Орталық Азия Байденді әлі де күтуде
Орталық Азия елдері бойынша сарапшы, Сыртқы саясат жөніндегі американдық кеңестің мүшесі Фредерик Старр өз мақаласында 1991 жылы Қазақстан тәуелсіздік алғаннан бері бірде-бір американдық президент бұл елге де, өңірдегі басқа төрт елге де бармағанын жазады, дегенмен қазіргі уақытта Нью-Йоркте қыркүйек айында өтетін БҰҰ Бас Ассамблеясының кезекті сессиясы аясында «C5+1» саммитін өткізу туралы әңгімелер жүріп жатыр.
АҚШ Ресейдің кеңеюіне қарсы тұру және Қытайдың өсуін тежеу үшін бүкіл әлемдегі альянстарды шоғырландыруға тырысқанымен, мұндай мінез-құлық түсініксіз болып көрінеді, өйткені осы кезеңде Джордж Буш, Билл Клинтон, Джордж Буш, Барак Обама, Дональд Трамп және Джо Байден осындай жоғары лауазымға ие болған. Биыл ғана Киевке күтпеген сапармен келген соңғы президент қосымша бонусқа ие болады: Ресей Украина аумағына басып кіргеннен кейін Джо Байден Мемлекеттік хатшы Энтони Блинкенді Астанаға іс-сапармен жіберді. Мемлекеттік хатшы халықтың үштен екісі этникалық қазақтар, ал басқа да көптеген этностар, соның ішінде орыс және украин тектес миллиондаған этностары қоныстанған әлемдегі тоғызыншы ірі ел - Қазақстанның аймақтық тұтастығын қолдау туралы мәлімдеме жасады.
Жақында Астанаға жасаған сапарымда америкалық экономист, «Жаңа Қазақстан: жаһандық дауыл жағдайында даланы басқару» кітабының авторларының бірі Нуриэль Рубинимен әңгімелестім. Мен Рубинимен оның «Мега-қауіптер» кітабының биылғы жылы португал тілінде Planeta баспасында шығуына байланысты сұхбат жүргізген болатынмын. Сұхбаттың атауы келесідей болды: «Бүгінгі таңда ядролық проблема - бұл қауіп тек ірі державалар арасында ғана емес, сонымен қатар кішігірім державалар арасында да артуы мүмкін, бұл тәуелсіздік алған кезде Кеңес Одағынан мұраға қалған арсеналдан арылған Қазақстан елін ескере отырып, парадоксалды».
Астанадағы Рубини маған АҚШ-тың Қазақстанға, Ресей мен Қытай арасында орналасқан, бірақ Америкамен және Еуропамен жақсы қарым-қатынасты көздейтін көпвекторлы дипломатиямен айналысатын елге геосаяси қатысуы туралы пікірін жазуды ұсынды.
«АҚШ, әрине, Қазақстанға өте мүдделі, өйткені бұл ел - шешуші мемлекеттер болып табылатын және әртүрлі жетекші державалармен саяси, геосаяси және экономикалық достық қатынастарын әртараптандырғысы келетін орта державалардың қатарына жатады. Тарихи тұрғыдан алғанда, оның Ресеймен ең тығыз байланысы болды және бұл байланыстар белгілі бір мағынада тежегіш болды. Әрине, Қытай-бұл жаңа нарық, бірақ дәстүр бойынша Қазақстанның ең ірі сауда әріптесі Еуропа болып қала береді. АҚШ-тың Орталық Азияның тұрақтылығына мүдделі болуы оларды Қазақстанға да, мұнай, уран немесе басқа да табиғи ресурстарға ғана емес, сонымен қатар әртүрлі қызметтер мен өнеркәсіп салаларына да қызығушылық танытуға итермелейді. Сондықтан Вашингтон Қазақстанға қызығушылық танытатыны анық, ал АҚШ бұл мемлекет үшін маңызды экономикалық, қаржылық және сауда серіктесі болады», - деп атап өтті Рубини – қазіргі кезде түркі және қандай да бір жолдармен Орталық Азия әлемімен қызықты жеке байланыстары бар АҚШ азаматы, өйткені ол Стамбулда Ираннан келген еврей отбасында дүниеге келген.
Владимир Путин аздаған сапарлар кезінде болса да, өткен жылы Астанада болып, жақын арада кезекті сапарға шығуды жоспарлап отыр. Си Цзиньпин өткен жылы Қазақстанның елордасына барды, бұл оның пандемиядан кейінгі алғашқы шетелге сапары болды. Егер бұған соңғы уақытта Ресей мен Қытай президенттері Президент Қасым-Жомарт Тоқаевпен бірге түрлі саммиттерге қатысқан жағдайларды қосатын болсақ, онда ірі өңірлік державалардың Қазақстанға қаншалықты көңіл бөлетіні және Батыстың стратегиялық елдегі позициясын қаншалықты оңай жоғалтуы мүмкін екендігі және бұл осы елдің ұмтылыстарына қайшы келетіні белгілі болады. Әрине, американдық инвестициялар, сондай-ақ ЕО Қазақстанның ең ірі сауда әріптесі болып табылатыны маңызды, бірақ елдер арасындағы қарым-қатынаста жоғары деңгейдегі сапарлар туралы мәселені назардан тыс қалдыруға болмайды.
Сапарлардың символизмі тек АҚШ үшін ғана емес, ЕО үшін де маңызды. Маусым айында Астана халықаралық форумы барысында Мен Жозе Мануэль Баррозудың қазақстандықтар арасында қаншалықты танымал екенін көрдім. Рас, Брюссельде болған кезінде ол маңызды келісімдерге қол қойды. Алайда, ең бастысы, ол осы уақытқа дейін Қазақстанға келген Еуропалық Комиссияның жалғыз төрағасы болды. Келушілер арасында Байден ғана емес, сонымен қатар Урсула фон дер Лейен де жоқ, дегенмен, Блинкен сияқты, еуропалық дипломатияға жауапты Жозеп Боррель де өткен жылы Астанаға, сондай-ақ Еуропалық Кеңестің Төрағасы Шарль Мишельге барған.
Байденге үлгі бола ма? Маусым айының ортасында Астанада болған Германия Президенті Франк-Вальтер Штайнмайер Қазақстанның қазіргі геосаяси сценарийдегі маңызды рөлін мойындады, ол Украинадағы соғыспен қатар энергетикалық қауіпсіздік мәселесін, әсіресе Ресей газына тым көп үміттенген Германия үшін қамтиды. «Соңғы уақытта Қазақстан шикі мұнай жеткізумен Федеративтік Республиканы энергиямен жабдықтауды қамтамасыз етуге елеулі үлес қосты. Қазақстандық мұнайды жеткізу Германиядағы мұнай өңдеу зауыттарының жұмысын қамтамасыз етуге мүмкіндік берді», - деді Штайнмайер Тоқаевтың алдында.
португал тілінен бейресми аударма
Авторы Леонидио Паулу Феррейра - "Диарио де Нотисияш" газетінің тілшісі.
21.08.2023 ж.