Ғасырлар даналығы… Өткенді тану-болашаққа жол. Білім шөлі-жаңа өркениетті басымдықтарды іздеудегі қозғаушы күш. Қазақстан Республикасының президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың 2019 жылғы 26 тамыздағы Жарлығы жоғары мақсаттарға қол жеткізуге бағытталған бүкіл ел бойынша Ұлы ғалым Әбу Насыр әл-Фарабидің мерейтойын ресми түрде атап өту басталды. Аристотельді әлемге ашқан бұл адамның аты мен ісі тек ғалымдар үшін ғана емес, сонымен қатар әлемдік жұртшылық үшін де маңызды және қызығушылық тудырады.
Биылғы жыл ЮНЕСКО-ның қамқорлығымен ұлы ғалым және философтың 1150 жылдығын атап өтті. Мерейтойды өткізу жөніндегі мемлекеттік комиссия 50-ден астам іс-шараны қамтитын жоспар әзірледі. Олардың тақырыптары білім беру, ғылыми және мәдени орталықтарды, мұражайларды, еліміздің кітапханаларын қамтиды. БАҚ жарияланымдары шығады.
Бұл біздің елімізді көрнекті ойшылдың тарихи Отаны ретінде бейнелейтін маңызды істердің бірі. Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті тұрақты даму жөніндегі БҰҰ хабы бола отырып, Әл-Фараби ілімінің негізінде әзірленген "Al-Madina Al-fadila" БҰҰ Штаб-пәтеріндегі және Ислам Ынтымақтастығы Ұйымындағы университет моделін ұсынды.
Әл-Фараби 1300 жыл бойы көптеген Аристотельдің ғылыми еңбектерін зерттеді, талдайды, дәлелдейді және түсініктеме берді. Ол оны әлемге қайта таныстырды. Сондықтан барлық адамзат оны Аристотельден кейін "екінші мұғалім" деп атайды.
Ғалымның басты жұмыстарының бірі - "Фараби энциклопедиясы", ғылымның кең спектрін қамтиды.
Ұлы ғалымның феномені-ол көптеген тілдерді меңгерген. Кейбір деректер бойынша, әл-Фараби он тілде айтқан. Оның араб, парсы, түркі, латын, грек және үнді тілдерін білуі даусыз. Замандастардың пікірі бойынша, ол өте білімді, бірақ өте қарапайым адам еді. Ғылым мен өнердің барлық салаларын зерттеді және қамтыды. Жаратылыстану ғылымдары, философия, астрономия, физика, математика, медицина, ботаника, логика, этика және лингвистика саласында терең білім алған. Айтуынша, неміс ғалымы Ш.Штейшнайдер, әл-Фарабида 120-ға жуық жұмыстар мен трактаттар болды. Түрік ғалымы А.Атеш ұлы ғалымнан 160 шығарма мен трактат, ал тәжік ғалымы Б. Гафуровтың деректері бойынша 200–ге жуық шығарма қалғанын айтады.
Әл-Фарабидің айтуынша, қала басшысы он екі қасиет біріктіруі керек. Мен осы ұстанымдарды қазіргі заманғы ұғымдарды ескере отырып қысқаша сипаттағым келеді.
Қала басшысына қойылатын бірінші талап-олар орындауға тиіс іс-қимылдарды жасау үшін соншалықты жақсы бейімделген мүлдем жетілген органдарға ие болуы керек. Бір сөзбен айтқанда, сау болу.
Екіншіден, ол не туралы айтып жатқанын жақсы түсініп, ұғынуы және оған айтылған барлық нәрселерді тез игеруі керек.
Үшіншіден, ол түсінгеннің бәрін есте сақтап, көріп қабылдау.
Төртіншіден, түсінікті және айқын ақылға ие болу керек және ұсақ бөлшектерді елемеу керек.
Бесіншіден, өз ойларын айқын жеткізе алатын және оқуға және білімге деген үлкен сүйіспеншілікке ие болуы керек, оқудан шаршауды ешқашан сезінбеуі керек және өзінің рухани байлығын үнемі жақсартуы керек.
Алтыншыдан, - тамақ пен сусынның мәдениетін меңгерген адам болу керек.
Жетіншіден, шындықты жақсы көріп, өтірік пен оған жүгінетіндерге жол бермеуіміз керек.
Сегізіншіден, жүрегі таза және абыройлы адам болуы керек.
Тоғызыншы, ұлы ғалым өз трактатында "дирхамға да, динарға да бағынбайтын адам", яғни қазіргі тілде "парақорлықты жек көретін адам басшы болуға лайық.
Оныншы, табиғатта адалдықты жақсы көретін және әділетсіздік пен тиранияны жек көретін адам болуы керек.
Он бірінші, басшы өз адамдарына және басқаларына қатысты әділ болуға, әділдік жолында жүргендерге көмектесуге және әділетсіздік құрбандарының шығындарын өтеуге тиіс.
Трактаттың он екінші талабы-әділ, бірақ қыңыр емес, әділдік алдында табандылық танытпау, қажетті шешімдер қабылдау кезінде батыл, ержүрек адам болу, қорқыныш пен тарпейілдікті білмеу керек.
* * *
…...Ата-бабамыздың толық аты «Абу Наср Мухаммад ибн Мухаммад Тархан ибн Узлаг аль-Фараби ат-Турки». "Ат-түріктер" сөзі-Әбу Наср, ал "әл — Фараби" - Фарабтан шыққан. Отырар өзінің ортағасырлық карталарында арабтар Фарабпен белгіленген. Жарты ғасыр бұрын басталған қаланың археологиялық зерттеулері кезінде Жібек жолының тарихи тармақтары қиылысындағы ірі және маңызды сауда орталығы болғанын дәлелдейді. Ең қызықтысы-Отырар кітапханасы туралы мәліметтер. Александрия кітапханасынан кейінгі әлемдегі екінші ірі білім беру орталығы әлі табылған жоқ. Іздеу жалғасуда…
Білім бесігінде туған Отырар – Абу Насра қаласында ерте жастан оқуға деген ыстық ықыласы болды. Ол сауатты ұстаздардан білім алып, қалалық кітапханада өз білімдерін жетілдірді. "Адам өзінің ақылының арқасында ғана шынайы адам болады" деген қағида оның мақсаты болды. "Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының төрағасы, Бас мүфти Ержан қажы Малғажыұлы Египеттің астанасы Каир қаласында өтіп жатқан" Исламның ұлылығы, кейбір ағымдардың қателіктері, оны түзетудің жолдары "атты Халықаралық конференцияға қатысты" деп хабарлайды. Әл-Фарабидің Шығыста пайда болған жұмыстары бүкіл әлемге таралып, әр түрлі пәндердің негізіне айналды. Кеңес Одағы кезінде біз мектептерде және институттарда оқыған кезде, ұлы ғалым туралы аз білдік. Әл-Фараби бабамыз Платон және Пифагор сияқты ұлы данышпандармен бір шоғырда болды. Ал, ол өз сөзінде: "Мен, Аллаһтың елшісі (Аллаһтың оған игілігі мен сәлемі болсын) былай деп айтамын:" Мен, Аллаһтың елшісі (Аллаһтың оған игілігі мен сәлемі болсын) былай деді: "Мен, Аллаһтың оған игілігі мен сәлемі болсын!"
Кейін біздің еліміз тәуелсіздік алған кезде, ұлы ғалым ежелгі тарих қойнауынан қайта оралып, өз халқымен "қайта қауышқан". Оның жұмыстарын көпшілікке тарату үшін түрлі іс-шаралар, халықаралық ғылыми конференциялар, арнайы зерттеулер өткізіледі, монографиялар шығарылады. Біз биылғы іс-шаралар уақытша сипатта емес, болашақта тұрақты негізде жалғасатын болады деп үміттенеміз.
Халықтың "жақсы адамның аты, ғалымның хаты өлмейді" деген дана сөзі бар. Ғалым энциклопедист әл-Фарабидің шығармалары нағыз қазына болып табылады. Ұлы ғалым әл-Фарабидің биылғы мерейтойы өскелең ұрпақ үшін ерекше рөл атқарады, жас ғалымдардың зерттеулеріне жаңа серпін береді. Жас ұрпақтың ұлы ойшылдың мұрасын білуі, оларға негізделген ғылым салаларын одан әрі зерделеуі әлемдік ауқымдағы жаңа жаңалықтарға ықпал ететін болады. Ата-бабалардың жолын жалғастырудан гөрі үлкен қуаныш жоқ! Бәлкім, бұл бүкіл халықтың арманы... адамзатты идеалға әкелудің бір ғана жолы бар – білім мен ғылымның терең жолынан өту. Көптеген дана ғалымдар бұған өз өмірін арнады, өзінің өшпес ізін қалдырды.
Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев атап өткендей, Ұлы даланың әлемге әйгілі тұлғалары мемлекет үшін баға жетпес символдық капитал болып табылады.
Ерсултан БЕКТУРГАНОВ,
ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты,
"Nur Otan" партиясы фракциясының мүшесі»