Даладағы сәтсіз төңкерістің ғибраты
Бейресми аударма
New York Times Алматыны 2024 жылы міндетті сапар шегуге лайық туристік бағыттардың бірі ретінде анықтаған, ал Astana Times 2023 жылы Қазақстанға миллионға жуық шетелдік туристер келгенін хабарлаған уақытта, 2022 жылдың қаңтар айындағы дүрбелең наразылықтардың өткенде қалғанын және бұрынғы кеңестік республикалардың Орталық Азияда ең ірі ел 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан бері тағдырдың өзі анықтаған табыс траекториясына оралғанын байқауға болады. Шындығында, шексіз дала кеңістігінде орналасқан бұл ел Украинадағы әскери қақтығыс Ресейді (және белгілі бір дәрежеде Қытайды) Батыспен ашық қақтығысқа алып келген кезеңінде көпвекторлы дипломатияның арқасында өзіне геосаяси қызығушылықты одан әрі арттыра түсті.
Соңғы айларда Эммануэль Макрон мен Франк-Вальтер Штайнмайер сияқты еуропалық мемлекет қайраткерлерінің Астанаға сапарлары, сондай-ақ Дж.Байден қыркүйек айында – «Орталық Азия – АҚШ» саммитін өткізгені елдің халықаралық беделінің жоғарылағанының айғағы. Бұл Қазақстан мен оның басшыларының екі ірі көршісі - Ресей мен Қытаймен дәстүрлі қарым-қатынасының нашарлауынсыз орын алып отыр.
Бір қызығы, Президент Қасым-Жомарт Тоқаев қазақстандықтар екі жыл бұрын 2 қаңтарда басталып, 11 қаңтарда аяқталған қайғылы күндер туралы ұмытпауына ұмтылады. Жақында берген сұхбатында Қ.Тоқаев қауіпсіздік күштерінің қызметкерлерін қоса алғанда, 200-ден астам адамның өмірін қиған тәртіпсіздіктерді мемлекеттік төңкеріс әрекеті деп атады, дегенмен бәрі мұнай мен табиғи газдың ірі экспорттаушысы болып табылатын елде газ отын бағасының күрт өсуіне бейбіт наразылық ретінде басталған болатын.
«Қасіретті қаңтар оқиғасына жылдар бойы қордаланған әлеуметтік-экономикалық проблемалар, жалпы тоқыраудың билік пен қоғамды аздырып-тоздыруы себеп болды. Бұл – айтпаса да түсінікті жайт», - деп атап өтті Қ.Тоқаев Egemen Qazaqstan-ға берген сұхбатында. Ол былай деп жалғастырды: «мен 2019 жылы Президент болып сайланғаннан кейін мемлекетіміз саяси жүйені демократияландыруға, қоғамдық өмірге еркіндік сипат беруге, экономиканы монополиядан арылтуға бет бұрды. Реформаларды әзірлеуге және оны жүзеге асыруға қоғам өкілдері, белсенді азаматтар, сарапшылар қатысты. Түрлі диалог алаңдарында, соның ішінде, менің ұсынысыммен арнайы құрылған Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің отырыстарында көптеген бастама көтеріліп, жан-жақты пысықталды.
Ашығын айтсам, осы жаңа бағдарымыз кейбір ықпалды адамдарға мүлде ұнаған жоқ. Олар бұл өзгерісті елімізде әбден тамыр жайған жүйеге және билік құрылымындағы өздерінің «ерекше мәртебесіне» төнген қатер деп қабылдады. Мұндай адамдар елдегі өзгеріске астыртын, кейде тіпті ашық қарсылық білдіре бастады. Ақыр соңында реформаның бетін қайтарып, өздеріне ыңғайлы бұрынғы қалыпқа оралу үшін бәрін тас-талқан етуге шешім қабылдады.».
Президент өз сөзінде былай айтады: «Жоғары лауазымды тұлғалардан тұратын бұл топтың күштік құрылымдарға да, қылмыс әлеміне де орасан зор ықпалы болды. Сондықтан билікті күшпен басып алуға бел буды. Тергеу мәліметтеріне жүгінсек, олар 2021 жылдың ортасына таман дайындыққа кіріскен. Сосын Үкімет сұйытылған газдың бағасын күрт өсіру туралы жан-жақты ойластырылмаған, құқықтық негізі жоқ шешім қабылдады. Маңғыстау облысында арандатушылардың айтағына ілескен жұрт шеруге шықты.
Сол кезде Үкімет менің тапсырмаммен арнаулы комиссия құрды. Оның мүшелері қоғам өкілдерімен кездесіп, ортақ мәмілеге келу үшін бірден аймаққа барды. Бірақ наразылық шерулері экстремистік сипат алды. Оны қаскөйлер дереу өз мүддесіне пайдаланды.
Бас прокуратураның тергеуінен қаңтар оқиғасының бірнеше толқынмен өрбігенін көруге болады.
Шерулер алдымен Маңғыстау облысында басталды. Көп ұзамай басқа да өңірлерге жайылды. Орталық билік және әкімдіктер жағдайды реттеуге тырысқанымен, ел ішіндегі ахуал шиеленісіп кетті. Ортақ мәмілеге келу үшін жүргізілген келіссөздер мен диалогке толқуды ұйымдастырушылар еш мойын бұрмады.
Көптеген аймақта алғашқы қақтығыстар басталды. Мұның бәрі арнайы дайындалған жансыздары арқылы жағдайды одан әрі ушықтыруға тырысқан қаскөйлер үшін «іздегенге сұраған» болып шықты. Осындай аса күрделі жағдайдың өзінде құқық қорғау органдары күш қолданбай, сабыр сақтады. Бұл – екінші толқын.
Жетекшілері ымыраласқан топтың айтқанын екі етпейтін және лаңкестермен, оның ішінде сырттан келген лаңкестермен байланысы бар қылмыстық топтар өршелене іске кіріскенде үшінші толқын басталды. Олар арнаулы технологияны, арандатушылар мен қарақшыларды пайдаланып, бейбіт шерулерді жаппай тәртіпсіздікке ұластырды. Ұрып-соғу, қирату, өртеу, өзгенің мүлкін қасақана жою белең алды. Дүрбелең кезінде қарулы радикалдар мен лаңкестер бір мезетте, бір ғана бұйрықпен мемлекеттік органдардың және күштік құрылымдардың ғимараттарына, қару-жарақ дүкендеріне, құқық қорғау мекемелері мен әскери бөлімдердің қоймаларына шабуыл жасады. Мұндай оқиға Алматыда ғана емес, бірқатар облыс орталығында да болды. Қаңтар оқиғасы кезінде үш мыңнан астам қару қолды болғанын айта кеткен жөн. Оның ішінде автомат, пулемет, тіпті гранатомет және басқа да атыс құралдары бар. Оған қоса, көлік инфрақұрылымы және телекоммуникация нысандары шабуылға ұшырады. Қарақшылар мен лаңкестер өзара ұйымдасып, бір-бірімен тығыз байланыста әрекет жасағанын тағы да қайталап айтқым келеді.
Қаскөйлердің мемлекеттік төңкеріс жасамақ болған жоспарын жүзеге асыру үшін экстремистер, қылмыстық топтар және әсіре діншілдер бірге қимылдады. Олардың мақсаты ел ішіне үрей туғызу, мемлекеттік институттардың қызметін тұралату, конституциялық құрылымның іргесін шайқау, ақыр соңында билікті басып алу еді.».
Тәртіпсіздіктерге ресми анықтама берген ауқымды сұхбатында Қазақстан Президенті оған тіпті Астанадағы Ақорданың ресми резиденциясынан кетуге кеңес берілгенін және оның елден кетуі мүмкін екендігі туралы әңгіме болғанын айтты, бірақ хаос салтанаты қаупінің алдында айқын таңдау – елде қалып, проблемамен күресу болды, ол бұл туралы халыққа телевизиялық үндеуде түсіндірді. Ол сондай-ақ бітімгерлерді жіберу туралы үндеу Ресейге емес, Ұжымдық қауіпсіздік туралы шартты ұйымдастыруға бағытталғанын және әскерлерді бірнеше елдер жібергенін, олардың арасында көптеген ресейлік сарбаздар, сондай-ақ армяндар, белорустар, тәжіктер мен қырғыздар болғанын атап өтті. Олар келгенде, жағдай бақылауға алынып, олар негізінен инфрақұрылым нысандарына жасалған шабуылдарды тоқтату рөлін атқарды және әскерлерді шығару бірнеше күннен кейін болды.
Сондай-ақ, Президент қос билік мәселесін қозғады, өйткені оның алдындағы Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылы ресми түрде отставкаға кетті, бірақ Елбасы атағын алған Тәуелсіздіктің негізін қалаушы ретінде оны кейбіреулер әлі де нақты көшбасшы ретінде қабылдаған. Бір кездері премьер-министр қызметін атқарған дипломат Қ.Тоқаев Елбасын (қазір ол 83 жаста) өз мүдделерін қорғаушы ретінде көргендер тарапынан саяси ойындардың тәуекелдері, жаңа реформаларды қабылдағаннан гөрі елді тұрақсыздандыруды жөн көретіндердің қауіп-қатерлері туралы ескерткенін айтты.
Қ.Тоқаевтың жарқын харизмаға ие саясаткер Н.Назарбаевтың жақында жарияланған мемуары туралы сұраққа жауабы да айқын. Кеңес Одағының соңғы жетекшісі Михаил Горбачев оның [Н.Назарбаевтың] жеке қасиеттеріне таңданып, оған вице-президент қызметін ұсынуға сәл қалған болатын: «Бұл кітап тәуелсіз мемлекет құру ісінің жылнамасы ретінде оқырман қызығушылығын туғызады деп ойлаймын. Кезінде бір айтқыш «Мемуарда шындықтың жартысы айтылса да, ол тарихи оқиғалардың ауқымын бағамдауға жеткілікті» деген екен.
Нұрсұлтан Назарбаев – бірнеше дәуірге куә болған тарихи тұлға. Ол өз мансабын комсомол белсендісі ретінде Хрущев заманында бастап, арада алпыс жылдан астам уақыт өткеннен кейін қызметтен кетті. Қазақстанның тәуелсіз мемлекет болып қалыптасуына қосқан үлесін бәрі біледі. Ол – әділ тарихи бағасын алуға лайық адам.»,- деп өз ойымен бөлісті ол. Қазақстанның қазіргі президенті «мемуарларды, публицистикалық шығармаларды, саяси очерктерді әрдайым ыждағатпен оқимын»,- деді. Дегенмен қазір мемуар жазуға уақыт емес екенін атап өтті. Мүмкін басқа уақытта.
Егер Н.Назарбаев әлемнің тоғызыншы елі – Қазақстанды түсінуі үшін маңызды болса, онда Қ.Тоқаев, әсіресе көпвекторлы дипломатия немесе көпмәдениетті халықтың бейбіт қатар өмір сүруі сияқты айқын сабақтастық байқалатын салаларда өзінің жарқын ізін қалдырады. Этникалық қазақтар, түркітілдес мұсылмандар 20 миллион тұрғынның үштен екісін құрайды, ал ең үлкен азшылық - орыстар, славяндар-христиандар - шамамен 15%.
Мұнай мен газ экспортына тәуелділікті азайту үшін экономиканы әртараптандыру саласында және тұрақты әлеуметтік-экономикалық прогрестің артықшылықтарын пайдаланатын және демографиялық күштің арқасында болашаққа деген сенімділік белгілерін көрсететін халықтың тілектеріне жауап беретін бәсекеге қабілетті саяси жүйені құруға кез-келген қартайған Еуропа елі қызғанышпен қарай алады: статистикаға сәйкес, туудың жалпы коэффициенті бір әйел басына шаққанда 3 баланы құрады.
2022 жылдан бастап елде адам құқықтарын қорғауға бағытталған заңдардың, оның ішінде конституциялық референдумның қабылдануымен сүйемелденетін саяси реформалар жүргізілуде, алайда халықаралық ұйымдардың демократияландыру деңгейін бағалауы Қ.Тоқаевтың күткенінен төмен болып қала береді (Economist индексіндегі елдің позициясы Моңғолияға қарағанда төмен, бірақ Өзбекстанға немесе Ресейге, сондай-ақ, Қытайға қарағанда жақсы). Экономика саласында оң нәтижелер анағұрлым айқын және саясаткерлер мен бизнесмендердің Астанаға не үшін келетіндігін түсіндіреді. Еуропалық Одақ – басты сауда әріптесі, АҚШ инвестициялауды жалғастыруда және Қытай Ресеймен дәстүрлі тығыз қарым-қатынасты теңестіруге мүмкіндік беретін күшке ие болып тұр.
Қ.Тоқаев бір ғасырдан астам тарихы бар Egemen Qazaqstan республикалық газетіне берген сұхбатында 2029 жылға қарай ЖІӨ-ні екі есеге арттыру мақсаты туралы айтады. Бүгінде Қазақстан 260 млрд. болатын ЖІӨ-мен экономика көлемі бойынша әлемде 52-ші орында тұр, бұл Португалия көрсеткішіне жақындады. Бұл ашық экономика үшін референдумға шығарылуы тиіс атом электр станцияларын салу мүмкіндігі ретінде батыл шараларды талап ететін өршіл мақсат, бұл туралы Кеңес Одағы еліміздің солтүстік-шығысындағы 400 сынақ өткізген Семей полигонының қасіретті тәжірибесін ескере отырып, халықтың едәуір бөлігінің атом энергетикасы идеясынан бас тартуы туралы Президент тағы да мәлімдеді. Н.Назарбаев мұраларының бірі ядролық қаруға қарсы дипломатия болып табылады, оны Қ.Тоқаев жоққа шығармайды, бірақ ол әскери және азаматтық атом арасындағы айырмашылықты, сондай-ақ ел соңғысынан не ала алатынын дәлелдеуге тырысады: «Қазақстан үшін таза атом энергиясының мәні зор. Бұл – ел экономикасының болашағына тікелей әсер ететін айрықша маңызды мәселе.». Әңгіме уранның әлемдегі жетекші өндірушісі болып табылатын ел туралы.
Ресеймен және Қытаймен қарым-қатынас туралы Қ.Тоқаев В.Путин және Си Цзиньпинмен саммиттерге баса назар аудара отырып, Мәскеумен дәстүрлі және Бейжіңмен өте перспективалы экономикалық ынтымақтастықтың ахуалы мен перспективаларын жоғары бағалай отырып, оптимистік түрде сөйлейді. Бірақ Қ.Тоқаев В.Путинге бірнеше рет нақты белгілер берген. Мысалы, он жыл бұрын Ресей Президенті, Қазақ хандығы XV-XIX ғасырларда болғанынан қарамастан, қазақ мемлекеттілігіне күмән келтіргенін ұмытпастан, 2022 жылдың ақпанында басып кірген Украинаның аумақтық тұтастығы туралы айтқанын атап өтуге болады. Батыс тарапынан сынға ұшырамау үшін Қазақстан, тіпті егер геосаяси тепе-теңдікті сақтау қабілетінің кезекті сынағы - БҰҰ-да Мәскеуді айыптайтын дауыс беру кезінде қалыс қалса да, Ресейдің халықаралық санкцияларды айналып өтуге қатыса алмайтынын шешті. Қытайға келетін болсақ, Қазақстан Президенті «Елімізде Қытайға қатысты баяғы қасаң түсініктерге негізделген немесе бізге сырттан таңылған жөнсіз үрей болмауға тиіс.», - деп санайды. Бұл 1,4 миллиард халқы бар елдің өсіп келе жатқан ықпалы алдындағы 20 миллиондық халықтың табиғи дабылдарына жауап. Қазақтардың қатыгез тарихи жауы - хань халқы болмаса да қазіргі Қытайдың батыс бөлігінен келген халық екенін ұмытпаған жөн.
New York Times ұсыныстарына қайта оралсақ, Алматы – өте еуропалық атмосферасы мен қыста қарға толы әсем сұлулық таулары бар тамаша қала. Әлемнің тоғызыншы ірі елін табиғат өзге де ғажайыптардан айырмады. Мен өзім, Қазақстаннан үш репортаждан кейін, тәуелсіздіктің негізін салушының құрметіне 2019 жылы Нұрсұлтан деп өзгертілген (ол 1997 жылы Алматының орнына келді) содан кейін қайтадан Астана деп аталған сәулеттік модернизмнен сайыс секілді көрінетін жаңа елордаға баруды ұсынбай қала алмаймын. 2022 жылғы қаңтардағы тәртіпсіздіктерден кейінгі жаңа саяси шындықты айқын көрсете отырып, Қ.Тоқаевпен сұхбат атауы «Біз озық ойлы ұлт ретінде тек қана алға қарауымыз керек!» болса да ол оқиғаларды ұмытқысы келмейтіні анық.
2024 жыл 11 қаңтар
Авторы Леонидиу Паулу Феррейра
Дереккөз: https://www.dn.pt/6164404886/licoes-de-um-golpe-falhado-nas-estepes/