Қазақстан. Тоқаев дәуірі. Даму барысы және бейбітшілік және бірге өмір сүру перспективасы
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін үш онжылдық өткен соң, Қ.Тоқаев президенттігінің дәуірімен посткеңестік ұлттық өмірінің төртінші онжылдығына қарай қадам басты. Соңғы үш онжылдықта Нұрсұлтан Назарбаев жаңа институттардың қалыптасуы мен посткоммуникациялық экономиканың жағдайын тұрақтандыра алды, ал ел экономикалық ырықтандыру мен құрылымдық реформалардан өте жақсы өтті және Орталық Азияның ең дамыған елі болды.
Негізінен, Кеңес Одағынан бөлініп шыққан елдер арасында Қазақстан ерекше сипатқа ие. Бұл мемлекет Еуразиялық өңірді Шығыс Азиямен байланыстырады және Каспий теңізін Қытаймен байланыстыра отырып, Қытайдың белдеу жолын, Солтүстік-оңтүстік дәлізін және ТРАСИКА дәлізін құру бастамасында маңызды рөл атқарады және ЭЫҰ-ға, Шанхай ынтымақтастық ұйымына, Еуразиялық экономикалық одаққа және Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымына мүше бола отырып, төрт геостратегиялық аймақтың: Еуразия, Еуроатлантикалық, Таяу Шығыс пен Шығыс Азияның түйіскен тұсында маңызды өңіраралық рөл атқарады. Сондықтан, біз Қазақстанды әлемнің шығысы мен батысы және солтүстігі мен оңтүстігі арасындағы көпір деп санасақ, артық айтқандық емес.
Дегенмен, Қазақстанның маңызды ерекшеліктерінің бірі деп биліктің ауысуы мен саяси өзгерісті айтуға болады. Бұл елдің саяси жүйесі Орталық Азияның басқа елдерімен салыстырғанда өте тиімді және парасатты болды және Н.Назарбаевтың көзі тірісінде кез-келген шиеленіске бой алдырмай, мұрагерлік жолмен емес, жалпыхалықтық сайлауда Қасым-Жомарт Тоқаевтың тікелей халықтық дауыс беру арқылы сайлануына қол жеткізілді.
Тұтастай алғанда, тәуелсіздіктің онжылдықтарында Қазақстанда жаңа тәуелсіз республикалар арасында ең жоғары экономикалық өсім, ІЖӨ, жан басына шаққандағы кірістер және шетелдік инвестициялар болды. Демек, осы елдің жалпы экономикалық, әлеуметтік және саяси жағдайлары бұл өңірдің басқа елдерімен, тіпті барлық посткеңестік елдермен салыстырғанда жақсы еді.
Қ.Тоқаев мырза өзінің президенттік кезеңі басталғаннан кейін елдегі қалыптасқан негізгі басымдықтар мен экономикалық үрдістерді жалғастыруға шешім қабылдады. Ол жаңа әлеуметтік бастамалар мен саясаттар әзірленіп, жұмыспен қамтуды арттыру бойынша шаралар қабылдануы керек екенін атап өтті. Сонымен бірге, Қ.Тоқаев 2020 жылдың 26 маусымында өмір сүру жағдайы қиындаған адамдардың қарыздары кешірілетінін мәлімдеді. Бұл жоспар 3 миллион азаматты немесе жалпы халықтың 16 пайызын қамтиды. Ол сондай-ақ бұдан былай Қазақстанның жекеменшік банктеріне мемлекеттік көмек көрсетілмейтінін айтты.
Сонымен қатар, Қазақстан Президенті Қ.Тоқаев елдің қаржы жүйесінде түбегейлі реформалар жасау қажеттігін атап өтіп, Ұлттық банк ашықтық пен қазіргі экономикалық және сауда саясатқа деген халықтың сенімін арттыру үшін шаралар қабылдауы керек деді. Қазақстан Президентінің пікірі бойынша, әдістердің қайсысы Қазақстан экономикасы мен жағдайына неғұрлым қолайлы екенін анықтау үшін бұл реформалар халықаралық ұйымдардың қатысуымен жүргізілуі қажеттігін атап айтты.
Іс жүзінде елдегі әртүрлі экономикалық көрсеткіштер оның соңғы бір жыл ішінде және өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда жақсы нәтижелерге қол жеткізетіндігін; Қазақстанның ішкі жалпы өнімі (ІЖӨ) өткен жылы 4 пайыздан астамға өскенін көрсетеді және Еуразиялық даму банкі Қазақстандағы экономикалық өсу қарқыны тұрақтанды деп ресми түрде хабарлады. Сондай-ақ, Еуразиялық экономикалық комиссияның жетекші индексі 2020 жылы сауда белсенділігі қазіргі деңгейде болатындығын көрсетеді, мұны экономикалық факторлардың сұраныс пен бағаға қатысты қысқа мерзімді күтулері көрсетіп отыр.
Бұдан өзге, әр түрлі есептер негізгі капиталға салынған инвестициялар негізінен тау-кен, ауылшаруашылығы және құрылыс салаларына инвестициялардың 7,8 пайызға өскенін көрсетеді. Инвестицияның төмендеуі өндіріс, сауда, көлік және жылжымайтын мүлік салаларында байқалды. Үкіметтің қазіргі даму жоспарларын ескере отырып, инвесторлар өсудің негізгі драйвері болады деп күтілуде. Қазақстанның банк секторындағы реформалар 2020 жылы да жалғасады және үкіметтің «Проблемалық несиелер қоры» Цесна Банктің 604 миллиард теңгені құрайтын активтерін Қазақстанның Ұлттық банкі шығарған облигациялардың қаражатын пайдаланып сатып алды.
Қазақстанның негізгі экономикалық өсімі 2019 жылдың екінші жартысы мен Жаңа жылдың басында, Корона дағдарысының әсеріне дейін, құрылыс саласы 8,4 пайызға, коммерция және сауда саласы 7,3 пайызға, көлік саласы 4,8 пайызға өсті. Қызмет көрсету саласындағы сауданың өсуі автомобильдер, автомобиль бөлшектері, құрылыс өнімдері мен мұнай, жанар-жағармай өнімдерін беру және сату есебінен 7,3 пайызға өсті. Өңдеу өнеркәсібі де өсу үрдісін бастан кешірді, оның оң сальдосы өткен жылдың ұқсас кезеңімен салыстырғанда соңғы алты айда 3,5 пайызға дейін өсті, ал 2020 жылдың бірінші тоқсанында 1,6 пайызға өсу байқалды. Қазақстанның Ұлттық банкі инфляция 5,3 пайыз деңгейінде болғанын хабарлады, ол 2020 жылдың соңына дейін жалғасады және көп өзгермейді.
Әрине, бұл кезең екі маңызды мәселемен қатар жүрді. Біріншісі - энергия экспорттаушы көптеген елдерге, сондай-ақ Қазақстанға белгілі бір қиындықтар туғызған энергия кірістерінің азаюы, екіншісі - әлемдегі барлық үкіметтер үшін ауыр және ауыр зардаптарға әкелген коронавирустық індет туындатқан дағдарыс.
Қалай болғанда да, Тоқаев мырзаның дәуірін Қазақстанның қадірлі халқының ұлттық өмірі үшін жаңа дәуір ретінде қарастыру керек және бастау алған игілік үрдістері Қазақстан өзінің мәдени, саяси, экономикалық, коммуникациялық және геосаяси ерекшеліктерін ынтымақтастықты дамыту үшін пайдаланып, Еуразиялық, Орталық Азия және Каспий теңіздеріндегі жақындасу аймақтық экономикалық дамуда және бейбітшілік пен қатар өмір сүруде маңызды рөл атқарады деп үміттенген жөн.
Осы орайда, Иран Ислам Республикасымен екіжақты ынтымақтастық, Каспий теңізі мен Шанхай ынтымақтастық ұйымы шеңберіндегі көпжақты ықпалдастық екі халық және үкімет арасындағы тарихи, өркениеттік, мәдени және әлеуметтік байланыстарды одан әрі нығайта алады.
Джаһангир Карами
Тегеран университеті профессоры,
Әлемдік зерттеулер институты директорының орынбасары