтілетін кредиттік шығындардың моделін көздейді.

Жаңа модельге сәйкес, қаржы құралы бойынша құнсыздану бастапқы тану кезінде танылады және оны шығып қалғанға дейін алып жүреді.

Кредиттік шығындарды жоспарлаудың осы моделі қаржы құралдары бойынша кредиттік тәуекелді қадағалау және айқындау болып табылады және сондықтан бухгалтерлерден тәсілдерді, бағалауды, жорамалдарды анықтауда кәсіби пайымдаудың едәуір көлемін талап етеді.

Күтілетін кредиттік шығындардың моделі амортизацияланған құны бойынша бағаланатын және өзге жиынтық кіріс арқылы әділ құны бойынша бағаланатын борыштық құралдарға, яғни пайыздық кіріс әкелетін активтерге қолданылады.

Жаңа модель бойынша есепті қаржы құралын бастапқы тану сәтінен бастап кредиттік тәуекелдің өзгеруіне байланысты үш кезеңге бөлуге болады:

1 кезең. Ағымдағы есепті күндегі жағдай бойынша кредиттік тәуекел осы кезеңде бастапқы тану сәтінен бастап елеулі түрде көтерілмеген шығындарға арналған бағалау резерві ағымдағы есепті күнге 12 айлық күтілетін кредиттік шығындарға тең сомада айқындалады.

2 кезең. Осы кезеңде қаржы құралы бастапқы танылған сәттен бастап кредиттік тәуекелдің едәуір артуы әрбір есепті күнгі жағдай бойынша шамасы барлық мерзім ішінде күтілетін кредиттік шығындарға тең болатын залалға арналған бағалау резерві танылады.

3 кезең. Осы кезеңде дефолттың басталуы шығындарға арналған бағалау резервінің шамасы барлық мерзім ішінде күтілетін кредиттік шығындарға тең болады.

Бұл ретте пайыздық түсім қаржы құралының жалпы баланстық құнына тиімді пайыздық ставканы қолдану жолымен (күтілетін залалға арналған резервті есептемегенде), ал 3 кезеңде - оның амортизацияланған баланстық құнына тиімді пайыздық ставканы қолдану жолымен (күтілетін залалға арналған резервті ескере отырып) 1 және 2 кезеңдерде тиімді пайыздық ставка әдісімен есептеледі.

Бастапқы тану сәтінен бастап кредиттік тәуекелдің өзгеру маңыздылығы бастапқы тану кезінде дефолттың туындау тәуекеліне байланысты. Бұл үшін қаржы құралы бойынша дефолттың басталу тәуекелін бастапқы тану күніне қаржы құралы бойынша дефолттың басталу тәуекелімен есепті күнгі жағдай бойынша салыстыру және шамадан тыс шығынсыз немесе күш салусыз қолжетімді, құралды бастапқы тану сәтінен бастап кредиттік тәуекелдің едәуір ұлғаюын көрсететін негізделген және расталған ақпаратты талдау қажет.

Кредиттік тәуекелді талдау көп факторлы және жан-жақты талдау болып табылады. Нақты фактордың орындылығы және оның басқа факторлармен салыстырғанда маңыздылығы өнімнің түріне, қаржы құралдарының және қарыз алушының, сондай-ақ географиялық өңірдің сипаттамасына байланысты болады. Егер кейбір факторлар немесе көрсеткіштер жеке қаржы құралы деңгейінде сәйкестендірілуі мүмкін болмаған жағдайда, барлық мерзім ішінде күтілетін кредиттік шығындарды тану үшін факторлар немесе көрсеткіштер тиісті портфельдер, портфельдер топтары немесе қаржы құралдары портфелінің бөліктері үшін талдануға тиіс.

Егер қаржы құралының есепті күнгі жағдай бойынша төмен кредиттік тәуекелі бар екендігі анықталса, қаржы құралы бойынша кредиттік тәуекел бастапқы тану сәтінен бастап айтарлықтай ұлғайған жоқ деп есептеледі.

Егер шартта көзделген төлемдер 30 күннен астам уақыт өткен болса, ұйымның кредиттік тәуекелдің едәуір ұлғаюын бастапқы мойындау сәтінен бастап бағалайтын тәсіліне қарамастан, қаржылық актив бойынша кредиттік тәуекелдің бастапқы мойындау сәтінен бастап айтарлықтай ұлғайғаны туралы теріске шығаратын жол беру қолданылады. Бұл жорамалды шамадан тыс шығынсыз немесе күш салусыз қол жетімді негізді және расталатын ақпарат болған жағдайда ғана теріске шығаруға болады, ол кредиттік тәуекел бастапқы мойындалған сәттен бастап айтарлықтай ұлғаймайтынын көрсетеді, тіпті шартта көзделген төлемдер 30 күннен астам уақыт өткен жағдайда да. Егер кредиттік тәуекел шартта көзделген төлемдерге қарағанда 30 күннен астам уақыт өткен болса, теріске шығаратын жол беру қолданылмайды.

Дефолттың туындау тәуекелін анықтау үшін тиісті қаржы құралы бойынша кредиттік тәуекелді ішкі басқару мақсаттары үшін пайдаланылатын анықтамаға сәйкес келетін дефолт анықтамасын қолдану және орынды болған кезде сапалық көрсеткіштерді (мысалы, қаржылық ковенанттар) қарау қажет. Алайда, дефолт қаржылық актив 90 күнге кешіктірілген уақыттан кешіктірмей басталатыны туралы теріске шығаратын жол беру бар, бұған ұйымның төлемнің үлкен кідіруін көздейтін дефолт критерийін пайдалану неғұрлым орынды болып табылатынын көрсететін негізді және расталатын ақпараты бар жағдайлар қосылмайды.

Бұл ретте қаржы құралы бойынша күтілетін кредиттік шығындар көрсетілетін тәсілмен айқындалады:

- ықтимал нәтижелер ауқымын бағалау жолымен анықталған ықтималдықты ескере отырып, көзделмеген және өлшенген сома;

- ақшаның уақытша құны;

- өткен оқиғалар, ағымдағы шарттар және болжанатын болашақ экономикалық жағдайлар туралы негізделген және расталатын ақпарат.

Өйткені күтілетін кредиттік залалдар сомасын ескереді және төлеу мерзімдері, кредиттік залал туындайды, тіпті егер алуы барлық сомасын толық көлемде, бірақ кейінірек шартында көзделгеннен.

ҚЕХС 9-ға сәйкес кредиттік шығындарды тану кредиттік тәуекелге ұшыраған барлық баптар үшін күтілетін кредиттік шығындарға арналған бағалау резервін көрсету жолымен және күтілетін шығындардың өзгерістерін ескере отырып, бағалау резерві әрбір есепті күнге қайта қаралады.

Әрбір есепті күнгі жағдай бойынша қаржы құралы бойынша залалдарға арналған бағалау резерві сомаға тең болады:

1) егер осы қаржы құралы бойынша кредиттік тәуекел бастапқы тану сәтінен бастап едәуір ұлғайған болса, қаржы құралының барлық қолданылу мерзімі ішінде күтілетін кредиттік залалдарды өтеу.

2) Қаржы құралын бастапқы тану сәтінен бастап кредиттік тәуекел болмашы ұлғайған және есепті күнгі жағдай бойынша төмен кредиттік тәуекелі бар болса, 12 айлық күтілетін кредиттік залалға байланысты.

Егер қаржы құралын бастапқы тану сәтінен бастап кредиттік тәуекелдің едәуір артуы орын алғанын айқындау үшін шамадан тыс шығындар немесе күш-жігер талап етілсе, осы қаржы құралын тану тоқтатылған сәтке дейінгі әрбір есепті күндегі жағдай бойынша шамасы бүкіл мерзім ішінде күтілетін кредиттік шығындарға тең болатын шығынмен бағалау резервін тану қажет (есепті күндегі жағдай бойынша осындай қаржы құралы бойынша кредиттік тәуекел төмен болып табылатын жағдайлардан басқа).

Сонымен бірге, егер алдыңғы есепті кезеңде қаржы құралы бойынша шығындарға арналған бағалау резерві барлық мерзім ішінде күтілетін кредиттік шығындарға тең сомада танылса, бірақ ағымдағы есепті күнгі жағдай бойынша күтілетін кредиттік шығындарды тану критерийлері бүкіл мерзім ішінде одан әрі орындалмайтынын анықтаса, онда ағымдағы есепті күнге ұйым 12 айлық күтілетін кредиттік шығындарға тең сомада бағалау резервін бағалауы тиіс.

Төмендегі активтер бойынша барлық мерзім ішінде күтілетін кредиттік шығындарға тең сомада шығындар бойынша бағалау резервін танудың оңайлатылған тәсілі бар:

1. 15(IFRS) "сатып алушылармен шарттар бойынша түсім" ҚЕХС (15 ХҚЕС) қолдану аясына жататын операциялар салдарынан туындайтын және ХҚЕС 15-ке сәйкес қаржыландырудың Елеулі құрауышы жоқ немесе қаржыландырудың Елеулі құрауышы бар операциялар салдарынан туындайтын, егер ұйым өзінің есеп саясаты ретінде өзінің есептік саясаты ретінде барлық мерзімі ішінде күтілетін кредиттік залалға тең сомада залал үшін бағалау резервін бағалауды таңдайтын болса, шарт бойынша сауда дебиторлық берешекті немесе активтерді;

2. 16 "жалдау" ХҚЕС (IFRS) қолдану саласына жататын операциялар салдарынан туындайтын жалдау бойынша дебиторлық берешек, егер ұйым өзінің есеп саясаты ретінде бүкіл мерзім ішінде күтілетін кредиттік шығындарға тең сомада шығындар бойынша бағалау резервін бағалауды таңдаса.

Ұйым 8 "Есеп саясаты, бухгалтерлік бағалаудағы өзгерістер және қателер" ҚЕХС (IAS) сәйкес ретроспективті түрде құнсыздануға қатысты талаптарды қолдануы тиіс.

Бұдан басқа, жаңа стандарт қаржы құралдарының құнсыздануы, оның ішінде күтілетін шығындар мөлшерінің өзгеруі бөлігінде кеңірек ашуды көздейді.

Таким образом, новая модель учета обесценения финансовых инструментов, предусматривающая учет будущих убытков от обесценения, вводимая МСФО 9, в полной мере устраняет недостатки модели понесенных убытков, предусмотренной в МСФО (IAS) 39 «Финансовые инструменты: признание и оценка».

Осылайша, 9 ХҚЕС енгізетін құнсызданудан болатын болашақ шығындарды есепке алуды көздейтін қаржы құралдарының құнсыздануын есепке алудың жаңа моделі 39 "Қаржы құралдары: тану және бағалау" ХҚЕС (IAS) көзделген келтірілген шығындар моделінің кемшіліктерін толық көлемде жояды.

ҚР Қаржы министрлігінің баспасөз қызметі