Кедендік даулар
Заңды тұлға
Тауарлардың кедендік құны
Қазақстан Республикасының Қаржы министрлігі (бұдан әрі – уәкілетті орган) аумақтық Мемлекеттік кірістер департаментінің (бұдан әрі – кеден органы) кедендік баж мен салықты есептеу туралы тексеру нәтижелері туралы хабарламаға «С» компаниясының шағымын алды.
Іс материалдарынан көрініп тұрғандай, кеден органы тауарлардың кедендік құнының – «пайдаланылған думпкары темір жол вагондары» және «пайдаланылған жылытқыш вагон» өтініштерінің дұрыстығы мәселесі бойынша кедендік тексеру жүргізді, оның нәтижелері бойынша жалпы сомасы 149 697,5 мың теңгеге хабарлама шығарылды.
«С» компаниясы кеден органының қорытындыларымен келіспей, апелляциялық шағыммен жүгінді, онда кеден органының шешімін толығымен жоюды сұрайды.
Шағымда «С» компаниясы қарсы есептеулер негізінде 6 әдіспен есептеудің дұрыстығын көрсетеді және баға ақпаратының көзі ретінде Ресей Федерациясының заңды тұлғалары арасында жасалған теміржол жылжымалы құрамын сатып алу-сату туралы үшінші тарап шартын ұсынады.
«С» компаниясы тексеру актісінде пайдаланылған деректер көзін және кедендік баждары мен салықтарың (бұдан әрі – КТС) жалгерлік төлемдер сомасынан егжей-тегжейлі есептеуді жүзеге асырудың дәлелді негіздемесінің жоқтығын атап өтеді.
«С» компаниясының пікірінше, кеден органының тексеруші тұлғасы ДСҰ-ның «жалға алынған немесе лизингтік тауарларды бағалау» техникалық бағалау жөніндегі 2.1 компендиумының импорттық тауарлар үшін төленген немесе төленуге жататын жалдау ақысының сомалары негізінде жалға алынған тауарлардың кедендік құнын айқындау мүмкіндігі туралы зерттеу нәтижелерін (нормативтік құқықтық акт болып табылмайтын, билік құқықтық нұсқамаларын белгілемейтін) заңсыз қолданған жеке/заңды тұлғалардың міндеттерінің туындауы және оларға қатысты Қазақстан Республикасында оларды қолдану туралы заңдар шығарылмаған.
Еуразиялық экономикалық одақтың (бұдан әрі – ЕАЭО) және Қазақстан Республикасының кеден заңнамасына сәйкес Қазақстан Республикасында кедендік реттеу Еуразиялық емес экономикалық одақтың өзге де халықаралық шарттары бойынша және Еуразиялық экономикалық одақ шеңберінде жүзеге асырылмайды.
«Қазақстан Республикасындағы кедендік реттеу туралы» Қазақстан Республикасы Кодексінің (бұдан әрі – Кодекс) ережелері тауарлардың кедендік құны туралы 1994 жылғы тарифтер мен сауда жөніндегі бас келісімнің VII бабында және 1994 жылғы тарифтер мен сауда жөніндегі Бас келісімнің VII бабын қолдану жөніндегі келісімде белгіленген, бірақ бұдан аспайтын жалпы қағидаттар мен қағидаларды ғана қамтиды.
15.04.1994 ж. Дүниежүзілік сауда ұйымын құру туралы Марракеш келісімі (оған Қазақстан Республикасы 12.10.2015ж. №356-V ҚР Заңымен ратификацияланған 27.06.2015ж. хаттамамен қосылды) ДСҰ мүшелерінің (қатысушы мемлекеттердің) осы Келісімнің және Көпжақты шарттардың ережелерін орындау, әкімшілендіру және іске асыру және мақсаттарына қол жеткізу ниеттерін ғана қамтиды. Сауда келісімдері, сондай-ақ көпжақты сипаттағы сауда келісімдерінің ережелері.
ДСҰ құру туралы Марракеш келісімін оның мүшелері кейінге қалдыру шартымен жасайды, ол бойынша оның әрбір Мүшесі осы Келісімнің және Көпжақты сауда келісімдерінің ережелерін, сондай-ақ көпжақты сипаттағы сауда келісімдерінің ережелерін орындауға, басқаруға және іске асыруға міндеттенеді.
Бұдан басқа, Қазақстан Республикасының 27.06.2015ж. Марракеш келісіміне қосылуы туралы хаттаманың 2-тармағына сәйкес, Қазақстан қосылатын ДСҰ келісімі көрсетілген Келісімге түсіндірме жазбаларды қоса алғанда, ДСҰ келісімі болып табылады, ол енгізілген күнге дейін күшіне енуі мүмкін осындай құқықтық құжаттармен енгізілген түзетулермен, түзетулермен және өзге де өзгерістермен осы хаттамаға байланысты.
Осылайша, «жалға алынған немесе лизингтік тауарларды бағалау» ДСҰ техникалық бағалау жөніндегі компендиумның 2.1-белгіленген зерттеуі ДСҰ Келісіміне немесе оның бір бөлігіне түсіндірме жазба болып табылмайды және Қазақстан Республикасының кеден органдары қолдануға жатпайды.
Жоғарыда баяндалғанды ескере отырып, кеден органының лауазымды адамы қабылдаған «жалға алынған немесе лизингтік тауарларды бағалау» ДСҰ-ның техникалық бағалау жөніндегі 2.1 компендиумын зерттеу нәтижелері негізінде кедендік құнды айқындау әдісін ескере отырып, импорттық тауарлар үшін төленген немесе төленуге жататын жалдау ақысының сомалары негізінде жалға алынған тауарлардың кедендік құнын айқындау мүмкіндігіне қатысты (нормативтік құқықтық акт болып табылмайтын, билік құқықтарын белгілемейтін ұйғарымдар және жеке/заңды тұлғалардың міндеттерінің туындауы, және оларға қатысты Қазақстан Республикасында оларды қолдану туралы заңдар шығарылмаған) негізсіз және заңсыз.
«С» компаниясы 2021 жылы ЕАЭО алқасының 01.03.2021ж. №23 шешімімен бекітілген жалдау немесе қаржылық жалдау (лизинг) шарты бойынша ЕАЭО кедендік аумағына әкелінетін тауарлардың кедендік құнын айқындау туралы Ереженің (бұдан әрі – №23 шешім) күшіне енуіне назар аударады, ал қайта есептеу оның ішінде 2019 және 2020 жылдарға тауарларға арналған декларация (бұдан әрі - ТД).
Уақытша әкелудің (рұқсаттаманың) кедендік рәсіміне сәйкес тауарларды пайдалану шарттарын сақтауды бұзудың анықталған фактісіне қатысты "С" компаниясы вагондарды үшінші тұлғаларға беру тек тауарды тасымалдау мақсатында жүзеге асырылғанын растай отырып, Кодекстің 305-бабының 2 және 3-тармақтарына сілтеме жасайды.
Шағымда «С» компаниясы тауарлардың пайдаланылған болып табылатынын, осыған байланысты есеп айырысу кезінде №23 шешімде көзделген «қалған экономикалық өмір» мерзімі ескерілмегенін атап көрсетеді.
Жоғарыда айтылғандардың негізінде «С» компаниясы кеден органының тексеру нәтижелері туралы хабарламаның толық күшін жоюды сұрайды.
СЭҚ қатысушысының дәлелдерін тексере отырып, кеден органы ұсынған материалдарды зерттей отырып, уәкілетті орган мынадай қорытындыға келді.
Кодекстің 396-бабында кедендік декларациялау кезінде мәлімделген әкелінетін тауарлардың кедендік құнына кедендік бақылау жүргізу кезінде кеден органы тауарлардың кедендік құнын айқындау мен мәлімдеудің дұрыстығын тексеруді жүзеге асыратыны белгіленген.
Қаралып отырған жағдайда «С» компаниясы (Жалға алушы) Өзбекстаннан жеткізушімен (Жалға беруші) жасалған жалдау шарттарының негізінде ЕАЭО-ның кедендік аумағына уақытша әкелудің (жіберудің) кедендік рәсімі бойынша «пайдаланылған думпкары темір жол вагондары» және «пайдаланылған жылытқыш вагон» тауарларын әкелді.
«С» компаниясы кедендік ресімдеу кезінде жалға беруші ұсынған проформа-шоттарда көрсетілген құнға сүйене отырып, 9 ТД бойынша кедендік құнды анықтаудың резервтік әдісі (6-әдіс) мәлімделді.
Тексеру шеңберінде кеден органы тауардың кедендік құны думпкар вагондарының бағалау құны - 3 000 АҚШ доллары және 1 дана үшін 5 000 АҚШ доллары, ал жылытқыш вагон – 1 дана үшін 5 000 АҚШ доллары негізінде айқындалғанын анықтады.
Жалға беру шарттарына сәйкес жалға беруші «пайдаланылған думпкары темір жол вагондары» және «пайдаланылған жылытқыш вагон» техникалық жарамды, тасымалдауға жарамды қиыршық тас материалын (ұсақталған сусымалы материал) Жалға алушыға уақытша иеленуге және пайдалануға беруге міндеттенеді.
Бұл ретте жалға беруші жалдау шарттарына қол қойылған кезде көрсетілген вагондар оның заңды иелігінде (меншігінде) екенін растайды, ал жалға алушы вагондарды қабылдауға, оларды мақсаты бойынша – жүк тасымалдау үшін пайдалануға, келісім шарттарда көзделген шарттарда және мерзімдерде жалдау ақысын уақтылы енгізуге, сондай-ақ қабылдау-беру актілері арқылы жалға беруден қайтаруды жүзеге асыруға міндеттенеді.
Осылайша, «С» компаниясы мен Өзбекстаннан жеткізуші арасында жасалған жалдау шарттарында тауарларды сатып алу-сату белгілері жоқ, осыған байланысты тауарлардың кедендік құнын әкелінетін тауарлармен мәміле құны әдісі бойынша (1-әдіс) анықтау мүмкін емес.
Кодекстің 72-бабының 1-тармағына сәйкес, егер әкелінетін тауарлардың кедендік құны Кодекстің 66, 68, 69, 70 және 71-баптарына сәйкес айқындалмаса, онда мұндай жағдайда резервтік әдіс (6-әдіс) қолданылады, бұл ретте мұндай тауарлардың кедендік құны қағидаттар мен ережелерге Кодекстің 6-тарауы сүйене отырып айқындалады Еуразиялық экономикалық одақтың кедендік аумағында бар мәліметтер негізінде.
Қажетті мәліметтердің болмауына байланысты тауарлардың кедендік құнын айқындау кезінде оларды қолдану икемділігін ескере отырып, Кодекстің 66, 68, 69, 70 және 71-баптарында көрсетілген әдістерді пайдалануға мүмкіндік болмады.
Кодекстің 65-бабының 1-тармағында Кодекстің 6-тарауының ережелері (тауарлардың кедендік құны) 1994 жылғы тарифтер мен сауда жөніндегі бас келісімнің (ГАТТ 1994) VII бабында және 1994 жылғы тарифтер мен сауда жөніндегі Бас келісімнің VII бабын қолдану жөніндегі келісімде белгіленген жалпы қағидаттар мен қағидаларға негізделгені айқындалған.
ДСҰ қызметі тауарларды жіктеу, кедендік құнды бағалау, тауарларды шығару ережелері, кедендік алымдар, жеткізу тізбегінің қауіпсіздігі, Халықаралық сауда рәсімдерін жеңілдету, кеден саласындағы құқық бұзушылықтарға және контрафактілік өнімдерге қарсы күрес (зияткерлік меншік құқықтарын қорғау) сияқты мәселелер бойынша халықаралық құралдарды, конвенцияларды әзірлеу саласында шоғырланған.
ДСҰ Тауарларды сипаттау мен кодтаудың үйлестірілген жүйесін әзірледі, сонымен қатар ДСҰ-ның екі келісімін басқарады:
- тауарлардың шығарылған елін айқындау Қағидалары туралы келісім;
- 1994 жылғы тарифтер мен сауда жөніндегі бас келісімнің VII бабын қолдану жөніндегі келісім (Марракеш қ., 15.04.1994 ж., бұдан әрі-Келісім).
«Дауларды қолдану, консультациялар беру және реттеу» келісімінің 18-бабының II бөлігінде осы келісімді түсіндіруде және қолдануда техникалық деңгейде біркелкілікті қамтамасыз ету мақсатында ДСҰ Кедендік ынтымақтастық кеңесінің қолдауымен Кедендік бағалау жөніндегі техникалық комитет құрылды.
«Кедендік бағалау жөніндегі техникалық комитет» келісіміне II қосымшада Кедендік бағалау жөніндегі техникалық комитеттің міндеттерінің тізбесі айқындалған, оған мыналар кіреді: мүшелерді кедендік бағалау жүйесінің күнделікті жұмыс істеуі барысында туындайтын нақты техникалық проблемаларды қарау және ұсынылған фактілер негізінде тиісті шешімдерге қатысты консультациялық қорытындылар шығару. Кедендік бағалау жөніндегі техникалық комитет проблемалық, жағдайларға жүргізілген зерттеулерді оларды белгілеу және пайдалану жөніндегі түсіндірмелер мен нұсқаулықтар жинағын жинақтау және басып шығару жолымен бейімдеді. Техникалық комитеттің барлық шешімдері-консультативтік қорытындылар, зерттеулер, түсініктемелер немесе түсіндірме жазбалар кедендік ынтымақтастық кеңесі кеден әкімшіліктері мен бизнес қауымдастықтарын пайдалануға және басшылыққа алуға арналған компендиум нысанында шығарады.
ДСҰ-ның «жалға алынған немесе лизингтік тауарларды бағалау» техникалық Бағалау жөніндегі жинағының 2.1-зерттеуіне сәйкес, егер Келісімнің 7-бабын пайдалану кезінде кедендік құнды 1-6-баптарды икемді қолдану арқылы анықтау мүмкін болмаса, оны анықтау үшін басқа да ақылға қонымды құралдар пайдаланылуы мүмкін.
Осылайша, тауарларды сатып алу көзделмеген жағдайларда жалға алынған тауарлардың кедендік құнын айқындау импортталатын тауарлар үшін төленген немесе төленуге жататын жалдау төлемдерінің сомасына негізделуі мүмкін.
Бұдан әрі 5 ТД бойынша уақытша әкелінген тауарларды кері экспорттың кедендік рәсіміне орналастыру аяқталды.
5 ТД бойынша кері экспортпен уақытша әкелу (жіберу) кедендік рәсімінің қолданылуының аяқталуын және 4 ТД бойынша қалған вагондарды әкетудің мәлімделген болжамды күнін ескере отырып, кедендік құн жалдау төлемдерін ескере отырып заңды түрде айқындалды (күндер саны * вагондар саны * 1 тәулікке 1 вагонды жалдау ақысы).
Жалдау төлемдерін төлеу тексеру барысында «С» компаниясы ұсынған төлем тапсырмаларымен расталады.
Тексеру актісінде 4 ТД бойынша вагондар Қазақстан Республикасынан ТД-да мәлімделген мерзімнен бұрын әкетілген (Жалға берушіге қайтарылған) жағдайда, кедендік құн Қазақстан Республикасының және ЕАЭО-ның кеден заңнамасына сәйкес кету күнін ескере отырып түзетілуі мүмкін екендігі көрсетілген.
Тексеру актісінде 01.03.2021ж. №23 шешімнің 9-тармағын қолдануға қатысты 2019 және 2020 жылдардағы ТД-ға қатысты аталған №23 шешім ЕАЭО Кеден кодексінің 38-бабының 17-тармағына сәйкес бекітілгенін атап өту қажет, оған сәйкес Еуразиялық экономикалық комиссия әкелінетін тауарлардың кедендік құнын айқындау әдістерін біркелкі қолдануды қамтамасыз етуге бағытталған актілерді қабылдайды, оған түсіндірме ескертулерді қоса алғанда, ГАТТ келісімінің тиісті ережелерін негізге ала отырып, сондай-ақ тауарлардың кедендік құны бойынша құжаттар, Дүниежүзілік сауда ұйымының Кедендік бағалау комитеті және ДСҰ Кедендік бағалау жөніндегі техникалық комитеті қабылдаған.
Осылайша, 2021 жылы №23 шешім қабылданғанына қарамастан, осы шешімнің ережелері 1994 жылғы ГАТТ келісіміне және ДСҰ Кедендік бағалау жөніндегі техникалық комитетінің құжаттарына, оның ішінде 2.1 компендиумды зерттеуге негізделген.
«Қалған экономикалық өмір» мерзіміне қатысты «С» компаниясы тексеру барысында тауарларды пайдалы пайдалану мерзімдерін растайтын құжаттар ұсынбағанын, осыған байланысты шарттарда көзделген жалдау мерзімдері есептеу негізінде алынғанын атап өткен жөн.
Сонымен қатар, жалдау шарттарында берілетін вагондар техникалық тұрғыдан жарамды және коммерциялық тұрғыдан жүкке жарамды болуы керек екендігі көрсетілген, сондықтан жалдау мерзімі "қалған экономикалық өмір"мерзімін есептеу негізінде алынуы мүмкін.
Осылайша, кеден органы жалдау төлемдері негізінде тауарлар шығарылғаннан кейін кедендік құнды заңды түрде анықтады.
Бұдан басқа, тексеру барысында тауарларды уақытша әкелудің (жіберудің) кедендік рәсіміне сәйкес пайдалану шарттарының сақталуын бұзу фактісі анықталды.
Құжаттарды тексеру барысында «С» компаниясы ұсынған құжаттарға сәйкес уақытша әкелу кедендік рәсімімен орналастырылған барлық вагондар қазақстандық компанияларымен «А» (бұдан әрі – №1 шарт), «Б» (бұдан әрі – №2 шарт) және «В» (бұдан әрі – №3 шарт) жасалған жалдау шарттары негізінде үшінші тұлғаларға берілді.
Кодекстің 303-бабының 4-тармағына сәйкес, Кодекстің 303-бабының 3-тармағында белгіленгеннен өзге жағдайларда декларанттың уақытша әкелінген тауарларды өзге тұлғалардың иелігіне және пайдалануына беруіне кеден органының рұқсатымен және комиссия айқындайтын жағдайларда, тәртіппен және мерзімдерде-кеден органын хабардар еткеннен кейін жол беріледі.
Уақытша әкелінген тауарларды өзге тұлғаларға иеленуге және пайдалануға беруге кеден органының рұқсатын алу мақсатында осы тауарлардың декларанты Кодекстің 303-бабының 5-тармағына сәйкес оларды кедендік рәсіммен орналастыру жүргізілген кеден органына уақытша әкелінген тауарларды басқа тұлғаға беру себебін және ол туралы мәліметтерді көрсете отырып өтініш береді.
Алайда, кеден органы уақытша әкелінген тауарларды «С» компаниясының үшінші тұлғаларына беруге рұқсат бермеді.
Уақытша әкелінген тауарларды беру фактісі «С» компаниясы №1, №2 және №3 шарттар бойынша вагондарды жалға алғаны үшін үшінші тұлғалардың атына қойған электрондық шот-фактуралармен расталады.
Осылайша, «С» компаниясы Кодекстің 301-бабы 2-тармағының 2) тармақшасында көзделген уақытша әкелінген тауарларды иелену және пайдалану бойынша шектеулерді сақтамаған.
«С» компаниясының вагондарды тек қана тасымалдау мақсатында үшінші тұлғаларға беруге қатысты дәлелдері дәрменсіз болып табылады, өйткені Кодекстің 303-бабы 3-тармағының 3) тармақшасы сусымалы материалдарды жөнелту және тасымалдау үшін емес, тауарларды өздері тасымалдауды (мысалы, вагондарды жөндеу, сақтау және тасымалдау үшін тасымалдауды) білдіреді ЕАЭО аумағы бойынша вагондар.
Кеден органы жүргізген КТС төлеу есебінің қателігі бойынша «С» компаниясының дәлеліне қатысты мыналар анықталды.
9 ТД бойынша кеден органы КТС есептеуді уақытша әкелудің кедендік рәсімімен орналастырылған тауарлар уақытша әкелудің кедендік рәсімімен тауарларды орналастыру күнінен бастап КТС ішінара төленген кезде төленген КТС шегеріле отырып, ішкі тұтыну үшін шығарудың кедендік рәсімімен орналастырылғандай жүзеге асырды.
Кодекстің 306-бабы 7-тармағының 6) тармақшасына сәйкес уақытша әкелінген тауарларды кеден органдарының рұқсатынсыз уақытша әкелудің кедендік рәсімінің қолданылуы аяқталғанға дейін беру кезінде – тауарларды беру күні КТС төлеу мерзімі, ал егер бұл күн белгіленбесе-көрсетілген тауарларды уақытша әкелудің кедендік рәсіміне орналастыру күні болып есептеледі.
Кодекстің 306-бабы 8-тармағының 5) тармақшасында Кодекстің 306-бабы 7-тармағының 6) тармақшасында көрсетілген мән-жайлар туындаған кезде КТС уақытша әкелудің (жіберудің) кедендік рәсімімен орналастырылған тауарлар ішкі тұтыну үшін шығарудың кедендік рәсімімен төленген және төленген КТС сомаларын шегергендей төленуге жатады деп көзделген (немесе) КТС ішінара төлеген кезде өндіріп алынған.
Сондай-ақ, Кодекстің 306-бабы 8-тармағының 5) тармақшасында КТС төлеудің өзге мөлшері Кодекстің 306-бабының 10-тармағында көзделуі мүмкін екендігі көрсетілген.
Кодекстің 306-бабының 10-тармағына сәйкес, егер осы баптың 7-тармағының 6) тармақшасында көрсетілген мән-жайлар басталғаннан кейін уақытша әкелу (жіберу) кедендік рәсімінің қолданылуы Кодекстің 305-бабының 1-тармағына сәйкес аяқталса (кері экспорт), КТС кедендік рәсіммен орналастырылған тауарларға қатысты төленуге жатады уақытша әкелу (жіберу), уақытша әкелу (жіберу) кедендік рәсімінің қолданылуы аяқталған күнге дейін КТС төлеу мерзімі басталған кезең үшін КТС ішінара төлеу қолданылды.
Осылайша, 5 ТД кері экспорттың кедендік рәсімімен аяқталған кеден органы КТС төлеуді дұрыс есептемеген, яғни тауарларды ішкі тұтыну үшін шығарудың кедендік рәсіміне орналастырғандай КТС есептелген.
Қарастырылып отырған жағдайда КТС төлеу есебі кедендік рәсімге орналастырылған тауарларды уақытша әкелуге қатысты КТС ішінара төлеу қолданылғандай жүргізілуі тиіс еді.
Кеден органының өсімпұл төлеуді есептеу де дұрыс жүргізілмеді және уақытша әкелудің кедендік рәсіміне уақытша әкелінген тауарларды орналастырған күннен бастап есептелді, ал Кодекстің 306-бабы 7-тармағының 6) тармақшасына сәйкес өсімпұл осы тауарларды №1, №2 және №3 шарттар бойынша берген күннен бастап есептелуге тиіс болды.
Баяндалғанды ескере отырып, кедендік тексеру нәтижелері бойынша КТС есептеу реэкспорттың кедендік рәсіміне орналастырылған тауарларға қатысты КТС есептеу бөлігінде, сондай-ақ өсімпұлды есептеу бөлігінде заңсыз болып табылады.
Апелляциялық комиссияның шешімімен тауарлардың кедендік құнын айқындау бойынша кедендік тексеру нәтижелері заңды деп танылды, ал кедендік әкелу бажы мен 5 ТД бойынша ҚҚС және барлық 9 ТД бойынша өсімпұл есептеу кезінде есептеу бөлігінде – заңсыз деп танылды. Төленуге жататын 5 ТД КТС және барлық 9 ТД бойынша өсімпұл қайта есептелуге жатады.