Қазақстан Республикасының Португалия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі Дәулет Батырашевтың португалдық «Диариу де Нотисиаш» («Diário de Notícias») газетіне берген сұхбаты

1. Келесі жылы Қазақстан тәуелсіздіктің 30 жылдығын атап өтеді. Ал 2021 жыл жалпы сайлаудан басталады. Осы қаңтардағы сайлау қаншалықты маңызды?

- Алдымен, бүгінгі әңгімеңізге рахмет айтқым келеді. Біз, Сізбен 16 желтоқсанда атап өтетін Қазақстанның Тәуелсіздік Күні мерекесі қарсаңында кездесіп отырмыз.

Ия, келесі жылдың басы Қазақстанда да, Португалияда да сайлау кезеңімен белгіленеді. Қазақстан Парламентінің төменгі палатасы - Мәжіліске, сондай-ақ жергілікті мемлекеттік органдар - мәслихаттарға кезекті сайлау 10 қаңтарға жоспарланған. Сонымен қатар, Қазақстан халқы Ассамблеясы сайлайтын Парламент Мәжілісі депутаттарының сайлауы 11 қаңтарға белгіленген.

Коронавирустық пандемия туындаған ауыр экономикалық дағдарыс көптеген елдерге әсер етіп, бүкіл әлемдік экономикаға кері әсерін тигізді. Осы күрделі кезеңде Қазақстан дағдарысқа қарсы тиімді шараларды қабылдауы керек, тұрақты экономикалық дамуды және азаматтардың әлеуметтік әл-ауқатын, халықтың әл-ауқатын жақсартуды қамтамасыз етеді. Осыған байланысты парламенттің және жергілікті өкілді органдардың жаңартылған құрамы біздің еліміздегі әлеуметтік-экономикалық реформаларды сапалы заңнамалық қамтамасыз етуге бағытталады.

Біз үшін алдағы сайлау конституциялық тетіктерді жүзеге асыруға бағытталған барлық басқа сайлаулар сияқты маңызды болып табылады және Қазақстанның саяси институттарды дәйекті демократияландыру мен жаңартуға деген берік ұстанымын тағы бір рет көрсетеді.

Орталық сайлау комиссиясының ақпаратына сәйкес, алдағы сайлауға 5 партия, соның ішінде «Ақ жол» Қазақстанның демократиялық партиясы, «Ауыл» Халықтық-демократиялық патриоттық партиясы, ​​Қазақстан халық партиясы, «Nur Otan» партиясы, «Adal» саяси партиясы қатысады.

 

2. Биліктің 2019 жылғы наурызда мемлекеттің негізін қалаушысы Нұрсұлтан Назарбаевтан президент Қасым-Жомарт Тоқаевқа (бірнеше айдан кейін сайланған) ауысқаннан кейін, жаңа ережелер бойынша өтетін бұл сайлау елдің демократиялық және тұрақты болашағын қамтамасыз етудің тағы бір әрекеті ме?

2019 жылы Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен елдің барлық азаматтары үшін саяси үрдіске қатысу үшін тең мүмкіндіктердің кепілдіктерін күшейтуге бағытталған бірқатар реформалар жүргізілді.

Президент Тоқаев жариялаған «Халық үніне құлақ асатын мемлекет» тұжырымдамасы саяси шешімдер қабылдау кезінде қоғамдық пікірді мұқият зерттейді және қолданады. Осыған байланысты заңнаманы және мемлекеттік басқару жүйесін реформалау бойынша нақты ұсыныстар әзірлеу мақсатында қоғам өкілдерімен ашық диалог жүргізу үшін - Мемлекет басшысының жанындағы консультативтік-кеңесші орган - Ұлттық қоғамдық сенім кеңесі құрылды.

Заңнамалық өзгерістердің нәтижесінде парламенттік оппозиция институционаландырылды, партиялық тізімдегі әйелдер мен жастарға арналған 30%-дық квота кепілдендірілді, саяси партияларды тіркеу үшін мүшелік шегі екі есеге азайды. Сонымен қатар, бейбіт жиындарды өткізу процедураларын жеңілдететін түзетулер қабылданды.

Қазақстан сайлауды лайықты өткізуді реттейтін танылған халықаралық стандарттар мен нормаларды ұстанатынын және демократиялық процесті қолдауды қамтамасыз ету үшін халықаралық серіктестермен жұмысты жалғастырып жатқанын атап өткім келеді. Сайлауды бақылауға бұрынғыдай халықаралық бақылаушылар шақырылды.

Қазіргі жағдайды ескере отырып, сайлау үрдісі COVID-19 алдын-алу хаттамаларына сәйкес ұйымдастырылатын болады.

 

3. Мұнай мен газдан түсетін кірістер 1991 жылы Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін Қазақстанның дамуы үшін өте маңызды болды. Экономика COVID-19 пандемиясымен қалай күресуде?

- Әрине, энергетикалық ресурстарды экспорттаудан түсетін табыс Қазақстанның қазіргі және одан кейінгі экономикалық дамуы үшін өте маңызды. Сонымен бірге болашақ ұрпақ туралы ойлана отырып, ел басшылығы шикізаттық емес секторларға, транзиттік көлік әлеуетіне, ауыл шаруашылығына және халық тұтынатын тауарлар шығаратын кәсіпорындардың белсенді құрылыстарына шетелдік инвестицияларды белсенді тарта отырып, мемлекет экономикасын әртараптандыру бойынша күнделікті жұмыстарды жүйелі түрде жүзеге асыруда.

Өндірісті әртараптандыру бойынша жұмыс шеңберінде баламалы энергетикаға және жасыл экономиканы дамытуға үлкен мән беріледі. Өздеріңіз білетіндей, 2017 жылы Қазақстанның елордасында «Болашақтың энергиясы» тақырыбында «ЭКСПО-2017» халықаралық көрмесі өтті. Нәтижесінде, жаңартылатын энергия көздерін дамытудың нақты жобалары анықталды.

Әрине, коронавирустық пандемия әлемнің барлық елдері сияқты біздің экономикамыздың дамуына кері әсерін тигізді. Денсаулық сақтау жүйесіне қысымы өте ауыр болды. Сонымен бірге, Қазақстанның шикізат экспорты ерекше жағымсыз әсерге ие болған жоқ және ел билігі халық пен бизнесті қолдау бойынша бірқатар шаралар қабылдады. Сонымен қатар, пандемияға қарсы бірқатар ауруханалар мен медициналық орталықтар тез арада салынды, бұл белгілі бір дәрежеде, коронавирусқа қарсы өз вакцинамызды әзірлеу жұмыстарды жүргізуге мүмкіндік берді.

 

4. Соңғы 29 жылдағы Қазақстанның жетістіктерінің бірі - қазақ халқының демографиялық қалпына келтірілуі, сонымен қатар жүзден астам ұлттың бейбіт қатар өмір сүруі. Бұл азшылықты қорғау жөніндегі мемлекеттік саясаттың нәтижесі ме, әлде түркі мәдениеті халықтарының дәстүрлі төзімділігінің нәтижесі ме?

- Біздің қазіргі қоғам - этносаралық және конфессияаралық плюрализм мен толеранттылықтың бірегей үлгісі. Қазақстанда 140 этнос пен 18 конфессия өкілдері тұрады. Бейбітшілік пен тыныштық, азаматтық келісім, діни төзімділік, әр түрлі мәдениеттер өкілдерінің қоғам өміріне тең қатысуы - бұл қағидалар ұлттық саясатымыздың негізін қалап, әлемдік қоғамдастықта Қазақстанның айрықша ерекшелігін көрсетуде. Айтпақшы, біз азшылық деген ұғымды қолданбаймыз. Біз, бәріміз, Қазақстан Республикасының азаматтары, бір халықпыз. Бұл Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев айқындаған ұлттық саясаттың да, жалпы қазақ менталитетінің де нәтижесі екені сөзсіз.

Бүкілқазақстандық бірліктің моделін қалыптастыруында ең маңызды рөл 25 жылға биыл толған, менің ойымша, бірегей институтқа - Қазақстан халқы Ассамблеясына жүктелгенін атап өткен жөн. Ассамблея конституциялық мәртебеге ие және ел парламентіне тоғыз депутатты сайлауға құқылы, бұл оның қоғамдық және саяси рөлін арттырады. Бүгінде Ассамблея этносаралық келісімді, қоғамдағы толеранттылық пен халықтың бірлігін одан әрі нығайту үшін қолайлы жағдайлар жасауға өз үлесін қосуда. Бұл этномәдени бірлестіктердің күш-жігерін біріктіруді қамтамасыз етеді, Қазақстан халқының ұлттық мәдениеттерін, тілдері мен дәстүрлерін жаңғыртуға, сақтауға және дамытуға көмектеседі.

 

5. Президент Тоқаев орыс және қытай тілдерін біледі, сонымен қатар БҰҰ-ның ресми өкілі ретінде Батыста жұмыс істеу тәжірибесі бар. Бұл дағдылар әсіресе Еуропа мен Азия арасында орналасқан және халықаралық интеграцияны қолдаушы ел үшін пайдалы ма? Ресеймен, Қытаймен және Батыспен қарым-қатынасты қалай сипаттайсыз?

- Тәуелсіздік алғаннан бері Қазақстанның сыртқы саясатының негізгі және анықтаушы аспектісі көпвекторлы саясат болды - теңгерімді көзқарас, бұл бізге әлемнің барлық елдерімен, соның ішінде ұлы державалармен сындарлы және достық қатынастар орнатуға мүмкіндік берді.

Біздің Ресеймен және Қытаймен ерекше тату көршілік және стратегиялық қатынастарымыз бар. Осы екі мемлекетпен өзара іс-қимылдың сындарлы дамуы – Қазақстанның сыртқы саясатының 2020- 2030 жылдарға арналған тұжырымдамасының негізгі басымдығы. Қарқынды экономикалық ынтымақтастықтан басқа, біз өңірлік ұйымдардың, соның ішінде Азиядағы өзара ықпалдастық және сенім шаралары жөніндегі кеңестің,  Шанхай ынтымақтастық ұйымының, Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымының және т.б. ұйымдармен жемісті жұмыс істейміз. Сонымен бірге, Қазақстан Батыс елдерімен тығыз және мықты байланыс орнатты, әсіресе экономикалық салада. Қазақстан мен Еуропалық Одақ арасында 2015 жылғы желтоқсанда қол қойылған және ағымдағы жылдың 1 наурызда күшіне енген Кеңейтілген серіктестік пен ынтымақтастық туралы келісімі бар екенін атап өткім келеді. Еуропалық Одақпен осындай деңгейдегі келісімді жасасқан Қазақстан посткеңестік кеңістіктегі алғашқы мемлекет болды.

Шығыс пен батыстың тоғысында орналасқан іс жүзінде теңізге шыға алмайтын еуразиялық ел ретінде, Қазақстан көрші елдерді өз тауарларының Еуропа мен Азия-Тынық мұхиты аймағының нарығына шығатын транзиттік аймақ ретінде қарастырады. Сонымен бірге, Қазақстанның территориясы - Шығыс Азиядан Еуропаға және керісінше жүктерді өткізуге арналған үлкен логистикалық транзиттік орталығы болып табылады.

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев туралы айтар болсам, ол тек орыс және қытай тілдерін ғана емес, сонымен қатар туған қазақ тілін айтпағанда, ағылшын және француз тілдерін де жетік біледі. Әлемдік көшбасшылардың арасында мұндай тілдік қабілетке ие адамдар көп емес сияқты.

Сонымен қатар, Президент Тоқаев БҰҰ Бас хатшысының орынбасары және БҰҰ-ның Женева кеңсесінің басшысы ретінде жұмыс тәжірибесіне ие және халықаралық қоғамдастықта үлкен беделге ие. Ұзақ уақыт Сыртқы істер министрі болып жұмыс істеген, ол шын мәнінде, Қазақстанның сыртқы саяси мекемесінің негізін қалаушысы болып табылады. Сыртқы істер министрлігін басқарған кезде көптеген іргелі келісімдерге қол қойылды, мемлекетіміз халықаралық ұйымдарға қосылды, сондай-ақ Қазақстанның ұлттық шекаралары делимитацияланды.

 

6. Қазақстан мен Португалияда одан да тығыз ынтымақтастықты жүргізуге әлеуеті бар ма?

- Екі елдің географиялық қашықтығына қарамастан, Португалия мен Қазақстан бір-біріне маңызды және әлеуетті серіктестер. Дипломатиялық қатынастардың 28 жылдық кезеңінің жетістігі - бұл біздің өзара іс-қимылымыздың достық және жылы ортасын қамтамасыз ету. Қазіргі уақытта біздің мемлекеттер арасында шешілмеген мәселелер жоқ. Осыған байланысты, біз саяси диалогты одан әрі нығайтуға, сауда-экономикалық қатынастарымызды кеңейтуге және инвестициялық ынтымақтастықты дамытуға мүдделіміз.

2019 жылы Лиссабонда Қазақстан Елшілігінің ашылуы екіжақты ынтымақтастықты дамыту бойынша жұмысты күшейтуге, Португалияның мемлекеттік органдарымен жедел өзара әрекеттесуге қол жеткізуге және қазақ-португал қатынастарының сапалы жаңа деңгейге шығуын қамтамасыз етуге мүмкіндік берді.

Ынтымақтастықтың жалпыеуропалық векторы біз үшін де маңызды, әсіресе Португалияның 2021 жылдың бірінші жартысында ЕО Кеңесіне төрағалық етуі турасында. Португалия Еуропалық Одақ пен халықаралық қоғамдастық алдында тұрған өзекті сындарды шешуге зор үлес қосатынына сенімдімін.

Соңғы жылдары біздің елдеріміз халықаралық ұйымдар шеңберінде өзара іс-қимылды күшейте түскенін атап өткен жөн. Португалия - БҰҰ, ЕҚЫҰ және басқа ұйымдар шеңберінде Қазақстанның маңызды серіктесі.

Көпжақты дипломатия саласындағы сындарлы өзара іс-қимылдың ең соңғы мысалы ретінде, Қазақстанның өкілі, бұрынғы Сыртқы істер министрі Қайрат Әбдірахмановты ЕҚЫҰ-ның Аз ұлттар істері жөніндегі Жоғарғы Комиссары және Португалияның Сыртқы істер министрлігінің Мемлекеттік хатшысы Тереза ​​Рибейро ханымның ЕҚЫҰ-ның БАҚ бостандығы жөніндегі өкілі етіп тағайындауы болды. Біздің елдеріміздің дипломаттары осы маңызды аймақтық ұйымның дамуына зор үлес қосатыны сөзсіз.

Әрине, біз сауда-экономикалық және инвестициялық салалардағы қазақстандық-португалиялық ынтымақтастықтың маңызды әлеуетін көреміз, оның одан әрі терең дамуы үшін барлық алғышарттар бар. Біздің алдымызда екіжақты сауданы ұлғайту және сауда-экономикалық өзара әрекеттесудің жаңа жолдарын іздестіру міндеті тұр.

 

7. Сіз Румынияда, коммунистік тарихы бар латын елінде елші болдыңыз. Латын елінің батысында орналасқан Португалиядан алған әсеріңіз қандай? Сіз аздап португал тілінде сөйлейсіз бе?

- Португалияда Елшіліктің ашылуы туралы Қазақстан Президентінің Жарлығына сәйкес, мен өз қызметімді өткен жылдың қазан айында бастадым. Бірінші жұмыс жылында мен ел туралы және оның халқы туралы көп әсер алдым.

Қазақстан мен Португалия территориясы, географиялық орны, тарихы, климаты және дәстүрлері жағынан бір-бірінен өте ерекшеленеді. Дегенмен, әдетте саналатындай, біз бір-бірімізбен онша алыс емеспіз. Португалдықтардың көзқарасы біздікіне ұқсас. Екі ұлттың көптеген мінездері де ұқсас, ең алдымен толеранттылық, отбасылық құндылықтар, достық, қонақжайлылық, жаңа белестерге ұмтылу.

Португалдармен тұрақты қарым-қатынасы маған аздап, әдемі және ерекше тіл - португал тілін үйренуге мүмкіндік берді. Алдағы жұмыс барысында білімімді кеңейте аламын деп сенемін. Сонымен қатар, ұлы Камоэнш тілінің халықаралық мәдени маңызына құрмет көрсететін 5 мамырды Дүниежүзілік португал тілінің күні деп жариялау туралы ЮНЕСКО-мен осы жылда шешім қабылдағанын қанағаттанушылықпен атап өткім келеді.

 

8. Қазақстандағы ең танымал әнші Димаштың Португалияда фан-клубы бар. Бұл сізді таң қалдырады ма?

- Жоқ, бұл мені таң қалдырмайды. Лиссабонға келгенімнен бір ай өткен соң, өткен жылдың күзінде, маған португалдық Димаш жанкүйерлер клубының өкілдері хабарласты. Менің білуімше, бұл клубта қазір 3,5 мыңнан астам адам бар.

Иә, Дінмұхаммед - көрнекті феномен, жарқын әнші, композитор және аспапшы. Оның отансүйгіштік сезімі және өз Отанына, халқына деген сүйіспеншілігі терең құрмет сезімін тудырады. Және де, бұл толығымен өзара сүйіспеншілік.

Шетелдерде танылған осындай қазақстандық музыканттардың Португалия жұртшылығының жүрегін жаулап алғанына және олардың адал табынушылары болғанына біз өте қуаныштымыз және мақтанамыз.

Білмейтіндер үшін, қазақтың музыкалық өнер әлеміндегі өкілімен Португалия да мақтана алады деп айта аламын. Бұл әйгілі әнші Лара Алейшу. Батыс музыкасының қазақтың дәстүрлі әндерін қазақ тілінде орындайтын жалғыз өкілі шығар.

Екі халықтың бай мәдени және әндік дәстүрлері адамдарды жақындастыратын және мәдени байланыстарды дамытатын дәнекер көпірдің рөлін атқаратыны сөзсіз. Олар бізге үлкен мәдени мұраны түсінуге және тануға, тілдерді үйренуге және білім алмасуға мүмкіндек береді.

Мен Димаштың жанкүйерлерін оның үлкен концертін Португалияда өткізу мүмкіндігі бойынша Елшілік пысықтап жатқандығы жөнінде сендіргім келеді. Белгілі бір әзірлемелер мен португалиялық бірқатар кәсіпкерлердің қолдауы да бар. Коронавирустық пандемия аяқталғаннан кейін бізде Димашты көру мүмкіндігі туады деп, менің жас, талантты, әлемге танымал жерлесімнің дауысын тыңдай аламын деп үміттенемін.

 

9. Қазақстан ең дамыған 50 елдің қатарына кіреді, онда көптеген әйелдер олимпиада жүлдегерлері бар және қалыпты ислам дәстүрлері бар. Бораттың фильмдеріндегі еліңіздің сатиралық бейнесіне қалай қарайсыз?

- Өзіңіз атап өткендей, Қазақстан бүкіл әлемге танымал және біздің елге деген қызығушылығы белгілі. Қазақстан - бұл зайырлы, толерантты, барлығына бірдей мүмкіндіктері бар, спортта да, басқа да салаларда айтарлықтай жетістіктерге қол жеткізген мемлекет.

Біз, жаңа ғана Португалия қоғамының ән мәдениетімізді қабылдауы туралы сұхбаттастық. Осыған байланысты, барлық дұрыс ойланатын адамдар, әрине, Борат туралы фильмдер біздің еліміздің және қоғамымыздың шындықтарын бейнелемейтінін түсінеді. Фильмдердің өзі киноиндустрияның таза коммерциялық өнімі, оның басты мақсаты - көрермендердің оған деген қызығушылығын қыздыру арқылы пайда табу. Ол үшін қосымша жарнама жасаудың қажеті жоқ деп санаймын.

 

10. Шыңғыс хан қазақтың бабасы. Сіздің аумағыңыздағы алғашқы аттар қолға үйретілді. Маған түсіндіріп бере аласыз ба?

- Қазақстан - бұл көне тарихы мен бай мәдениеті бар мемлекет. Әлемнің ең үлкен континенті - Еуразияның орталығында орналасқан Қазақстан әлемнің ең ежелгі өркениеттер тоғысында, Шығыс пен Батыс, Оңтүстік пен Солтүстік, Еуропа мен Азияның арасында қалыптасты, бұл оның әлемдік тарихтағы рөлін айқындайды. Иә, біздің еліміздің аумағында Ботай мәдениетіне жататын жылқыны қолға үйретудің алғашқы күмәнсіз айғақтар табылды. Сондай-ақ, қызғалдақтар да мен басқа да нәрселер біздің даламыздан шығады.

Шыңғыс ханға келетін болсақ, иә, ол - әлем тарихындағы ең ірі құрлық империясын құрған көрнекті тұлға. Алайда, оны қазақтың бабасы деп қарау орынды емес. Сонымен бірге, оның империясы ыдырағаннан кейін, қазіргі Қазақстан территориясында, 750 жылдығын біз биыл тойлаған және алғашқы қазақ мемлекетінің бастауына орын берген ұлы Алтын Орда қалыптасты.

Ал, Қазақтардың алғашқы мемлекеттік құрылымы – Қазақ хандығы - Шыңғыс хан ұрпақтары - Жәнібек пен Керей хандарының басшылығымен көшпелі дала халықтарының бірігу үрдісі басталған кезде 1465 жылы XV ғасырда болды.

 

11. Мен Кеңес Одағының ядролық сынақтарының көп бөлігі өткізілген Семей полигонында болдым. Бүгінде Қазақстан ядролық қаруды жою қозғалысын басқаруда. Бұл антиядролық ұстанымыңыз еліңіздің дипломатиясы үшін қаншалықты маңызды?

- Қазақстан ядролық қарусызданудың тұрақты жақтаушысы болып табылады, өйткені ядролық сынақтардың жойқын салдары ең көп зардап шеккен бірнеше елдің бірі болып табылады. Қырықтан астам уақыт ішінде Семей полигонында 450-ден астам ядролық жарылыс болды. Олардың көпшілігі радиацияның ұзақ мерзімді әсері туралы аз білген кезде жүзеге асырылды. Мыңдаған адамдар радиациямен байланысты аурулардан қайтыс болды. Жүздеген балалар мүгедек болып туылды.

Дәл осы трагедиялық мұра, біздің еліміз 1991 жылы өзінің тәуелсіздігін толық қалпына келтіргенге дейін де Тұңғыш Президентіміз Нұрсұлтан Назарбаевтың Семей полигонын жабу туралы шешіміне әкелді. Қазіргі Қазақстанның негізін қалаушысы Нұрсұлтан Назарбаевтың әлемдік ядролық қарусыздану ісінде де көшбасшы екендігі сөзсіз және жалпыға танымал. Оның тарихи шешімі ядролық сынақтарға мораторий, содан кейін, Ядролық сынақтарға жаппай тыйым салу туралы келісімді қабылдауға жол ашты.

Еліміздің бастамасымен Семей полигоны жабылған күні - 29 тамызда БҰҰ қамқорлығымен Халықаралық ядролық сынақтарға қарсы күні ретіне жыл сайын атап өтіледі.

Бірлескен күш-жігерімізді қолдай отырып, Қазақстан халықаралық қауымдастықты ядролық қауіп-қатер туралы хабардар ету және оны тоқтатуға жұмылдыруға бағытталған ATOM жобасын (Abolish Testing. Our Mission – «Сынақтарды тоқтату – біздің миссия») да бастады.

Әлемдегі ең үлкен төртінші ядролық арсеналдан бас тартқан Қазақстан, өз үлгісімен ядролық қарусыздану мен таратпау ісіне нақты үлес қосып келеді. Біздің елдің антиядролық ұстанымы ядролық сынақтың апатты зардаптарын түсінуден ​​негізделеді. Біз болашақта да ядролық қаруға қарсы күресте тиісті тәсілдерді ұстанатын боламыз.

 

Осы мүмкіндікті пайдалана отырып, сұхбат соңында мен оқырмандарды келе жатқан Рождество мерекелерімен құттықтаймын, барлығына бақыт пен отбасыларына саулық, ал Португалияға бейбітшілік пен өркендеуді тілеймін.

мақалаға сілтеме