Жаңа шындыққа өзгерістердің жеңіл самалы

(Бейресми аударма)

«AMANAT» партиясы Қазақстандағы парламенттік сайлауда абсолютті көпшілік дауысқа ие болды және Үкіметте тағы 5 жылға қалады. Уақыт партияның институционалдық реформаларды, елді жаңғыртуды және Президент белгілеген демократиялық өзгерістерді қалай жүзеге асыратынын әлі де көрсетер.

6,3 миллионнан астам қазақстандық Парламенттің төменгі палатасының 98 депутатын сайлады, олар, нәтижесінде 53,9% дауыс жинаған «AMANAT» партиясы жеңіске жеткен, тарихтағы ең жаппай сайлауда заңдарды қабылдауға жауапты болады. Бұл сайлау елдің болашағы үшін өте маңызды болды және өткен қаңтардағы шарықтау шегіне жеткен әлеуметтік толқулар кезеңін аяқтады. Енді Қазақстан өзінің саяси үлгісін – әділетті және демократиялық қоғамға қарай трансформациялауға кірісе алады. Саяси партиялардан бастап қарапайым азаматтарға дейін барлығы мемлекетті жаңғырту туралы ойланады.

Республика Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев бастаған реформалар жеті саяси күшпен көппартиялық жүйенің құрылуына алып келді. Демек, жаңа парламент саяси күресте бәсекеге қабілетті, серпінді және агрессивті болады. Үлкен плюрализм сайлау нәтижелерін халық арасында ғана емес, халықаралық деңгейде де тануға ықпал етеді. Бұл парламент сонымен қатар әр түрлі және жас болуға арналған, өйткені партиялар заң бойынша әйелдер мен жастардың кем дегенде 30 пайызын өз тізіміне енгізуге міндетті.

Басым партия

Жексенбі күні кешке жарияланған алдын ала нәтижелер Е.Қошановтың ұлттық-консервативтік партиясының жеңісін көрсетті. Ұзақ санау аяқталғаннан кейін «AMANAT» партиясы 3,4 миллионнан астам дауыспен (53,9%) және партиялық тізімдер бойынша және бір мандатты округтерде (өңірлерде) сайланған 62 депутатпен жеңісін растады.

Әлеуметтік әділеттілік, сыбайлас жемқорлықты жою, олигархиямен күресу және агроөнеркәсіптік секторды жандандыру туралы мәлімдемелер сайлаушыларды сендірді. «Бұл үлкен жауапкершілік. Біз сайлаушыларымыздың сенімін ақтау үшін бар күшімізді саламыз! Ел өзінің дамуының жаңа кезеңіне аяқ басты және AMANAT Президент бастаған реформалардың іске асырылуын қамтамасыз етуі тиіс», - деді партия төрағасы Еран Қошанов.

«AMANAT» жеңісі 2021 жылмен салыстырғанда аз болды. Партия 1,7 миллионға жуық дауыстан айырылды, бұл жаңа партиялардың пайда болуына және қалыс қалғандардың едәуір санына (53,2%) байланысты болды, әсіресе ол бұрын кең қолдауға ие болған Астана мен Алматы сияқты ірі қалаларда орын алды.

Екінші саяси күш 693 000 дауыс (10,9%) жинап, 8 депутат ұсынған «Ауыл» социал-демократиялық түрдегі патриоттық демократиялық партиясы болды. «Ауыл» партиясы әрқашан агломерациядан тыс белгілі бір ықпалға ие болды және аграрлық сектордың мүдделерін алға тартты. Алғашқы ауылшаруашылық банкін құруға және ауыл шаруашылығымен айналысатын азаматтарды несие салығынан босатуға уәде беру сайлау учаскелерінде артықшылықтар берді. «Сайлау Президент бастаған конституциялық реформалардың заңды жалғасы болды. Қазақстандықтар өз таңдауын жасады. Партия үгіт-насихат жұмыстары кезінде берген уәделерін орындауға дайын. Әр ауылдың өмір сүру деңгейі мен әл-ауқатын арттыру мақсатында біз нақты шешімдерді әзірлеу бойынша белсенді жұмыс жасаймыз»,- делінген партияның ресми мәлімдемесінде.

Осы жылдың қаңтар айында қазақстандық кәсіпкерлер мен қоғам қайраткерлері құрған «Respublica» партиясы жиналған дауыс саны бойынша үшінші болды - оған 547 000-нан астам сайлаушы (8,5%) дауыс беріп, 6 депутат сайланды. Партияның ауылдық жерлер мен қалалардағы жастарға назар аударуы, оларға эмиграциядан аулақ болу үшін лайықты жалақы төлеу туралы уәдесі және ауыл шаруашылығын реформалау ниеті ірі орталықтардан тыс жерлерде кең қолдау тапты. Партия жетекшісі Айдарбек Қожаназаров атап өткендей: «мұндай нәтижеге партия мүшелерінің ел бойынша сапарлары және жоғары өмір сүру деңгейін жақтайтын адамдармен әңгімелесу нәтижесінде қол жеткізілді. Мәжілістің жаңа құрамы Қазақстанның дамуына серпін береді».

Қалған 2 партияға дауыс берудің күтпеген нәтижесі (бір ғана сауалнама соңғы есептеулерге жақын болды) жас ұрпақ - бұрынғы Кеңес Республикасы халқының 40% - ы 25 жасқа толмаған-өзгерісті қалайтынын және дәстүрлі партияларға балама таңдайтынын көрсетті.

Қызықты факт, Қазақстан жаңғыртуға ұмтылып жатқанда, көптеген дауыстар ауылдық жерлерді дамыту және елді аграрлық державаға айналдыру мүмкіндігі үшін берілді.

Оңшылдар мен коммунистер жеңіліске ұшырады

Алайда, бәрі бірдей жеңіске жете алмайды. «Ақ Жол» оңшыл демократиялық партиясы 535 000-нан астам дауыс алды (8,4%), бірақ оның парламенттік тобы 12-ден 6 депутатқа дейін қысқарды. Мемлекеттілігі аз либералды қоғам туралы жолдаудың күші жоғалған секілді.

Коммунистік партиялардың әлсіреу үдерісі тек Батыс Еуропада ғана көрініс тапқан жоқ. Қазақстан Коммунистік партиясы 220 000 - нан астам сайлаушыдан айырылып, 5 сайланған депутатпен 5-ші саяси күшке (6,8%) айналды - алдыңғы Парламентте олардың саны 10 болған. Олигархтарға үзілді-кесілді қарсы шыққан солшыл ұлттық социал-демократиялық партия басшысының жалынды сөзі 331 000 дауыс жинай алды (5,2%) және Парламентке 4 депутат сайланды. Партия 2021 жылғы сайлауға демократиялық емес деген сылтаумен бойкот жариялаған болатын.

Сайлау бюллетенінің ерекшелігі - «Бәріне қарсы» дауыс беруге мүмкіндік берді және 248 000-нан астам сайлаушы (3,9%) осындай таңдау жасады. Бұл таңдау 146 000 дауыс жинаған (2,3%) және заң шығарушы органда бірде-бір орын алмаған жаңа «Байтақ» экологиялық партиясына қарағанда көбірек дауыс жинады.

Мемлекет басшысы жеңіске жеткен партия үшін бірқатар бастамалар ұсынатынын айтып, Үкіметтің, сондай-ақ өңірлік және ауылдық әкімдіктердің басты міндеті Қазақстан халқының өмір сүру сапасын жақсартатын реформалар жүргізу екенін еске салды.

Дегенмен, сайлауға қатысу біршама төмен болды: 2021 жылмен салыстырғанда 1,2 миллион сайлаушы аз дауыс берді. Мүмкін, сайлауда басым партияның қатысуы сайлаушылардың едәуір бөлігін аязды күнде және қарда демобилизациялады.

Дауыс берушілер өзгерісті күтеді. 24 жастағы бір медицина білім ордасының студенті бізге мынаны айтты: «Қазіргі жағдай өте қиын болып қала береді және елдің күйреуіне әкелуі мүмкін. Лайықты кандидаттардың қатысуы және дауыс беру маңызды. Бүгін бізде жаңа билікке ең жақсыларды таңдау мүмкіндігі бар. Сайлау жарқын болашақтың бастауы болады. Мен сайлауға өте қуаныштымын және Қазақстан әділетті мемлекет болатынына сенемін. Бұл бәрінің игілігіне болуы мүмкін, атап айтқанда мен үшін баспана енді қолжетімді болады деп үміттенемін».

Басқа ұрпақтың өкілі, бірақ ұқсас пікірлері бар 63 жастағы азамат былай дейді: «Мен әрқашан дауыс беріп келемін. Бұл менің ел алдындағы және қоғамның дамуы алдындағы жауапкершілігім. Қазақстан жақсы жаққа өзгереді, ал өзгерістер көп болады деп сенемін. Мен сыбайлас жемқорлықтың жоюлуын, Президент қалайтын әділеттілік пен бостандықты көргім келеді. Сайлау жүйені өзгертуге және үкіметті жақсырақ бағалауға мүмкіндік береді. Сайлау өткені дұрыс болды және менің ойымша, жаңа кезеңді бастау үшін жағдайлар бар. Мен өз елім үшін жақсылықты қалаймын».

Португалия бақылаушы ретінде

Орталық сайлау комиссиясы сайлауды бақылау үшін 41 елдің 793 бақылаушысын және 12 халықаралық ұйымды тіркеді, бұл елдегі ең үлкен халықаралық бақылау миссия.

Португалия Парламентінің СДП депутаты Педру Рок Оливейра халықаралық бақылаушылар тобының құрамында болды. «Мен Астанадағы 10 сайлау учаскесіне бардым және техникалық тұрғыдан бұл мүлдем стандартты сайлау болды деп санаймын», - деді ол «Нашцер-Ду-сол» (Nascer do Sol) басылымына. «Барлығы өте кәсіби түрде өтті: сайлаушылармен кездесуі, тіркеу үдерісі және дауыс берудің өзі».

Рок Оливейра сонымен қатар «сайлау басқа елдердегі, атап айтқанда Португалиядағы сайлаудан еш айырмашылығы жоқ және дауыс беру тәжірибесі салыстырмалы түрде жақында пайда болғанымен, сайлау сол елде жақсы орныққанын көруге болады», - деп атап өтті. Ол бұл сайлау «демократия нұсқаулығын» жүзеге асыру үшін маңызды екенін айтты. «Бұл үлкен маңызға ие, өйткені билікті бөлу және азаматтық қоғамды шешім қабылдауға тарту бағытында нақты қадамдар жасалуда. Формальдылық тұрғысынан Қазақстанда демократияны нығайту үшін барлық жағдайлар жасалған, бұл өңірдің басқа елдері үшін үлгі болып табылады».

Әлем бойынша сайлауларда бақылаушы ретінде үлкен тәжірибесі бар Педру Рок Оливейра «адамдар көрнекті қоғамдық орындарда қуана дауыс берді: сайлау учаскелері Ұлттық мұражай мен Опера театрында орналасты, ал, Португалияда олар бастауыш мектептерде болады». Португалдық депутат: «Сайлау азаматтардың дауысына құрмет көрсетті» деп қорытындылады. Қорытындылай келе, ол қызықты, бірақ өте айқын және символдық оқиғаны айтып берді: «Бірінші сайлау учаскесіне бір әйел кісі сәл толқып кіріп келді. Маған [сайлау учаскесінің мүшелері] ол тұратын ғимараттың жанында партиялардың сайлау плакаттарымен ілулі тұрғанын түсіндірді. Әйел оны кім тазартады деп сұрады. Бұл адамдардың белсенді үгіт-насихат жұмыстарына, осындай маңыздылық пен ауқымды сайлауға үйренбегенін көрсетеді».

Авторы: Жуау Сена - «Nascer do Sol» газетінің тілшісі.

Дереккөз: https://ionline.sapo.pt/795551