Парсы тілінен бейресми аударма
Джәһангир Кәрәми
Дүниежүзілік зерттеулер факультетінің доценті, Тегеран университеті
Кіріспе
Әбу Насыр әл-Фараби ислам философиясының негізін қалаушы және ең үлкен мұсылман саяси философы ретінде трансуақыт және транскеңістік қасиетіне ие тұлға. Оның ойлары одан кейінгі ойшылдарға және ислам философиясының қалыптасуы мен эволюциясына сөзсіз әсер еткенімен, оның саяси ой-өрісі кең танымал болғанына қарамастан, бірнеше себептерге байланысты ғасыр болмысы үшін аз қолданыста болды.
Бұл мақаланың мақсаты – Аристотельдің пікірін оқи отырып, қазіргі саяси ахуалға терезе ашып, тұжырымдамалар мен ойларды енгізе алатындай етіп Фараби идеяларының жалпы шеңберін қарастыру. Бірақ мұндай нәрсе шынымен мүмкін бе? Олай болса, оған қалай қол жеткізуге болады? Бұл тұжырымдаманың сипаттамалары қандай? Осы мақалада келтірілген талап: «Фараби өз идеяларын қаладан (мәдинадан), уммадан және утопиядан бас тарту жағдайында, ең аз зұлымдыққа душар болған қалаларда және адамның табиғи қалпын пайдалану арқылы түсіндіруге мүмкіндік береді. «Қоғамдастықтар мен ұлттар (іштей) және тепе-теңдік, одақтасу және коалиция (сыртта), ынтымақтастық пен ынтымақтастық пен ұлттар мен үкіметтер арасындағы татулыққа қол жеткізуге болады».
Фарабидың саяси ойы «жаратылыстан» тұратын «ерік-жігер мен күш-ықтиярға ие адамнан» басталып, «ең жоғарғы кемелділікке» бағытталған және бұл, «қоғам» арқылы қол жеткізуге болатын жұмысты қажет етеді. Сондай-ақ, ол қоғамдарды қаладан (Медина) үмметке және адам әлеміне (жерге) дейінгі деңгейлерді қамтуды қарастырады, ол адам әлемін жаратылысына, табиғи қалпы мен тіліне қарай әр түрлі үмметтерге бөледі деп санайды. Ол қоғамдарды бақытқа ұмтылуға қарай өзінің басты өлшемі ретінде, ақыретте бақыт іздейтін «ізгіліктер» мен бақыттан айырылған «ізгі еместер» деп екіге бөледі.
Фарабидың пікірінше, жаратылыс иелерінің шешімдері, ғаламның рационалды жүйесі, азаматтық жеке адамның шешімдері және Мәдинаның рационалды тәртібі сәйкес келеді. Оның саяси философиясына сәйкес, «адамдарда ізгілік жасаудың жолы - ізгі қылықтар мен дәстүрлер үнемі қалаларда және ұлттар арасында басым болып келеді және оны әркім қолдана алады» және бұл үкімет үшін, мүмкін, осыған орай, бұл әрекеттер, дәстүрлер, әдеттер, қасиеттер мен мораль қалаларда және адамдар арасында таралады. «Мұндай үкіметтің пайда болуы адамдарға қызмет ететін және жүректеріндегі мойынсұнушылық темпераментін күшейтетін қасиет пен ізгіліктің күші арқылы ғана мүмкін болады». Алайда, «адамдар болмысында ізгілік жасау» және оларды «нағыз бақытқа» жеткізу тек ізгіліктен және үкіметтің немесе ізгілік басшылығынан басқа себеппен мүмкін болмайды, бүкіл болмыс, ғалам мен адам арасында байланыс бар.
Демек, Фараби белсенді ақыл-парасатты білу үшін ізгі, құдайды танитын, парасатқа, ерік-жігер мен күш-ықтиярға ие адамды өзінің ойлау жүйесінің бастапқы нүктесі етіп алды және қайырымды қалаға, қайырымды үмбетке және қайырымды ғалам (бақытты әлемге) қол жеткізуді соның нәтижесі деп санады. Оның пікірінше, оның «қайырымды» ғаламы ондағы барлық халықтар бақытқа қол жеткізу үшін ынтымақтасқан кезде жүзеге асады. Демек, ізгі кісі (ізгі лидер) ізгі қоғамды (қала) құрудың алғышарты және бұлар ізгі үмбет құрудың және ізгі ұлттар ынтымақтастығының қажеттіктері, ізгі әлемді жүзеге асырудың шарты болып табылады. Ол қайырымсыз қоғамдарды надандық, арсыздық, жексұрындық және адасушылық сияқты төрт қоғамға бөледі, сонымен бірге олардың әрқайсысын қажетті қоғамдарға, пұтқа табынушылыққа, жамандыққа, қадір-қасиетке, үстемдікке және қарым-қатынасқа бөліп жіктейді. Бұл қоғамдардың қазіргі баламаларын шамалы өзгеріспен әл-ауқат жағдайы (қажеттілік), олигархиямен (бадале), бедел немесе ақсүйектікке (абырой), үстемдікке (жаулап алуға) және демократияға (қауымдастыққа) ұмтылушылар деп қарастыруға болады.
Әдетте Фарабидың арман қаласы және басқа қалалары, Платон оқулары бойынша жақсы мен жаманның арасында түсіндіріледі, ал кемел және қайырымды қаладан басқалары жоққа шығарылады. Бірақ, аристотельдік интерпретация көмегімен мұны басқа қалалар, шындықтар, дәрежелер мен иерархиялар бойынша, қайырымдылықтан қашық және міндетті емес деп санайтындай етіп талдауға болады және олардың барлығы егер Фарабидың өзі грек философиясын жаңаша түсіндірмесе және грек философиясының материалын қабылдамаса және оған жаңа форма бермесе, толығымен қабылданбайды және жоққа шығарылады.
Тиісінше, Аристотель үкіметті «қажетті» және «ықтимал» (жағымсыз) деп бөлетіндіктен, әл-Фарабидің анықталмаған қалалары да бас тарту жағдайынан «ықтимал жағымсыз» мәртебесін ала алады. Әрине, Реза Давари айтқандай: «Егер біз Фараби жауһарларынан саясат күнтәртібін іздегіміз келсе және оларды нұсқаулық ретінде қолданғымыз келсе, біз ештеңеге қол жеткізе алмаймыз». Немесе, Саджадидың айтуы бойынша, «Фараби жалпы мәселелерге көбірек көңіл бөлген», бірақ оны еске түсіру үшін қолдануға болады, шынында, қолданыстағы қалалар мен Фарабидың надан қалалары әр түрлі формада.
Әл-Фарабидің өзі Аристотелді түсіндіруге азды-көпті мүмкіндік береді, қайырымды қаладан кейін ол ізгілікке қайшы қалаларды, ақылсыз адамдарды, жабайы адамдар мен жыртқыш аңдарды сипаттайды. Осылайша, қалалар мен тіршілік иелері кемелділіктен жетілмеушілікке дейінгі иерархияның бір түрі болып табылады. Тіпті «Қайырымды қалалар адамдарының пікірлері» кітабында ол әлеуметтік қоғамдастыққа маңызды сөз арнап, оны «барлық қалалардың мақсаттары мен ниеттерінің жан-жақты көрінісі» деп атады және: «Осы халық тайпасынан шыққан адамдардың бәрінің сау нәпсісі бар» деп жазды.
Фараби басқа параграфта «қажетті қалалар мен қоғамдастықтардың арасынан қайырымды қала мен ізгі басшылықтың пайда болуын неғұрлым оңай және мүмкін» деп санайды. Бұл сөйлем жұмыстағы маңызды тұс болып көрінеді және бұл қалалардың нақты жағдайын, әсіресе басқа бағыттарда маңызды болып табылатын әлеумет қоғамдастығын түсінуге жол ашады.
«Қажеттіліктің қаласын» сипаттай отырып, ол оны барлық адамдардың іс-әрекеттері мен ынтымақтастығының мақсаты адам денесінің тұрақтылығына байланысты болатын бірінші қажеттілікке жететін етіп тұжырымдайды; Басқаша айтқанда, үкіметтің бұл түрі тамақ, киім және баспанаға қол жетімділікке негізделген және оның басшысы осы негізгі қажеттіліктерді басқаларға қарағанда жақсы қамтамасыз етуді білетін және оларды әдептілік пен саяси тұрғыдан жасауға мәжбүр ететін адам. Азаматтық тарауларда ол «қажетті қала - бұл адамның қажетті кезеңдеріне ғана жетілген, бірақ олар адамның тұрақтылығымен, өмір сүру құралымен және оның өмірін сақтап қалумен тең» деп мәлімдейді.
Сондықтан бұл үкіметте өмірдің қажеттіліктерін зерделеу және қамтамасыз ету үшін барлық құрылымдар мен функциялар бар. Ұлттық келісім мен әлеуметтік ынтымақтастық және азаматтардың басшылыққа мойынсұнуы денсаулық сақтау мен білім беру қажеттіліктерін қанағаттандыруға арналған; себебі қоғамның бұл түрінен кемелділік пен бақытқа, осылардан жоғары тұрған ұғымдарға деген сенім жоқ. Барлығы қажетті материалдық көріністерде жинақталған, бүкіл ой-идеялар мен шаралар осы бағытқа арналған, ал өндірістер, ғылымдар мен технологиялардың өсуі тек бірінші қажеттіліктерге негізделген; сондықтан, кейбір маңызды қалаларда өмірлік қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін қажетті барлық салалар бар, ал басқаларында олардың қажеттіліктерін қанағаттандырудың жалғыз құралы - өнеркәсіп және сол қаладағы сондай бір кәсіпшілік. Мысалы, ауыл шаруашылығы - бұл олардың күнкөріс көзі. Мұндай қалалардың ең таңдаулы адамдары, олардың пікірінше, дұрыс ойларымен және тактикаларымен, өздерінің қажеттіліктерін өз кәсіптері мен шаруалары арқылы ықтимал үздік деңгейде қамтамасыз ете алатын адамдар және олар жақсы шара қабылдау және ізгі ойлау арқылы адамдарды өмірдің тиісті қажеттіліктеріне қол жеткізуге және оны сақтауға қолдану үшін үздік басшылық және үкім жүргізе алады.
Одан басқа, анархиялық қала ізіліктен алыс жатқан басқа қалалардан қарағанда Фарабидың арманына жақын қоғам ретінде баяндалады және одан басқа, айталық, егер жаман мен ең нашардың арасынан таңдау жасау керек болса, Фараби анархиялық (еркін) қоғамды жамандар арасындағы тәуірлеуі деп санайды, себебі, олардың арасынан дарындылар мен табиғаты, болмысы ізгілікке жақындары табылуы мүмкін. Бұл қалада, адамдар ерікті және тең, біреуі екіншісінен артықшылығы жоқ, басқаша айтсақ, Платон мен Аристотель қалаған демократия бар. Бұл қаланың адамдары джәһилияттық қала адамдарынан қарағанда шынайы бақыттың не екендігін түсінеді. Алайда, олар өздерін әдейі ақымақ санап, шынайы бақытты жете түсінбейтінін және ол сезім жүректеріне бармайтынын айтады. Олар тек қайырымдылықтың азғантай бір бөлігі болып табылатын денсаулық, қуаттылық, материалдық байлықты игеру, абырой мен ұлылық сияқты сипаттарды ұнатады. Фараби ізгілікке қарама-қарсы қалалардың ішінен еркіндігі мен теңдігі үшін анархиялық қаланы бөліп қарастырып, егер оны басшылыққа алатын болса, қалау мен ерікті бағыну сияқты екі игі істі осында дамытуға болатынына сенеді.
Шындығында, «жан-жақты» және «түрлі мақсаттағы» адамдар осы қалаға жиналып, әртүрлі нәсілдердің, тайпалардың, түрлі мақсаттар мен өмір жолдарының түрлі-түсті суреттерін жасады және Фарабидің оны қақтығыс қаласы деп атауы негізсіз емес. Бұл қаланың халқы әр түрлі мінез бен сипатқа ие болғандықтан, әрқайсысы табиғатына қарай, түрлі жолдарды таңдайды, сондай-ақ бұл қалада жақсылары да, жамандары да бар. Фараби анархиялық қаланы әдемі, көздің жауын алатын түрлі түсті киіммен салыстырады, жердегі жұмақ секілді және осы сипаты арқылы бұл анархиялық қала басқа қоғамнан қарағанда қалаулы, әрі бақыттырақ.
Адамдар бұл азаматтық қоғамға әлемнің алыс жерлерінен көшіп келеді. Түрлі ұлттарбір-бірімен араласып, жаңа нәсілдер мен мәдениеттер пайда болады. Халық санының өсуі мен оның әртүрлілігі қаланың өркендеуі мен дамуын арттырады және оның әсемдігі мен көркейуіне әкеледі.
Анархиялық қала әлі де джәһилияттық тұрмыс, сондай-ақ өз қалаулары мен құштарлықтарынан арыла алмай жатқан кезде, Фарабидің жазбалары басқа қалаларға қарағанда осы азаматтық қоғамды жағымды жаңалықтарымен қуанттып, үміттендірді. Шындығында, бар болмысымен еркіндікке ұмтылған анархиялық қоғам надандықтан арыла алмай жатқан басқа да қалаларға қарағанда ғалымдар, данышпандар мен ақын-жазушыларды осы қоғамға жинады. Фарабидің демократиялық үкіметке деген оң көзқарасының себебі мынада еді: ізгілікті қала құрылғанға дейін, бұл қала ұлы философ үшін ең жақсы және қолайлы азаматтық қоғам болып саналды. Себебі, еркіндікпен қатар бұл қалада болып жатқан түрлі мәселелер шеңберінде ол өзінің ізгі өмірін жалғастыра алады және фиософиялық пайымдаулары мен ой-толғамдарын жазуға мүмкіндік алады.
Фараби бұл туралы былай дейді: «Сол себепті, ұзақ уақыттан кейін осы қалада ізгі таптың адамдары пайда болып, данагөйлер, ғалымдар, ақындар мен уағыз айтушылар кез-келген істі, білім-ғылымдықала тұрғындарына үйретуі мүмкін. Осыдан келіп, ілім мен білімді игерген қала тұрғындары ізгілікті қала құру үшін тырысады, осынау қалада тәрбие, білім алған бұл адамдар ең таңдаулы адамдар болып саналады». Фараби адамды адамгершілік пен ізгілікке тәрбиелеу тек осындай қалаларда ғана мүмкін екендігін айтады.
Сондықтан, Фараби үкіметтер мен қалалардың ішінен екі қажетті қала мен қоғамды, әрине, қауымдық қалаға көбірек назар аудара отырып, ізгілікті қоғамға жақын қаланы атап, ізгілікті қаланың пайда болу мүмкіндігін қарастырады.
Шын мәнінде, бұл үкіметтер мен қоғамдарда зұлымдық өте аз мөлшерде жасалынады, ал Фарабидің өзі утопияға жету үшінадамның болмысы, табиғаты ол үстемдікпен күресу керектігін және өзінің тәпсірлеуі арқылы Аристотелді түсінуге жол ашылатындығын айтады.Біз оны әлемнің қазіргі жағдайын түсіндіру үшін қолдана аламыз.
Қауымдастықтағы ынтымақтастық пен бірге өмір сүру ықтималдығы
Фарабидың пікірінше, білімсіз қала тұрғындары, өз салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарын қоршаған табиғат әлемінің көріністерінен алып, жинақтайды және материалдық әлемді реттейтін заңдылықтарды адамзаттың әлеуметтік заңдылықтары үшін қолданады. Шындығында, білімсіз ойдың негізі - болмыс жүйесінде белгілі бір заңдылық мен тәртіптен ада, олар қоғам мен құбылыстарда табиғи түрде жүріп отырады және табиғат жаратылыс болмысында тірі, әрбір тіршілік иесі тірі қалу және басқа болмыстың бар болуын теріске шығару үшін күрес заңдылығын жасауға тырысады деген принциптерге негізделген. Орман мен табиғат заңы өзімшіл рационализмнің өзіндік түрін туғызады және сайып келгенде жоғарғы топтың, яғни күштілер мен жаулап алушылардың мәңгі өмір сүруіне әкеледі.
Фарабидің көзқарасы бойынша, өмірді үстемдік арқылы билейтіндерге қарсы шығушылар азамзатты ынтымақтастықтың факторы ретінде танып, оның нәтижесін «бейбітшілік пен ерікті келіссөздер» деп біледі, ал үстемдікке қарсы шығушы адам – ол табиғатынан осындай қасиетке ие адам және болмысы да сондай, бейбітшілік –ол адам табиғаты мен болмысының нәтижесі. Фараби адамды оның табиғи болмысымен елестете отырып, оны апостериори тұрғысынан талдауда Гоббс, Боден, Локк және Монтескьюдің көзқарастарымен салыстырады. Фарабидің ойынша, адамның табиғи болмысы, бұл жерде Алламе Найенидің «ғадр-о-мағдур - мүмкіндік жағдайымен» ұқсастығы бар, ақырет бақытынан тәуілсіз болғанымен, бұл шындықтан қашып құтылу мүмкін емес. Бұл табиғи жағдай, тіпті Локк пен Монтескьюдің қалаған табиғи жағдайларынан да тысқары, шыдамды, төзімді, сонымен бірге өте қажет.
Фарабидың пікірінше, адамның болмысы – бұл адамның табиғи өнімі. Ал, «әлеуметтік келісім қағидасын ұстанушылардың» табиғи болмысы адамды қасқырға айналдырады. Фарабидің дәлелдерінің негізінде адам элементі жатыр.Бұл табиғи жағдай мен оның табиғи қоғамы екі жағдаймен өлшенеді. Сауда-саттық үстемдік ететін әлемдік қауымдастықтар мен біреуі екіншісін жеңуге ұмтылған әлемдік қауымдастықтар қорғаныс саясатына жүгінуден басқа амалы қалмайды. Осыған сәйкес, бейбітшілік пен татулық сияқты қайырымды істерге қол жеткізуге болады және Фараби бұл жағдайды екі ішкі және сыртқы фактордың нәтижесі деп санайды.
Ішкі фактор бойынша, адам табиғаты бірге өмір сүру мен ынтымақтастыққа негізделген және ол үстемдікке жол бермейді, ал үстемдік табиғи емес, адамдар табиғи қоғамда келісімдер мен ынтымақтастыққа ұмтылады. Бірақ адамның өзінің табиғатына сәйкес келмейтін ашу-ыза мен құмарлық арқылы нәпсісі бұзылады және оны жеңуге тырысады, ал бейбітшілік сыртқы фактор ретінде келесі факторлардың нәтижесі болмақ:
а) қорқыныш және қабілетсіздік; ә) күш пен жігер теңдігі; б) в) ашу-ыза мен оны жеңу арқылы келетін тәжірибе және үстемдіктің болмауын қадағалау;келісім мен міндеттерді теңдей бөлу және қайырымдылықтағы әділеттілік; г) татулық пен келісім; д) әлсіздік; ж) жалпы қауіп-қатерге қарсы тұру, бірлескен қорғаныс, қауіпті жоюға қатысу және көмектесу.
Фараби қорқыныштың (бүгінгі реалистердің пікірінше, халықаралық қатынас саласында дүрбелең мен қорқыныштың тепе-теңдігі), ортақ мүдделердің (халықаралық қатынастардағы институционалды теоретиктердің сөзімен айтқанда) және ортақ жаудың (немесе ұжымдық қауіпсіздіктің) болуы мен теңдікке (реалистер қалаған күш тепе-теңдігі) қол жеткізу арқылы үстемдікке қарсы тұра алатын бейбітшілік пен тыныштық жағдайын дәлелдеп айтты.
Демек, Фараби даналық қала мен оның білімді тұрғындары «абаттандырылған, мінсіз жердің - утопия» шарттары мен құрылымын (әділетті әлемдік билік) жасайды деп, ал, білімсіздер қоғамында бейбітшілік пен тату өмір сүру мүмкіндігі адамның ішкі және табиғи факторларына (үстемдікке ұмтылмайтын табиғи адам және адамгершілік) және сыртқы факторларға (қорқыныш пен тепе-теңдік және одақтастық ортақ мүдделердің өнімділігі үшін ортақ қауіп-қатерлермен күресу) тәуелді деп біледі.
Фараби үстемдік элементін мейірімділіктен алшақтататын фактор деп оған үлкен мән бере отырып, үстемдікті сыртқы фактор және әлеуметтік жағдайдың өнімі ретінде жою мүмкіндігі алдымен адамның табиғи биологиясының мүмкіндігінде деп біледі және қолданыстағы қоғамдардың ішінде екі қауымдастық та қажет деп санайды және қауымдастықтар, әсіресе, екінші қауымдастықты осындай жағдайға бейім екенін айтады. Алайда, қалыптан тыс жағдайлар мен табиғаттан тыс қоғамдарда үстемдік элементін жоюға мүмкіндік бар және ол қорқыныш пен теңдік, татулыққа қол жеткізуге мүмкіндік беретін ынтымақтастық пен серіктестіктің сыртқы факторларының жиынтығына байланысыты дейді.
Қорытынды:
Фарабидың көзқарастары мен идеяларына қысқаша сараптама жасай отырып, адам өзінің табиғаты мен сипаты арқылы жақсылық пен кемелдікке жетуге әрекет ететін ерік пен билігі бар тіршілік иесі деп санайтындығын аңғардық. Фараби ізгі адам - даналық қала мен оның бақытты үмметтеріне, сондай-ақ, «абаттандырылған, мінсіз жерге» жетудің бастапқы нүктесі деп санайды. Бірақ ол басқа қоғам жайында, утопиялық қоғамға қарама-қайшы қоғамдар, яғни надан қоғамдағы, ондағы маңызды қауымдастықтар туралы атап көрсетеді.
Фарабидың пайымдауынша, бақыт пен әділеттілік - бұл екі негізгі қағида болып табылады және оларға қол жеткізу ақыл-ойды танып,білу арқылы ғана жүзеге асады. Ал, басқа қоғамдарда бақытқа негізделген ізгілік пен әділеттілікке қол жеткізу мүмкін болмаған күннің өзінде, әлсіз және тұрақсыз қоғам болса да қорқыныш, күш және одақтасу тепе-теңдігі арқылы әділеттілікке қол жеткізуге болады, бірақ іс жүзінде болғанмен де, надан қоғамдардың (қалалардың) арасында даналықтан ада болса да, еркін қоғам (қауымдастық немесе еркіндік), олар өз мақсаттарына жетуге бейім болып келеді. Анархиялық қоғамда Мединеден (қаладан) тыс бейбітшілік пен ынтымақтастық үшін негіз бола алатын маңызды мәселе бар және ол адамның табиғи сипатында қалуға көмектеседі, нәтижесінде адам астамшылдық пен үстемдікті теріске шығарып, татуластық пен ынтымақтастықтың бастауы болмақ.
Бірақ Фараби адами болмыстан тыс, оның сыртқы факторларын да жіктеп көрсеткен. Ол адамның ортақ өмір сүру тәжірибесінің, сондай-ақ жоғары мәртебеге негізделген жақсы өмірдегі сәтсіздік тәжірибесінің, соңында, қорқыныш, теңдік және ортақ мүдделерге негізделген өнімі. Бұлардың ішіндегі ең маңызды бөлігі арқылы қажетті қоғамдастықтар мен қауымдастықтарға (өмір қажеттіліктерін қанағаттандыру және бостандық пен еркіндікті, теңдікті сақтау маңыздылығына байланысты) қол жеткізе алады, сондықтан қажетті қоғамдар мен қауымдастықтарға қарамастан, біз ынтымақтастық пен бейбітшіліктен үміттене аламыз.
Осылайша, ұлы философтың дана ойларын қазіргі қоғамға болып жатқан мәселелердің түйткілін шешу үшін пайдалануға әбден болады. Шынайы емес бақыт пен бөлінуге негізделген үстем саясаттан ортақ мүдделерді көздейтін ортақ институтар арқылы алшақтап, төзімді жағдай тудыруға болады. Бұл әсіресе Орталық Азия мен Таяу Шығыс аймағының елдері үшін өте маңызды, ішкі өсу мен ұлттық қайта құру негізінде аймақтың институттар мен олардың келісімдері арқылы гүлдену мен дамуға мүмкіндік береді. Фарабидің ойы бізді алыс көкжиектерге жетелегенімен, бүгінгі өмірді түсінуге және оның нығметтерінен ләззат алуға, ортақ мүдделер мен табиғи және келісім-шарттық механизмдер арқылы бейбітшілік пен ынтымақтастықта өмір сүруге мүмкіндік бермейді.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
2. Абу Наср Мохаммад Фараби, «Қала саясаты», аударған және аннотациясын жазған Сейед Джафар Саджади, Мәдениет және ислам байланыстары министрлігі, 2000ж., 230б.