«Стан» елдері және олардың артында жатқан дүниелерді елемеуге болмайды 

Леонидиу Паулу Феррейра

2024 жылғы 26 желтоқсан 

 

Рождество мейрамында Қазақстанда орын алған қайғылы оқиға бұл өңірге назар аударуға себеп болды. Әдетте әуе апаттары жаңалықтардан тыс қалмайды, әсіресе оқиғадан түсірілген суреттермен бірге болатын болса. Оның үстіне, егер апат алыс өңірде орын алса, бұл жолғыдай – атауы «стан» жұрнағымен аяқталатын жеті елдің бірінде секілді.

«Стан» сөзі жұмбақ емес – бұл парсы тілінен шыққан және «жер» дегенді білдіреді. Осылайша, Қазақстан – «қазақтардың жері», Тәжікстан – «тәжіктердің жері», ал Өзбекстан – «өзбектердің жері». Сол сияқты мысалдар герман тілдерінде де кездеседі, мұнда «ланд» та «жер» дегенді білдіреді: Исландия, Гренландия, Голландия және Ирландия. Қызығы, Англияны «Ингландия» деп атауға болар еді, бірақ нормандардың ықпалымен ол «Англетер» болып аталып, кейін бұл атау латын тілдес халықтар арасында орнықты. 

Мен Қазақстанға үш рет бардым және бұл елдің БАҚ-тағы назарынан әлдеқайда көбірек назар аударуға лайық екенін сенімді түрде айта аламын. Мың жыл бұрын бұл жерден моңғол әскерлерінің негізін қалаған шебер түркітілдес салт аттылар шыққан болатын. 

1949 жылы Қазақстан әлем тарихының орталығына қайта оралды, себебі Сталин өзінің алғашқы кеңестік атом бомбасын сынау үшін осы жерді таңдады. Бұл әрекет АҚШ-пен стратегиялық тепе-теңдікті қамтамасыз етіп, суық соғыстың толыққанды қарулы қақтығысқа айналуын болдырмады. Осы жерден, Байқоңыр ғарыш айлағынан, Юрий Гагарин ғарышқа ұшты және бүгінгі күнге дейін ғарыш кемелері Халықаралық ғарыш станциясына осы жерден аттанады. 

Қазіргі уақытта Қазақстан мұнай мен табиғи газдың ірі өндірушісі болып табылады, сондай-ақ әлемдегі уранның ең ірі экспорттаушысы, бұл тек Қытай мен АҚШ-қа ғана емес, басқа да елдерге қажет. Соңғы жылдары Қазақстан Францияның ядролық энергетикадағы негізгі серіктесіне айналды. Бұл, әсіресе, Африкадағы уранның дәстүрлі көздеріндегі тұрақсыздық аясында ерекше маңызды. 

Елдің географиялық орналасуы оны «Жаңа Жібек жолы» деп аталатын қытайлық жоба аясындағы «Орта дәліздің» негізгі буынына айналдырды. 

Әлемдегі тоғызыншы және мұхитқа шығатын жолы жоқ ең үлкен ел Қазақстан өзінің алып көршілері – Ресей мен Қытай арасында тепе-теңдікті сақтауға мәжбүр. 1991 жылы тәуелсіздік алған сәттен бастап Қазақстан көпвекторлы дипломатия жүргізіп, ірі державалармен теңгерімді қарым-қатынасты сақтап, кез келген тарапқа тәуелділіктен аулақ болуға тырысуда. Бұл стратегия АҚШ және Еуропалық Одақпен байланыстарды нығайтуды да қамтиды, бұл елдің егемендігін нығайтуға септігін тигізеді. 

Ресейдің Украинаға басып кіруі Қазақстанның көпвекторлы дипломатиясын жандандыруына түрткі болды. Ресейге қарсы Батыс санкциялары елдегі экономикалық жағдайды қиындатып, белгілі бір сыртқы қысым жасады. Ел ішінде орыс және украин қауымдастықтарының елеулі үлесі полиэтникалық бейбітшілік пен ынтымақтастықты сақтау үшін нәзік дипломатиялық көзқарасты талап етеді. 

Бұл күш-жігердің басында елдің бірінші президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың ізбасары және тәуелсіз Қазақстанның негізін қалаушысы болған тәжірибелі дипломат Қасым-Жомарт Тоқаев тұр. 

Апатқа ұшыраған ұшақ Әзербайжан компаниясына тиесілі болды. Бұл «-стан» емес, «-ан», бірақ Әзербайжан – геосаяси тұрғыдан елеулі маңызы бар, бірақ оқшау орналасуына қарамастан, көбірек назар аударуға лайық ел. Бұл мүлдем бөлек тақырып. 

Журналистикада географиялық жақындық әрдайым жаңалықтарды іріктеудің негізгі өлшемі болды. Бір елдегі шағын қайғылы оқиға басқа құрлықтағы ірі апатқа қарағанда көбірек назар аударуы мүмкін. Сондықтан біз Лиссабондағы оқиғалар туралы Ақтаудағы оқиғаларға қарағанда көбірек білеміз – бұл қала Баку мен Грозный (Ресей Кавказы) арасындағы рейс апатқа ұшыраған жерге жақын орналасқан. 

Алайда, ғаламданған әлемде алыс аймақтарды елемеу ауыр салдарға әкелуі мүмкін. Мысалы, Йемен жағалауында хуситтердің кемелерге жасаған шабуылы бензин немесе ұялы телефон бағасының өсуіне алып келуі мүмкін. Колумбия джунглилеріндегі, Сахельдегі, Асадтан кейінгі Сириядағы немесе «стан» елдеріндегі оқиғаларды елемеу – бұл тек баспасөздің қателігі ғана емес, шешім қабылдаушылар үшін де үлкен мүмкіндік. Естеріңізде болсын, 2001 жылы Нью-Йоркке жасалған «Аль-Каида» шабуылы «стан» елінде – Ауғанстанда дайындалған болатын. 

Дереккөз: https://www.dn.pt/8428114805/nao-ignorar-os-staos-e-o-que-fica-longe/