Қазақстанның Адам құқықтары жөніндегі уәкілі мен ҰАТ қатысушыларының адам құқықтары мәселелері бойынша ЕО елдерінің елшілерімен кездесуі туралы
2022 жылғы 26 қаңтарда Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкілінің және азаптауға қарсы Ұлттық алдын алу тетігінің (ҰАТ) қатысушыларымен Қазақстан Республикасы, Словакия, Эстония, Финляндия, Франция, Литва Республикасы, Люксембург, Германия, Испания, Швеция, Франция, Нидерланды және Ұлыбритания сыртқы істер министрліктерінің елшілерімен адам құқықтары жөніндегі онлайн кездесуі өтті.
Сонымен қатар, кездесуге Еуропалық Одақтың адам құқықтары жөніндегі арнайы өкілі мен ЕҚЫҰ-ның БАҚ бостандығы жөніндегі өкілінің өкілдері қатысты. Жиынның басты тақырыбы Қазақстандағы төтенше жағдай кезіндегі адам құқықтарының сақталуы болды.
Жиынға қатысушылар қаңтар оқиғасы кезінде адамдардың қаза болуына байланысты барша қазақстандықтарға көңіл айтты.
Еуропалық дипломаттар адам құқықтарының бұзылуы туралы хабарламаларға қатысты алаңдаушылықтарын білдірді және 2022 жылдың қаңтар айының басында Қазақстанның көптеген қалаларында орын алған жаппай тәртіпсіздіктердің салдарын жою бойынша қабылданып жатқан шаралар туралы ақпарат алуға қызығушылық танытты.
Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің Ерекше тапсырмалар жөніндегі Елшісі Үсен Сүлеймен өз сөзінде: «Қазақстан бүкіл елде бұрын-соңды болмаған зорлық-зомбылықты бастан өткерді. Ресми тергеу барысында бұл жоспарлы басқыншылық әрекет, мемлекеттігімізге тікелей шабуыл, 30 жылдан астам уақыт бойы еліміздің іргетасын қалаған бейбіт конституциялық құрылысқа нұқсан келтіру әрекеті болуы мүмкін екені белгілі болды. Жақсы ұйымдасқан қылмыскерлер 11 облыста бір мезгілде әскери тактикаға көшті. Олар диалогқа түсу әрекеттерінен бас тартты. Ағымдағы жағдайға байланысты Президент Тоқаев 5-19 қаңтар аралығында бүкіл елде төтенше жағдай жариялады». Елші Қазақстан билігінің адам құқықтарының сақталуын бақылау жөніндегі БҰҰ және басқа да халықаралық ұйымдардың арнайы рәсімдеріне ашықтығын атап өтті.
Словакияның Сыртқы және Еуропалық істер министрлігінің Адам құқықтары жөніндегі елшісі Петер Буриан өз сөзінде: «Біз қазақстандық әріптестеріміздің Қазақстандағы оқиғаларға алаңдаушылық білдірген серіктестермен диалогқа қызығушылықтарын құптаймыз. Біз, сондай-ақ Қазақстандағы жағдайдың тұрақтануын құптаймыз және осы проблемаларды шешуге бағытталған қадамдарды атап өтеміз. Сонымен бірге, бізді құқық қорғау және қауіпсіздік күштері ұстаған және азаптауларға ұшыраған, қамауға алынғаннан кейін адвокаттарымен байланысу мүмкіндігінсіз жоғалып кеткен адамдардың құқықтарының бұзылуының жалғасуы туралы хабарламалар қатты алаңдатады . Сондай-ақ, айғақ бергеннен кейін бірнеше куәгердің ұсталғаны хабарланды ».
Қазақстандағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл Эльвира Әзімова 13-24 қаңтар аралығында ҰАТ-ның аймақтық топтары, ҰАТ Үйлестіру кеңесінің және Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің (ҰҚСК) мүшелері Қазақстанның 16 облысында тергеу изоляторларына, уақытша ұстау изоляторларына, қабылдау-бөлу орындарына, арнайы қабылдау орындарына 81 профилактикалық бару жүргізгенін хабарлады. 2022 жылғы 25 қаңтардағы жағдай бойынша, Уәкіл әлеуметтік желілерде және телефон арқылы түскен өтініштерді есепке алмағанда, сот ісін жүргізу барысында азаматтардың құқықтарын бұзу және қатыгездік көрсету туралы 39 өтініш қабылдады. 2022 жылдың 25 қаңтардағы Бас прокуратураның мәліметінше, тергеудің заңсыз әдістері мен адам құқықтарының бұзылуы туралы 109 арыз тіркеліп, олардың кейбіреулері бойынша 21 қылмыстық іс қозғалды.
«Азаматтардың барлық мән-жайлары мен қауіптерін ескере отырып, нақты шағымдарды күтпей-ақ, мен Бас прокуратура мен ішкі істер министрлігіне, нақты шағымдардың түсуін күтпей-ақ, өз мандатым шеңберінде, сондай-ақ, Мемлекет басшысының тапсырмасына сәйкес, бұрын орнатылған құқық қорғау органдарының бөлмелерінің ішіндегі бейнебақылау жүйелерінің жазбаларын тексеру шеңберінде пайдалануды, анонимді хабарламаларды қабылдау және әлеуметтік желілердегі хабарламаларды мониторингтеу туралы өтінішпен жүгіндім. Сондай-ақ тәуелсіз медициналық қорытындыны беру үшін азаматтық медицина қызметкерлерін тарту қажет», - деді ол.
«Өкінішке орай, ұсталған және қамауға алынған азаматтармен әңгімелесу көрсеткендей, тегін кепілдендірілген құқықтық қорғаудың сапасына қатысты шағымдар болды, кейбіреулерінде адвокаттармен кері байланыс болған жоқ, немесе олар ұстау, қамауға алу немесе бастапқы жауап алу кезінде адвокаттардың қызметімен қамтамасыз етілмеген. Бұл фактілерді сот және тергеушілер істерді қарау кезінде ескеруі керек. Заңмен, қысыммен алынған барлық дәлелдемелер жарамсыз деп танылатыны қарастырылған, және басқа процедуралық бұзушылықтар болған жағдайда, күмән тудырады. Жергілікті жердегі прокурорлар азаптау немесе өзге де қатыгез қарым-қатынас туралы өтінішпен жүгінген адамдарды қайта виктимизациялауға жол бермеуі тиіс. Бұл талаптар қылмыстық істер бойынша куәгер мәртебесі бар азаматтарға қатысты, олардың ықтимал заңсыз қудалауға қатысты қауіптерін ескере отырып, сақталуға тиіс. Осыған байланысты, біз тергеу органдарына куәгерлердің физикалық келуін талап етудің орнына, адвокаттардың қатысуымен онлайн-жауап алу мүмкіндіктерін пайдалануды ұсынамыз. ҰАТ қатысушылары, әсіресе жараланғандарға, созылмалы аурулары бар адамдарға медициналық көмекке қол жеткізу мониторингін жалғастыратын болады. ҰАТ өз жұмысын жалғастырады», - деді Э.Әзімова.
Кездесу қорытындысы бойынша қатысушылар диалогты жақын арада жалғастыруға келісті.