Өлім себетін саңырауқұлақ

Өлім себетін саңырауқұлақ

Леонидио Паулу Ферейра

Бас редактордың орынбасары, Diário de Notícias

Атомдық саңырауқұлақтың әсерлі бейнесі кейбір семейліктердің есінде мәңгі сақталып қалды. Әсіресе, Кеңес Одағы 456 ядролық сынақ өткізген Семей полигонына жақын орналасқан ауылдардың тұрғындары, ата-аналары мен аталары осы қауіпті сезінбестен, бұл көріністі суреттеп айтып отыратын. Бірақ 1949 жылғы 29 тамыздағы алғашқы жарылыс нәтижесінде пайда болған кратер әлі күнге дейін қазақ даласының сирек өсімдіктерінің астында жасырылған күйінде тұр. Радиоактивтіліктің жоғары деңгейі де сол қалпы сақталып келеді, бұл Әмір Қайыржановтың «норма шегінде» деп сендіргеніне қарамастан, дозиметрдің үнсіз, бірақ нақты белгілеуімен байқалады.

Мен Diário de Notícias газетінде бес жыл бұрын жариялаған репортажымды осылай бастадым. Ол кезде журналистер үшін міндетті болған ақ қорғаныс костюмі мен тыныс алу маскасын киіп алған Қазақстанның Ұлттық ядролық орталығының маманы Қайыржанов маған мұндағы радиация деңгейінің «қалыпты» көрсеткіші қалалардағы рұқсат етілген мөлшерден 15 есе жоғары екенін түсіндірді. Оған ең жақын қала – Сталинге қажет атом бомбасын жасап берген кеңес ғалымының құрметіне аталған Курчатов. Дегенмен, ол Семей қаласынан 150 шақырым қашықтықта орналасқан (бұрынғы Семей, орыс тілінде «Жеті үй қаласы»). Мұнда Федор Достоевскийге арналған мұражайдан бөлек, жазушының бұл жерлерде өмір сүргенін еске салатын маңызды медициналық училище бар. Оның бір залында екі басты эмбриондар және радиацияның әсерінен туындаған басқа да ауытқуларды сақтаған көптеген формалин банкалары қойылған. Мен бірнеше сурет түсірдім, бірақ оларды жариялауға батылым бармады.

«Бұл ғажайып жарық болды. Бұрын-соңды мұндайды көрген емеспін. Кеңес Одағы Америкадан қалыс қалғысы келмеді, ал бәрі содан басталды», – деп еске алады Өтеген Өшібаев, дәстүрлі қазақ бас киімін киіп, таяққа сүйеніп тұрып. Ол өзінің жастық шағы туралы естеліктерін геосаяси талдаумен араластыра отырып, маған осылай деп әңгімеледі. Мен оны Семей қаласындағы қарттар үйінде кездестірдім. Сол жерде Ұлы Отан соғысының ардагерлерінің наградалары сақталған мұражайдың бір залында өткен күндердің елестері мен естеліктері сақталған. Бұл соғыс Ресейде, Қазақстанда және басқа да бұрынғы кеңестік республикаларда Екінші дүниежүзілік соғыс деп аталады.

Қазақтар 1991 жылы қол жеткізген тәуелсіздігін мақтан тұтса да, олар нацистерді жеңудегі өздерінің үлесін мойындауды талап етеді. Сол себепті 1945 жылдың мамыр айында Берлиндегі Рейхстагқа Кеңес туын алғашқылардың бірі болып көтерген Рахымжан Қошқарбаевты ұлттық қаһарман деп санайды.

Кеңес дәуірінде Қазақстанның Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев Семей полигонын жапқан болатын. Соңғы онжылдықтарда ел ядролық сынақтарды тоқтату және ядролық қаруды жою үшін күресте көш бастап келеді. Қазіргі президент Қасым-Жомарт Тоқаев Сыртқы істер министрі болып тұрған кезде Ядролық қаруды таратпау туралы шартты (ЯҚТШ) талқылауға қатысып, Ядролық сынақтарға жан-жақты тыйым салу туралы шартқа (ЯСЖТШ) қол қойған. Қазақстан әлемдегі ең ірі уран қорларына ие бола отырып, мұраға қалған кеңестік арсеналдан бас тартты және ядролық қарусыз әлемді жақтайды. Бірақ қазір атом электр станциясын салу туралы пікірталас жүріп жатыр, ал бұл шешім референдум арқылы қабылдануы мүмкін.

Атом энергетикасы әлемдік пікірталастың негізгі тақырыбы болып қала береді: қазір 30-дан астам елде атом электр станциялары бар, олар әлемдік электр энергиясының 10%-ын өндіреді, және тағы бірнеше ел оларды салуды жоспарлап отыр. Алайда Германия өзінің соңғы реакторларын 2023 жылы жапты. Атом энергетикасын қолдаушылар бұл мұнай мен табиғи газға тәуелділікті азайтады деп санайды, ал қарсыластары ықтимал апаттар кезінде өте ауыр қауіптер туралы ескертеді. Олардың ішіндегі ең танымалы – 1986 жылы Кеңестік Украинадағы Чернобыль апаты. Қазіргі таңда Ресей-Украина соғысындағы майдан шебіне жақын орналасқан Украинадағы Запорожье атом станциясы басты назарда. Өзара айыптауларға қарамастан, Украина да, Ресей де бұл мәселені үлкен жауапкершілікпен қарауда, ал БҰҰ-ның Атом энергиясы агенттігі жағдайды бақылауда ұстауда.

Азаматтық және әскери атом энергетикасының айырмашылығы зор. Біріншісі, барлық тәуекелдерге қарамастан, адамзатқа пайда әкелуі мүмкін, ал екіншісі оны толық жоя алады.

75 жыл бұрын Семей полигонында Игорь Курчатовтың басшылығымен жүргізілген жарылыс Кеңес Одағын Хиросима мен Нагасакиге тасталған атом бомбалары арқылы 1945 жылдан бастап әлемді билеп тұрған Америка Құрама Штаттарымен теңестірді. Кейбір тарихшылар бұл датаны қырғи қабақ соғыстың басталуы деп санайды, себебі Мәскеу мен Вашингтон арасындағы идеологиялық бәсекелестік Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін басталғанымен, ол екі державаның бүкіл әлемді жоюға қабілетті өзара жою қаупіне байланысты ешқашан ашық қақтығысқа айналмаған.

Бұл қауіп әлі де өзекті. Қазіргі ядролық бомба атомдық бомбадан әлдеқайда күшті. Америкалықтардың алғашқы сынағы оның Хиросимаға тасталған «жас бала» бомбасынан әлдеқайда қуатты екенін көрсетті. Ғалымдардың бағалауы бойынша, бүгінгі күндегі ядролық бомбалар 1945 жылдың 6 тамызында қолданылған бомбадан мың есе күшті болуы мүмкін, ол жапондардың ондаған мың өмірін қиып, Нагасакиге тасталған «семіз адам» бомбалауынан кейін Император Хирохитоны тізе бүгуге мәжбүр еткен.

Қазіргі жаһандық ядролық арсеналда 13 мыңға жуық оқтұмсық бар, олардың 11 мыңнан астамы АҚШ пен Ресейге тиесілі. Осы қаруға ие тоғыз елдің кез келгені оны қолдану туралы қоқан-лоққы жасағанда, тіпті бұл блеф болса да, үлкен алаңдаушылық туындайды.

Принстон университетінің 2019 жылғы зерттеуі АҚШ пен Ресей арасындағы қақтығыс кезінде алғашқы сағаттарда 34 миллион адамның қаза табатынын және 57 миллион адамның жараланатынын болжаған. Тағы бір зерттеу Үндістан мен Пәкістан арасындағы ықтимал ядролық соғыстың салдарын бағалаған, егер ол тек Оңтүстік Азиямен шектелсе де, бұл атмосфераға әсер етіп, ядролық қыс салдарынан екі миллиардтан астам адамның аштыққа ұшырауына әкелуі мүмкін.

Бұл болжамдардың нақтылығына күмән келтіруге болады, бірақ сандардың ауқымы ядролық қаруды қолданудың кез келген формасы, тіпті «тактикалық» оқтұмсықтар жағдайында да, ауыр салдарларға әкелетінін айқын көрсетеді. Радиоактивтілік мәселесінен бөлек, жаһандық арсенал қырғи қабақ соғыстың ең жоғарғы көрсеткіштерінен алыс болғанымен, қақтығыстың өршу қаупі әлі де бар.

Хиросимада, бақытымызға орай, радиоактивтілік енді өлшенбейді, Нагасакиде де солай. Бірақ мен ол жерде болған кезде, жапондықтардың атом саңырауқұлақтарын әдемі деп сипаттағанын ешқашан естіген емеспін. Бұл – өз терісінде қарудың жаңа түрінің жойқын күшін сезінген жалғыз халық. Өз жерінде 456 сынақтың 116-сы жер үстінде жасалған жарылыстарды көрген қазақтар бұл көріністің не екенін түсінбеді және радиация оларға жылдар бойы біртіндеп әсер етті. Қолсыз туылған қазақ суретшісі Кәріпбек Күйіков анасының осындай бірнеше атом саңырауқұлақтарын көргенін, бірақ олардың өлімге әкелетінін білмегенін айтты. Тоғыз ядролық державаның жетекшілерінің ешқайсысы дәл осылай айта алмайды.

Дереккөз: https://www.dn.pt/6973447797/o-cogumelo-mortifero/

португал тілінен бейресми аударма