Бүгін осы ойды жалғастыра отырып, диалогты үдеріс ретінде қарастырғым келеді: оның неден басталатыны, қалай сақталатыны және қандай жолмен нақты нәтижелерге жеткізетіні туралы айтқым келеді. Өйткені қазіргі таңда басты мәселе диалогтың маңызды немесе маңызды еместігінде емес.
Негізгі сұрақ басқа: оны қалай тиімді етуге болады?
Қазақстанның Әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлері съезінің қызметіне қатысуы 2001 жылдан бастау алады. Сол кезеңде әлем 11 қыркүйектегі оқиғалардан кейінгі күйзелісті бастан өткерді. Әсіресе мұсылман қауымдарына қатысты қорқыныш, сенімсіздік пен шиеленіс күшейді. Дәл сол уақытта Рим Папасы Иоанн Павел II халқының басым бөлігі ислам дінін ұстанатын Қазақстанға сапар жасады.
Бұл аса маңызды символдық қадам болды.
Ол Қазақстанды «өркениеттер тоғысқан жер» деп атады — Еуропа мен Азияның арасындағы, Ұлы Жібек жолы бойындағы, жүзден астам этнос өкілдері ғасырлар бойы қатар өмір сүріп келе жатқан ел ретінде сипаттады. Бұл тәжірибе әртүрліліктің бөлінудің себебі емес, диалогтың негізі бола алатынын көрсетті.
Кейін, 2022 жылы VII Съезде Рим Папасы Франциск Қазақстанды «кездесулер елі» деп атады.
Бұл сөздер жай ғана әдемі символ болып қалған жоқ — олар кейінгі даму жолының негізіне айналды.
2003 жылы Қазақстан алғашқы Съезді ұйымдастырды. Орталық Азиядағы жас мемлекет үшін бұл батыл әрі көп жағдайда белгісіз қадам еді. Жиынға 13 мемлекеттен небәрі 17 делегация қатысты. Сенім деңгейі өте төмен болды. Кейбір қатысушылар бір-бірімен қол алысуға немесе бір үстел басында тыныш отыруға да дайын емес еді.
Соған қарамастан олар келді.
Алғашқы Съезд маңызды бір ақиқатты дәлелдеді: диалог келісімнен емес, бір-бірін тыңдауға және кездесуге деген дайындықтан басталады.
Уақыт өте келе бұл бастама жаһандық платформаға айналды. Бүгінде Съезд рухани көшбасшылар деңгейінде шамамен 60 елден келген жүзден астам делегацияны біріктіреді. Қатысушылар қатарында Рим Папасы Франциск, Әл-Азхардың Жоғарғы имамы шейх Ахмед ат-Тайеб, Израильдің бас раввиндері, Мәскеу және Бүкіл Ресей Патриархы Кирилл, Дүниежүзілік ислам лигасының Бас хатшысы шейх Мұхаммед бин Абдулкарим әл-Исса және басқа да көптеген діни дәстүр өкілдері болды. Сонымен қатар БҰҰ, ЮНЕСКО, ЕҚЫҰ және ИСЕСКО сияқты халықаралық ұйымдар да жұмысқа қатысады.
Алайда басты құндылық ауқымында емес, сабақтастық пен тұрақтылықта жатыр. Себебі диалог үздіксіз жалғасуды талап етеді.
Мұндай кездесулердің маңызы өте зор, өйткені оларсыз шиеленістер сөзсіз күшейе түсер еді. Дәл осы жерде — тек ресми келіссөз үстелінде ғана емес, үзілістер кезінде және жабық кездесулер барысында — қатысушылар күрделі мәселелерді ашық талқылауға, түсініспеушіліктерді жоюға мүмкіндік алады. Кейде бейресми әңгімелер ресми баяндамалардан да маңызды болуы мүмкін.
Осы сабақтастықты қамтамасыз ету үшін Съезд Хатшылық пен Жұмыс тобы арқылы жұмыс жүргізеді. Олар үдерісті қолдап, күн тәртібін қалыптастырып, қорытынды құжаттарды әзірлейді.
Осы ретте Жұмыс тобының қызметіне, соның ішінде негізгі қорытынды шешімдерді дайындауға қосқан дәйекті әрі маңызды үлесі үшін профессор, доктор Мұхаммед Зия-уль-Хаққа тағы да алғыс білдіргім келеді.
2025 жылдың қыркүйегінде өткен VIII Съезд халықаралық жағдай аса күрделі кезеңге тап келген уақытта ұйымдастырылды. Газадағы ахуал үлкен эмоциялар мен терең қайшылықтар туғызды. Осындай жағдайда діни көшбасшыларды бір алаңға жинау тек маңызды емес, сонымен бірге үлкен тәуекел екенін анық түсіндік.
Соған қарамастан біз мұсылман әлемінің өкілдерін, соның ішінде Әл-Азхар мен Дүниежүзілік ислам лигасымен байланысты көшбасшыларды, Израильдің бас раввиндерін, сондай-ақ христиандық, буддизм, индуизм, джайнизм, даосизм және синтоизм өкілдерін бір алаңға біріктіре алдық.
Бұл — барлық қайшылығы мен шиеленісімен бірге бір залға жиналған әлемнің өзі еді.
Соған қарамастан диалог жалғасты.
Қатысушылар алаңнан кетпеді. Олар бір-бірін тыңдады, пікір білдірді, пікірталас жүргізді, бірақ әңгімеге қатысуын жалғастырды.
Нәтижесінде 2025 жылғы Астана бейбітшілік декларациясы қабылданды. Онда бейбітшілікке, бірлікке және адам қадір-қасиетіне адалдық расталып, рухани дипломатияның рөлі атап өтілді. Сонымен қатар Хатшылыққа бірқатар нақты бастамаларды жүзеге асыру міндеті жүктелді. Декларация БҰҰ Бас Ассамблеясының 80-сессиясының ресми құжаты ретінде таратылып, оның халықаралық маңызын растады.
Бұл терең поляризация жағдайында да адамзаттың ортақ моральдық тілді таба алатынының дәлелі болды.
Сонымен бірге Съезд қызметі тек жоғары деңгейдегі кездесулермен шектелмейді. Біз диалог тек пікір алмасумен шектелмей, білім мен практикалық тәсілдерді қалыптастыруы керек деген түсінікке келдік.
Сондықтан 2025 жылы Сарапшылық дөңгелек үстел құрылды. Оның мақсаты — диалогты жай пікір алмасу шеңберінен шығарып, оған талдамалық және практикалық мазмұн беру. Себебі диалог тек адамдарды біріктіріп қана қоймай, қақтығыстардың алдын алуға да ықпал етуі тиіс.
Осы бағытта біз Наровал университетімен және құрметті вице-канцлермен ынтымақтастықтың үлкен әлеуетін көріп отырмыз.
Тағы бір маңызды бағыт — жастар. Себебі болашақ көшбасшылар мен шешім қабылдайтын тұлғалар дәл осы буыннан шығады. Жас діни көшбасшылар форумы арқылы біз диалогтың болашағын айқындайтын жаңа ұрпаққа инвестиция салудамыз. 2028 жылы Астанада өтетін Үшінші жас діни көшбасшылар форумына Пәкістан өкілдерін де қуана қарсы аламыз.
Сонымен бірге біздің қызметіміз шынайы халықаралық сипатқа ие. Біз Ватиканмен бірлескен бастамаларды жүзеге асырамыз, БҰҰ алаңдарында өзара әрекеттесеміз және түрлі құрлықтардағы серіктестермен ынтымақтастықты дамытамыз.
Сонымен қатар біз заманауи жаһандық сын-қатерлерге жауап бере отырып, күн тәртібімізді кеңейтудеміз. Қазіргі уақытта екі маңызды құжат әзірлену үстінде:
«Діндердің климаттың өзгеруін еңсерудегі рөлі» — өйткені климаттың өзгеруі тек экологиялық мәселе емес, ол жауапкершілікке, әділеттілікке, әлемге қамқорлық жасауға және ең осал қауымдарды қолдауға байланысты моральдық мәселе;
«Діни контекстегі жасанды интеллекттің этикалық негіздері» — өйткені болашақ тек технологиялармен емес, құндылықтармен де айқындалады.
Съезд тәжірибесі көрсеткендей, диалог — жай ғана әдемі сөздер немесе жұмсақ риторика емес. Бұл күрделі, жүйелі және қажырлы еңбекті талап ететін үдеріс. Ол институттарды, сенім атмосферасын, шыдамдылықты және кету оңай болған жағдайда да әңгімені жалғастыруға дайындықты қажет етеді.
Сондықтан Наровал бейбітшілік диалогы мен Діндер лидерлері съезінің маңызы өте зор. Олар тіпті дағдарыстар мен қайғылы оқиғалардың өзі алға қарай жасампаз жолдың бастауына айналуы мүмкін екенін көрсетеді.
Қазақстан үшін мұндай кезең — 11 қыркүйек оқиғалары болса, Пәкістан үшін — құрметті министрге жасалған шабуыл болды.
Біздің ортақ жауапкершілігіміз — диалогтың тек қағида болып қалмай, нақты өмірлік тәжірибе ретінде жалғасуын қамтамасыз ету.
Жарияланған күні: 2026 жылғы 17 мамыр
Автор: Гүлсана Қожабай
Дереккөз: Халықаралық конфессияаралық және дінаралық диалог орталығының ресми сайты
Тақырыбы: «Диалог арқылы конфессияаралық бірлікті нығайтудағы Қазақстанның тәжірибесі»
Сілтеме: https://religions-congress.org/ru/news/vystupleniya_media/3100