Қазақстан Республикасының Конституциясы және Ұлт көшбасшысы

Қазақстан Республикасының Конституциясы және оның мәні

      Қазақстанның Конституциясыұлттық саяси-құқықтық жүйенің өзегі, елдің мемлекеттілігі мен егемендігінің құқықтық негізі, құқық тәртібі болып табылады, оның негізінде барлық заңдар мен құқық қолдану тәжірибесі жатыр. Бүгінгі таңда қазақстандықтар мұны ең маңызды және тиімді жұмыс істейтін құқықтық құжат деп санайды.

   Осы жылдар ішінде Қазақстан Конституциясы өзінің жоғары тиімділігін көрсетті, бейбітшілікті, келісім мен гүлденуді, елдің үдемелі дамуын, қазақстандықтардың әл-ауқатының артуын, жас және болашаққа ұмтылған мемлекетке деген сенім мен құрметтің артуын көрсетті.

     Мемлекеттік саясат конституциялық құндылықтарды толық жүзеге асыруға бағытталды. Ұзақ мерзімді бағдарламалық құжаттар - «Қазақстан-2030», «Қазақстан-2050» стратегиясы, 2002-2010 жылдарға және 2010-2020 жылдарға арналған құқықтық саясат тұжырымдамасы және Мемлекет басшысының жолдаулары мен сөйлеген сөздерінде үнемі жаңартылып отыратын басқа да тағдырлы құжаттар өмірдің барлық саласында Конституцияның әлеуетін толық ашу бойынша белсенді мақсатты жұмыс жүргізу үшін негіз болды.

 

Қазақстан Республикасының Конституциясын

дайындау және қабылдау үдерісі

     Тәуелсіз Қазақстанның алғашқы Конституциясын 1993 жылы 28 қаңтарда республиканың Жоғарғы Кеңесі қабылдады.

   Еліміздің қолданыстағы Атазаңы көпжылдық ұжымдық жұмыстың нәтижесі болып табылады. Оның бастауында сол қиын кезеңде өзінің айналасына миллиондаған қазақстандықтарды жинап, Конституция жобасын жасау кезінде идеялардың генераторы болған Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасы Н.Ә. Назарбаев тұрды.

      Негізгі Заң жобасын дайындау кезінде ел Президенті әлемнің әртүрлі елдерінің 20-дан астам конституциясын жеке өзі зерттеді. Жобаны талқылауға 3 миллионнан астам қазақстандық қатысты.

   Мемлекет басшысының 1995 жылғы 22 мамырдағы № 2292 Жарлығымен жаңа Конституцияның жобасына тәуелсіз қазақстандық сараптама жүргізу үшін Республика Президентінің құзырында Сараптамалық кеңес құрылды. Оның құрамына тоғыз қазақстандық заңгер мен үш шетелдік сарапшы кірді.

     1995 жылғы 30 маусымда өткен Қазақстан халқы Ассамблеясының екінші сессиясында ел Президенті «Қоғамның өткенін түсіну және оны одан әрі демократиялық тұрғыда реформалау» атты баяндамасын жасап, алғаш рет Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясының жобасын ұсынды. Оны Қазақстан халқын дауыс беруге шақырған Ассамблея мақұлдады.

    1995 жылғы 30 маусымда Атазаң жобасы жалпыхалықтық талқылауға шығарылды. Бір ай ішінде 33 мыңға жуық ұжымдық талқылау өтіп, 30 мыңға жуық ұсыныстар мен ескертулер алынды. Жалпы алғанда, идеология мен жобаның негізгі мазмұны сақталғанына қарамастан, жартысынан көбі, атап айтқанда 55 бап өзгертілді, 1100 өзгертулер мен толықтырулар енгізілді.

      Республика Президентінің 1995 жылғы 28 шілдедегі жарлығымен Конституция жобасы 30 тамызда республикалық референдумға ұсынылды.

      Референдумға республиканың 8 миллион 91 мың 715 азаматы қатысты (дауыс беру тізіміне енгізілген адамдардың 90%-ы). 7 миллион 212 мың 773 адам немесе сайлаушылардың 89,14%-ы жаңа Конституцияны қолдайтындықтарын білдірді. Қарсы болғандар - 800 839 адам немесе 9,9 %. 78 мың 103 бюллетень жарамсыз деп танылды.

   Нәтижесінде 1995 жылғы 30 тамызда республикалық референдумда Қазақстан Республикасының қолданыстағы Конституциясы қабылданды.

 

1995 жылғы Конституция не берді?

     Қазақстан Конституциясының қабылдануымен Қазақстанның мемлекеттілігін заңдастыру үдерісі аяқталды және кең өзгерістер басталды, оның нәтижелері бүгінде көпшілікті таң қалдырады.

   Конституция өтпелі кезеңнің негізгі міндетін шешуге мүмкіндік берді - халықаралық қатынастардың жаңа субъектісі - Қазақстанның қалыптасуын қамтамасыз ету тек қана заң аясында жүрді. Осы қиын кезеңде ел басқа мемлекеттерде болған қарулы немесе өзге де жаппай қақтығыстар мен жанжалдардан іргесін аулақ ете алды. Конституцияның мәтінінде ілгерілеген құқықтық қағидалар елдің тәуелсіз дамудың жолына біртіндеп өтуін қамтамасыз етті.

     Конституцияның 1-бабының 1-тармағында өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде көрсететін, мемлекеттің ең жоғары құндылықтары адам, оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары көрсетілген жаңа Қазақстанның бейне-сипаты айқындалады.

      Бұл мемлекеттің адамға, оның әл-ауқатына қамқорлық жасаудан гөрі маңызды міндеті жоқ екенін білдіреді. Адамның құқықтары мен бостандықтары заңдардың және басқа нормативтік құқықтық актілердің мазмұны мен қолданылуын анықтайды, заңдарды әзірлеу мен қабылдауға негіз болып табылады. Құқықтар мен бостандықтардың нақты түрін конституциялық деңгейге көтеру және Конституцияда олардың кепілдігі туралы мәлімдеу мемлекетке осы құқықтар мен бостандықтардың іске асырылуын қамтамасыз ету үшін ерекше міндет жүктеуді білдіреді.

   Республика Конституциясы барлық азаматтың заң мен сот алдындағы теңдігі, идеологиялық және саяси әртүрлілік, жеке және әлеуметтік, экономикалық, саяси, мәдени және басқа да құқықтар мен бостандықтар жиынтығын бекітті.

   Тұтас халықтың игілігі үшін экономикалық дамудың конституциялық қағидатынан туындайтын тәуелсіздік таңында Республика Президенті жариялаған «алдымен экономика, содан кейін саясат» тезисі (Негізгі Заңның 1-бабының 2-тармағы) елде әлеуметтік бағдарланған нарықтық экономиканың қалыптасуына қуатты серпін берді. Республика Конституциясында бекітілген мемлекеттік және жеке меншікті, кәсіпкерлік еркіндігін, меншіктің қол сұғылмаушылығын тану және тең дәрежеде сақтау еркін нарықты қалыптастыру мен жұмыс істеудің және бизнесті дамытудың маңызды кепілі болып табылады.

      Конституция президенттік басқару нысанын, елдің аумақтық тұтастығын және егемендіктің қол сұғылмауын белгілеп берді.

    Конституцияға сәйкес, Қазақстан Республикасының Президенті - мемлекеттің басшысы, мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттарын айқындайтын оның жоғары лауазымды тұлғасы. Президент халық пен мемлекеттік билік бірлігінің, Конституцияның мызғымастығының, адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарының нышаны және кепілі болып табылады. Ол биліктің барлық тармақтарының үйлесімді жұмыс істеуін және олардың халық алдындағы жауапкершілігін қамтамасыз етеді.

     Негізгі Заңның 2-бабында республиканың егемендігі оның бүкіл аумағына таралады деп көрсетілген. Мемлекет өз аумағының тұтастығын, қол сұғылмаушылығын және бөлінбейтіндігін қамтамасыз етеді. Қазақстан Республикасы - президенттік басқару нысанындағы унитарлы мемлекет.

   Конституция елге халықаралық ұйымдардың қызметіне қатысуға, интеграциялық үдерістерді бастауға және көпвекторлы сыртқы саясат жүргізуге мүмкіндік беретін ұлттық және халықаралық құқықтың өзара байланысы туралы мәселені шешті. Қазақстан Республикасы Конституциясының 8-бабының халықаралық құқық қағидаттары мен нормаларын құрметтейтіндігі туралы ереже ішкі заңнаманы құру кезінде оларды ескеруге деген ұмтылысты білдіреді. Егер Қазақстан Республикасының халықаралық шарты немесе оның жекелеген ережелері белгіленген тәртіпте Негізгі заңның 4-бабының 2-тармағына сәйкес Республика аумағында ең жоғары заңды күшке ие Республика Конституциясына қайшы деп танылса, мұндай келісім күшіне енбейді.

         Бүгінгі таңда екі палаталы Парламент сәтті жұмыс істеуде, Үкімет басқаратын атқарушы органдар тиімді жұмыс атқаруда, тәуелсіз сот жүйесі құрылып, жетілдірілуде.

         Елдегі заңдылықты қамтамасыз ететін маңызды институттардың бірі - прокуратура.

         Адам құқықтары жөніндегі омбудсменнің, бала құқықтары жөніндегі омбудсменнің, заңгерлік кәсіптің, нотариустың және басқа да мекемелердің қызметі азаматтардың конституциялық құқықтары мен бостандықтарын қорғауға бағытталған. Елдің егемендігін қорғауды ұлттық қауіпсіздік органдары қамтамасыз етеді.

Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесі

    1995 жылғы Қазақстан Республикасының қолданыстағы Конституциясы жаңа орган - Конституциялық Кеңесті құрды, Конституциялық Кеңестің негізгі мақсаты республиканың бүкіл аумағында Конституцияның үстемдігін қамтамасыз ету болып табылады. Бұл сот жүйесінің бөлігі емес, ол - тәуелсіз мемлекеттік орган. Конституциялық Кеңес 1996 жылы ақпанда құрылды.

     Конституциялық Кеңес жеті мүшеден тұрады. Кеңестің төрағасы мен екі мүшесін Республика Президенті тағайындайды, Парламент Сенаты мен Мәжілісі әрқайсысы екі мүшеден, тиісінше, алты жыл мерзімге тағайындайды. Кеңес мүшелерінің жартысы әр үш жыл сайын жаңарып отырады. Сонымен қатар, Конституциялық Кеңестің өмірлік мүшелері - республиканың экс-президенттері. Қазақстан Республикасы Конституциясының 71-бабының 1-тармағына сәйкес, Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті - Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы 2019 жылдың 20 наурызынан бастап Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің өмірлік мүшесі болып табылады.

      Конституциялық Кеңестің Конституцияның 72-бабында бекітілген өкілеттіктері оның негізгі мақсатын іске асыруға қызмет етеді.

       Президент қол қойғанға дейін Парламент қабылдаған заңдардың Конституцияға, сондай-ақ ратификацияланғанға дейін республиканың халықаралық шарттарына сәйкестігін зерделей отырып, Конституциялық Кеңес заңдардың Республика Конституциясына сәйкестігін қамтамасыз етеді. Сот қолданыстағы заңдардың және өзге де нормативтік құқықтық актілердің конституцияға сәйкестігін тексеріп, қолданыстағы заңнан азаматтардың конституциялық құқықтарын бұзатын нормаларды алып тастайды. Конституциялық Кеңес конституциялық нормаларға ресми түсіндірме береді, Конституцияның қағидаларында, нормаларында және ережелерінде көрсетілген олардың әлеуетті, айқын емес және жасырын мағынасын айқындап, ашады.

Конституциялық Кеңестің халықаралық байланыстары

    Конституциялық Кеңестің халықаралық байланыстары Мемлекет басшысының жүргізіп отырған көпвекторлы сыртқы саясаты аясында дамуда.

    Осы жылдар ішінде БҰҰ, ЕҚЫҰ, Еуропа Кеңесі, Еуропалық Одақ және басқа да беделді халықаралық ұйымдардың делегациялары Конституциялық Кеңеске ресми сапарлармен келді.

    Конституциялық Кеңес Еуропа Кеңесінің Венеция комиссиясымен, Конституциялық әділеттілік жөніндегі Дүниежүзілік конференциямен, Конституциялық бақылау органдарының еуразиялық қауымдастығымен (бұрын: жаңа демократия елдерінің конституциялық бақылау органдарының конференциясы), Азиялық конституциялық соттар қауымдастығымен және оған теңестірілген институттармен ынтымақтасады.

    Жалпы алғанда, құқықтық қоғам құру жолында Конституцияның негізінде Қазақстан мемлекетінің негізгі құқықтық нормаларын қалыптастырудағы ҚР Тұңғыш Президентінің еңбегі зор екендігі сөзсіз.