GOV.KZ – Мемлекеттік органдардың цифрлық ресурстарының бірыңғай платформасы
Екатеринбург, 2026 жылғы 24 қазан – Республика күніне орай Екатеринбург-Ситидің зәулім ғимараттары Қазақстан туының түсіне бөленді.
Ресейлік тарап өз құттықтауында «Республика күні - бұл Қазақстанның дамуын және оның тарихи жолының сабақтастығын бейнелейтін маңызды күн.
Мереке қазақ халқының ұлттық тамырына: бай көшпелі мәдениетке, қонақжайлық дәстүрге және бүгінгі күнге дейін қоғамның маңызды тірегі және адамдар арасындағы сенімді қарым-қатынастардың негізі болып қалатын рулық байланыстарға деген терең құрметті де көрсететіні ерекше құнды. Біз үшін өзара сыйластыққа негізделген серіктестікті сақтау маңызды.
Қазақстан халқын мерекемен шын жүректен құттықтаймыз! Қазақстан Республикасына өркендеу, ал оның азаматтарына – бейбітшілік пен амандық тілейміз!
Қазақстан Республикасы күніне орай Екатеринбург қаласы тарапынан Қазақстанға құрмет пен достық қарым-қатынас белгісі ретінде 2026 жылғы 22,23 және 25 қазанда Екатеринбург-Ситидің «Исеть БО» және «Демидов БО» екі зәулім ғимаратын жарықтандыру ұйымдастырылады», - деп атап өтті.
Екатеринбург қаласының әкімшілігіне және РФ СІМ-нің Екатеринбургтегі өкілдігіне алғыс білдірген Екатеринбург қаласындағы ҚР Бас консулы Жарас Мамүтбеков ұлттық мереке – Республика күнінің тарихи маңызына тоқталды. Қазақстандық дипломат осыдан отыз жылдан астам уақыт бұрын, 1990 жылдың 25 қазанында Қазақстан Мемлекеттік егемендік туралы Декларацияны қабылдағанын, бұл еліміздің Тәуелсіздік жолындағы алғашқы қадамы болғанын атап өтті.
Екатеринбург-сити-Екатеринбург қаласының орталығында салынып жатқан бизнес-квартал. Жобаның негізгі инвесторы «УГМК-Застройщик» болып табылады. Кешеннің жобасы алғаш рет 2006 жылы енгізілді. 2014 жылы «Исеть БО» құрылысы аяқталды (52 қабат, 209 метр). Құрылыс кезінде бұл Мәскеуден тыс Ресейдегі ең биік ғимарат болды.
2016 жылы «Демидов БО» ашылды (34 қабат, 134,95 метр).
Қазақстан Республикасының 35 жылдығы - УрФУ студенттерімен кездесу
Екатеринбург, 2026 ж. 20 қазан – Қазақстанның Екатеринбургтегі Бас консулы Жарас Мамутбеков Урал мемлекеттік университетінің студенттерімен кездесті.
Дипломат кездесудің тақырыбы Қазақстан Республикасының 35 жылдығы екенін атап өтіп, жастардың назарын еліміздің мемлекеттік құрылысына, экономикалық және әлеуметтік дамуына, халықаралық ынтымақтастығына аударды.
25 қазанда атап өтілетін Республика күні 1990 жылғы Қазақстанның Мемлекеттік егемендігі туралы Декларацияға арналғанын, ал 2026 жылғы 16 желтоқсанда 1991 жылы Тәуелсіздік жарияланғанына 35 жыл толатынын айтты. Жиынтықта бұл кезеңдер Қазақстанның егемендікті жариялаудан бастап толық тәуелсіздікке дейінгі жолын білдіреді. Осы 35 жыл ішінде Қазақстан жаңадан тәуелсіздікті алған республикадан ұлттық институттары қалыптасқан, Орталық Азияның ірі экономикасы және белсенді халықаралық дипломатиялық қатысуы бар егемен мемлекетке айналды.
Бұл ретте, шартты түрде 1465-1466 жылдарға жататын Қазақ мемлекеттілігінің тамыры XV ғасырда Керей мен Жәнібек хандар негізін қалаған Қазақ хандығынан бастау алғанын атап өтті.
Кездесу барысында 2026 жылғы 15 наурызда референдумда қабылданып, 1 шілдеден бастап күшіне енген жаңа Конституция бойынша, сондай–ақ бір палаталы заң шығарушы орган – Құрылтай жұмысының басталуы туралы тақырыптар талқыланды.
Ж.Мамутбеков студенттерге іс-шаралар бойынша барлық қосымша ақпараттар, сондай-ақ Қазақстан Республикасының саяси, экономикалық, ғылыми және мәдени өмірі туралы жаңалықтар Бас консулдықтың ресми сайтында және Телеграмм арнасында орналастырылғанын еске салды.
Кездесу қорытындысы бойынша Бас консул болашақ дипломаттарды шетелдегі мекеменің қызметімен таныстыру үшін Қазақстанның Бас консулдығына шақырды.
- Байқаудың негізгі мақсаты
«Қазақстан – менің көзіммен» – шетелде тұратын этникалық қазақ балаларына арналған онлайн сурет салу байқауы.
Байқау қатысушылардың Қазақстан туралы көзқарасын, елге деген сүйіспеншілігін, тарихи-мәдени мұрасын, табиғатын, ұлттық құндылықтарын және болашаққа деген арман-тілектерін шығармашылық тұрғыдан бейнелеуге бағытталған.
Байқаудың негізгі мақсаттары:
- шетелдегі этникалық қазақ балалардың Қазақстанмен рухани байланысын нығайту;
- Қазақстанның мәдениеті мен ұлттық құндылықтарын дәріптеу;
- жас суретшілердің шығармашылық қабілеттерін дамыту;
- дарынды этникалық қазақ балаларын анықтау және қолдау көрсету;
- балалардың Отанға деген сүйіспеншілігін арттыру.
- Байқауды ұйымдастыру және өткізу тәртібі
- Байқауға шетелде тұратын 12–17 жас аралығындағы этникалық қазақ балалары қатыса алады (ұлты қызық шетел азаматы екенін растау үшін өз жұмысымен бірге төл құжатының көшірмесін жіберу міндетті);
- Байқауға ұсынылатын сурет «Қазақстан – менің көзіммен» тақырыбына сәйкес болуы тиіс.
- Қатысушы жұмысын жіберерде міндетті түрде төмендегі ақпараттармен қоса жіберу керек:
- Өзі туралы ақпарат (Толық аты-жөні, азаматтығы, оқитын мектебі мен сыныбы, байланыс нөмері);
- Өзін таныстыру, салған суретін түсіндіру мақсатында ұзақтығы 2 минуттан аспайтын бейнежазба;
-Суретті өзі салғанын растау үшін ұзақтығы 3 минуттан аспайтын сурет салу процессінен бейнежазба және байқау тақырыбынан бөлек басқа да бірнеше туындыларын қосып жіберу керек.
- Жұмыстар 2026 жыл 28 тамызға дейін oqbaiqau@gmail.com эл-поштасында қабылданады;
III. Шығармашылық жұмысқа қойылатын талаптар
- Байқауға қағазға салынған суреттердің электрондық нұсқасы қабылданады.
- Қатысушылар келесі құралдарды пайдалана алады:
o қарындаш;
o түрлі-түсті қарындаш;
o фломастер;
o акварель бояулары;
o гуашь;
o майлы бояулар;
o пастель;
o көмір;
o маркер;
o акрил бояулары;
o гельді қаламдар және басқа да көркем сурет салу құралдары.
- Суреттер келесі тақырыптарды қамтуы мүмкін:
o Қазақстанның табиғаты;
o тарихи және мәдени ескерткіштер;
o ұлттық салт-дәстүрлер;
o қазақ халқының тұрмысы;
o ұлттық мерекелер;
o Қазақстанның көрікті жерлері;
o болашақтағы Қазақстан туралы арман-тілектер.
- Бір қатысушы бірнеше жұмыс ұсына алады.
- Байқауға тек авторлық жұмыстар қабылданады.
- Жасанды интеллект көмегімен жасалған немесе өңделген суреттер қабылданбайды.
- Қатысушы байқауға ұсынған жұмысын ұйымдастырушының ресми интернет-ресурстарында, әлеуметтік желілерінде және көрмелерде көрсетуге келісім береді.
- Жұмыстар JPEG, JPG, PNG немесе PDF форматында қабылданады.
- Бағалау критерийлері
- Тақырыпқа сәйкестік
Жұмыстың «Қазақстан – менің көзіммен» тақырыбын қаншалықты толық және мазмұнды ашқаны бағаланады.
- Шығармашылық көзқарас
Қатысушының идеясының ерекшелігі, қиялы мен шығармашылық шешімдері бағаланады.
- Көркемдік шеберлік
Сурет салу техникасы, композициясы, түстер үйлесімі, пропорция және жалпы орындау сапасы бағаланады.
- Ұлттық мазмұн
Қазақстанның мәдениеті, тарихы, табиғаты және ұлттық құндылықтарының көркем бейнелену деңгейі ескеріледі.
- Эмоционалдық әсер
Жұмыстың көрерменге әсері, автордың сезімі мен ойын жеткізу деңгейі бағаланады.
- Байқау мерзімі
Байқауға шығармашылық жұмыстар 2026 жылғы 17 маусымнан бастап
28 тамызға дейін қабылданады.
- Байқаудың жұмысын қорытындылау және қатысушыларды марапаттау
Байқау қорытындысы бойынша 10 жеңімпаз қазылар алқасының шешімімен анықталады.
Жеңімпаздар I, II және III дәрежелі дипломдармен және арнайы сыйлықтармен марапатталады.
I орын – Ноутбук;
II орын – Планшет;
III орын – Смарт сағат.
Ынтыландыру сыйлықтары – «Бестемше» ойыны.
Үздік жұмыстар ұйымдастырушылардың ресми ақпараттық ресурстарында жарияланады және онлайн көрмеге ұсынылады. Сонымен қатар, үздік деп танылған 10 қатысушы қажет болған жағдайда жұмысын өз қаражаты есебінен «Отандастар қоры» КеАҚ-на жіберу қажет
Қазақстан Республикасының Премьер-министрі Олжас Бектенов Екатеринбургтегі XVI «ИННОПРОМ» халықаралық өнеркәсіп көрмесінің алаңында өткен «Индустрия 360: шекарасыз өндіріс» сессиясына қатысты.
Пленарлық сессияға Ресей Үкіметінің Төрағасы Михаил Мишустин, Армения премьер-министрі Никол Пашинян, Беларусь Премьер-министрі Александр Турчин, Қырғызстан Премьер-министрі Адылбек Қасымалиев, Индонезия, Иран, Түрікменстан, Мьянма, Сейшель аралдары, Тәжікстан, Өзбекстан, БАӘ, Вьетнам, Венесуэла үкіметтерінің өкілдері және тағы да басқалар қатысты.
«Қазақстан Президент Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың басшылығымен озық дамудың жаңа кезеңіне аяқ басты. Жалпыұлттық референдумда қабылданған Конституция ауқымды саяси және институционалдық реформаларды нығайта түсті. Біз барлық елдермен ашықтық пен сындарлы әріптестікке негізделген Әділетті әрі Озық Қазақстанды дамыту бағытын дәйекті түрде жалғастырып келеміз. Адами капиталды, ғылым мен инновацияны дамыту – мемлекет қызметінің негізгі қағидаттары. Мұндай тәсіл инвесторлардың сенімін нығайтуға, экономиканы жаңғыртуға және халықаралық ынтымақтастықты кеңейтуге қолайлы жағдай жасайды», — деп атап өтті Премьер-министр.
Қазақстан шикізатты терең өңдеу, заманауи материалдар жасау және ғылымды көп қажет ететін өндірістерді дамыту салаларындағы бірлескен жобаларды жүзеге асыруға мүдделі. Инвесторлар үшін мемлекеттік қолдау шаралары, салықтық және кедендік преференциялар, Altyn Visa арнайы визалық режимі және «бір терезе» қағидаты бойынша жобаларды сүйемелдеу қолжетімді. Инвестициялар үшін басым бағыттар машина жасау, металлургия, мұнай-газ химиясы, химия саласы, заманауи құрылыс материалдары мен жоғары қайта бөлу өнімдерін өндіру болып қала береді.
Өнеркәсіпті цифрлық трансформациялауға назар аударылды. Қазақстан деректерді талдаудың интеллектуалды жүйелерін, байланыстың өтпелі технологияларын, бұлтты платформаларды және жаңа буын бағдарламалық шешімдерді өндірістік контурға дәйекті түрде енгізуде. Өңдеу секторында цифрлық құралдарды пайдаланатын кәсіпорындардың үлесі 2022 жылғы 13%-дан 2025 жылы 21%-ға дейін өсті, ал өнеркәсіптік интернет заттарды пайдаланатын өндірістер саны 7 мыңға жетті.
Көрме барысында елдердің делегация басшылары машина жасау, металлургия, өнеркәсіптік жабдықтар, инновациялық өндірістік шешімдер және заманауи технологиялар саласындағы әзірлемелерді қарап танысты. Қазақстандық павильонда отандық кәсіпорындардың металлургия, машина жасау, IT, тамақ өнеркәсібі және тағы да басқа салалардағы әзірлемелері ұсынылды. Экспозицияға қатысушылар арасында Qarmet, Қазақмыс, Alageum Electric, KamLitKZ, Tengry Tyres, Orda Glass, Silk Road Electronics, BTS ERG және тағы да басқалар бар.
Жалпы алғанда Қазақстан Республикасының павильоны басқа да салалармен қатар өнеркәсіптік ЖИ, микроэлектроника және технологиялық білім беру салаларындағы әзірлемелерді де қамтиды. CoreInsight компаниясы «ИННОПРОМ» қатысушыларының назарына ЖИ негізінде өндірістік жүйелердің деректерін біріктіретін, графиктерді, факторлық талдауларды және инженерлерге арналған ұсыныстарды қалыптастыратын өндірістік деректерді талдау платформасын ұсынды. Ал Texer.ai компаниясы камераларға, датчиктерге және өнеркәсіптік контроллерлерге арналған арнайы чиптер саласындағы шешімдерді жасап шығарған. Технология шикі деректерді сыртқы контурға жібермей, тікелей құрылғыда өңдеуге және сақтауға мүмкіндік береді. Artisan Education білім беру платформасы оқушылар мен студенттердің заманауи технологиялық білімге қолжетімділігін кеңейтуге бағытталған. Жоба орта және жоғары білім беру орындарының Astana Hub-тың өңірлік кеңселерімен өзара іс-қимыл экожүйесін қалыптастырады және өңірлерді индустриялық тұрғыда дамыту үшін қажетті кадрлық әлеуетті дайындауға бағдарланған.
Астана күнін мерекелеуіне байланысты, Қазақстан Республикасының Екатеринбург қаласындағы Бас консулдығы 6 шілде күндері жабық болады.
Осыған байланысты, азаматтарды қабылдау, сондай-ақ телефон арқылы кеңестер жүргізілмейді.
Бас консулдыққа келуіңізді алдын ала жоспарлауларыңызды сұраймыз.
Екатеринбург, 2026 ж. 27 мамыр - Урал Федералды университетінің студенттерін «Қазақстан» Нысаналы капитал қорының атаулы стипендияларымен марапаттау рәсімі өтті. 29 қазақстандық бакалаврлар, магистранттар және аспиранттар грант иегерлері атанды.
ҚР Екатеринбургтегі Бас консулы Жарас Мамутбеков УрФУ – сапаның мықты белгісі екенін атап өтті. Бұл білімі ошағы Ресейдің жетекші жоғары оқу орындарының бірі, әртүрлі салалардағы жоғары кәсіби кадрлардың бірегей ұстасы болып табылады.
Стипендиаттарды құттықтап, Қазақстан-Ресей арасындағы ынтымақтастықты дамытуға қосқан үлкен үлесі үшін «Қазақстан» Нысаналы капитал қорының құрылтайшыларына алғысын білдірді.
«Қазақстан» Нысаналы капиталының қамқоршылық кеңесінің төрағасы Мақсұдбек Раханов студенттерге оқуын сәтті аяқтап, Отанға оралып, еліміздің кәсіпорындарында мансап құруды тіледі.
«Қазақстан» Нысаналы капитал қорын 2015 жылы УПИ, УрМУ, УрФУ түлектерінің қазақстандық қауымдастығы құрды.
УрФУ ақпараты бойынша, ЖОО-да 1225 Қазақстан азаматы оқиды: бакалавриатта – 879, специалитетте – 139, магистратурада – 189, аспирантурада – 18.
Екатеринбург, 2026 ж. 28 мамыр - Бас консул Ж.Мамутбеков Урал мемлекеттік қатынас жолдары университеті ректорының м.а. О.Балагинмен кездесті.
Тараптар жан-жақты стратегиялық әріптестік пен одақтастық рухында дамып келе жатқан білім беру саласындағы ынтымақтастықтың ағымдағы динамикасына қанағаттанушылықтарын білдірді, сондай-ақ Урал мемлекеттік қатынас жолдары университетінде қазақстандық студенттерді оқыту мәселелері талқыланды. Бүгінгі таңда олардың саны 72 адамды құрайды.
Сонымен қатар, Ж.Мамутбеков Қазақстандағы заманауи реформалар туралы айтып берді.
Кездесу қорытындысы бойынша тараптар өзара тағылымдамаларды іске асыру арқылы іс-қимылды ұлғайтуға және тәжірибе алмасуды жандандыруға келісті.
2026 жылғы 22 мамырда Қазақстанның Екатеринбургтегі Бас консулдығының қолдауымен «Astana Tourism» туризмді дамыту орталығы Астана қаласының туристік әлеуетінің таныстыру үшін Екатеринбург қаласында роуд-шоу ұйымдастырды.
Іс-шараның мақсаты-туризм саласындағы өңіраралық ынтымақтастықты кеңейту, жаңа әріптeстік байланыстарды орнату, сондай-ақ қазіргі заманғы және қарқынды дамып келе жатқан туристік бағыт ретінде Қазақстан астанасының имиджін нығайту болды.
Бағдарлама шеңберінде Астана қаласы мен Свердлов облысының туристік индустрия өкілдері арасында B2B-кездесулер өткізілді, олардың барысында өзара туристік алмасуды дамыту, маршруттық желіні кеңейту, бірлескен жобаларды іске асыру және екі өңірдің туристік өнімдерін ілгерілетудің бастамалары талқыланды.
Сондай-ақ, Астананың іс-шаралар күнтізбесі, негізгі туристік өнімдері мен бағыттары: b-leisure (business + leisure), медициналық, өнеркәсіптік, мәдени-ойын-сауық, wellness-және гастрономиялық туризм ұсынылды.
«Astana Tourism» делегациясының құрамына мемлекеттік органдардың, туроператорлардың, қонақ үй бизнесінің, авиакомпаниялардың, туристік объектілердің және Қазақстанның туристік индустриясының басқа да өкілдері кірді.
Іс-шара қорытындысы бойынша «Astana Tourism» туризмді дамыту орталығы» ЖШС мен Свердлов облысының «Свердлов облысының Туризмді дамыту орталығы» мемлекеттік бюджеттік мекемесі («СО ТДО» МБМ) арасында әріптeстік байланыстарды дамытуды, туризм саласындағы бірлескен бастамаларды іске асыруды және Астана қаласы мен Свердлов облысы арасындағы гуманитарлық байланыстарды нығайтуды көздейтін ынтымақтастық туралы Меморандумға қол қойылды.
Қазақстанның Ресейдегі Елшісі Дәурен Абаевтың Челябинск облысына жұмыс сапары өтті.
Делегация құрамына, сондай-ақ Қостанай облысының әкімі Құмар Ақсақалов, Солтүстік Қазақстан облысының әкімі Ғауез Нұрмұхамбетов, Павлодар облысы әкімінің бірінші орынбасары Серік Батырғожинов, сондай-ақ ҚР іскер топтарының өкілдері кірді.
«Қазақстан Республикасының өңірлері мен Ресей Федерациясы Челябинск облысының шекара маңы ынтымақтастығының жаңа мүмкіншіліктері» бизнес-форумы барысында екіжақты өзара іс-қимылдың өзекті мәселелері талқыланды. Іс-шара бағдарламасы ҚР РФ Елшілігі мен Челябинск облысы үкіметінің бірлескен күш-жігерімен ұйымдастырылды.
Құттықтау сөзінде Челябинск облысының губернаторы Алексей Текслер өз өңірі мен Қазақстанды тығыз қарым-қатынастағы көршілер деп атады. «Біздің кәсіпорындар ондаған жылдар бойы бірыңғай кооперацияда жұмыс жасап келеді. Біздің ауыл шаруашылықнарықтарымызда сұранысқа ие өнімдерді жеткізеді. Челябинск облысы мен Қазақстан Республикасы арасындағы тауар айналымы жылына тұрақты түрде миллиард доллардан асады, бірақ біздің әлеуетіміз бұдан да жоғары екеніне сенімдімін», - деп атап өтті Алексей Текслер. Өңір басшысы бұл форумның форматы Ресейдің басқа өңірлерін тарту перспективасымен ынтымақтастықтың тұрақты тетігі болатынына сенім білдірді.
Өз тарапынан Дәурен Абаев Челябинск облысы Қазақстанмен тауар айналымы бойынша Ресей Федерациясының субъектілері арасында көшбасшылар қатарында екенін айтты. «Өнеркәсіптік кооперация, металлургия, машина жасау, АӨК - бұл Челябинск облысы мен Қазақстан өңірлері иық тіресе жұмыс істеп келе жатқан бағыттар. Бүгінгі таңда біздің алдымызда бұл динамиканы сақтап қана қоймай, оны сапалы жаңа деңгейге көтеру міндеті тұр», - деп атап өтті Елші. Оның айтуынша, қазіргі форумды Мемлекет басшыларының тапсырмаларын өңірлер деңгейінде нақты жобалармен іске асыру құралы ретінде қарастыруға болады.
Форум барысында өңіраралық ынтымақтастықтың нақты нәтижелерімен Қазақстанның шекаралас облыстарының басшылары бөлісті.
Мәселен, Қостанай облысының әкімі Құмар Ақсақалов РФ-сы өңірдің барлық тауар айналымының төрттен бірін қамтамасыз ететінін, 2025 жылдың қорытындысы бойынша көрсеткіш $1,3 млрд. құрағанын айтты. «Біздің облыстар арасындағы ынтымақтастықтың болашағы елеулі болып қала береді. Бүгінде бизнестің тікелей диалогы жаңа өсу аймағын жедел табуға, сенімді нығайтуға және орнықты экономикалық байланыстарды қалыптастыруға мүмкіндік береді», – деп атап өтті ол.
Өз кезегінде Солтүстік Қазақстан облысының әкімі Ғауез Нұрмұхамбетов өнеркәсіптік кооперация саласындағы табысты мысалдарды келтірді. Атап айтқанда, ресейлік «Хлебпром» компаниясы Қазақстандағы ұзақ мерзімді сақталатын нан-тоқаш өнімдерін шығаратын ірі зауыттың құрылысын аяқтауда. Ал Челябинск «Уралкран» өндірістік компаниясы биыл жүк көтеру-тасымалдау жабдықтарын шығаратын зауытты іске қоспақшы. Инвестициялардың жалпы сомасы $90 млн құрайды.
Павлодар облысы әкімінің бірінші орынбасары Серік Батырғожинов Челябинск облысының іскер топтарының өкілдерін бірлескен инвестициялық және кооперациялық жобаларға белсенді қатысуға шақырды. «Павлодар облысының экономикасына инвестиция сала отырып, инвесторлар перспективалы нарыққа, білікті кадрларға, дамыған инфрақұрылымға және тұрақты өсудің ұзақ мерзімді мүмкіндіктеріне қол жеткізе алады. Біз іскерлік байланыстарды кеңейтуге, әріптестікті тереңдетуге және өзара тиімді жобаларды іске асыруға шын жүректен мүдделіміз», - деп атап өтті ол.
100-ден астам қазақстандық және ресейлік компаниялар қатысқан форум аясында дөңгелек үстелдер мен В2В-келіссөздер өтті. Нақты жобалар мен ұсыныстар талқыланды, ынтымақтастықты жандандыру жоспарлары қаралды.
Іскерлік байланыстарды нығайту мақсатында қазақстандық делегация «Макфа» АҚ (макарон өнімдері, ұн, сондай-ақ жарма мен дәнді дақылдар қауызын шығаратын жетекші өндіруші), «Завод роботов» ЖШҚ (өнеркәсіптік робот-манипуляторларды сериялық өндіруге және құрастыруға мамандандырылған Ресейдегі алғашқы кәсіпорын) және Челябинск ұсталық-престеу зауытында болып қайтты.
Сапар аясында қазақстандық делегация мен А.Текслер бастаған Ресей тарапының өкілдері Мәңгілік алауға гүл шоқтарын қойды.
Құрметті жиынға қатысушылар!
Баршаңызға Алтын Орда тарихына арналған халықаралық симпозиумға қош келдіңіздер деп айтқым келеді. Ең алдымен, Астанаға арнайы келген қадірлі меймандарға шынайы ризашылығымды білдіремін. Менің алдымда сөз сөйлеген атақты ғалымдар мен беделді халықаралық ұйымдардың өкілдеріне алғыс айтамын. Сөздеріңіз мағыналы, мазмұнды болды.
Алтын Орда – Еуразияның ұлан-ғайыр аумағын еркін жайлап, Ұлы дала төсінде билік құрған қуатты империя болғанына ешқандай тарихшы күмән келтірмейді, бұл – мойындалған тарихи дерек.
Алтын Орда Батыс пен Шығысты жалғап, түрлі өркениеттердің дамуына, мемлекеттердің қалыптасуына ерекше ықпал еткен аса ірі саяси құрылым болды. Бұл да – дәлелденген дерек. Сондықтан Алтын Орда тарихы көптеген іргелі зерттеулерге арқау болғаны анық.
Дегенмен бұл тақырып әлі де өзектілігін жоғалтқан жоқ, меніңше, ешқашан жоғалтпайды. Бұл – ұлт жылнамасы мен әлем тарихы үшін өте маңызды мәселе. Біз халықаралық ғылым қауымдастығымен бірлесе отырып, осы тақырыпты жүйелі әрі жан-жақты зерделеу жұмысын жалғастыруымыз керек. Бірнеше күнге созылатын іс-шараның негізгі мақсаты да – осы.
Бұл тұста Қазақстанның бастамасына қолдау көрсеткені үшін ЮНЕСКО басшылығына ризашылығымды айтқым келеді. Бұл форумға қатысып отырған ЮНЕСКО-ның бұрынғы Бас директоры Одрэ Азуле ханымға алғысымды айтамын. Сіз Қазақстан мен ЮНЕСКО арасындағы әріптестікті нығайтуға мол үлес қостыңыз.
Симпозиумның осындай беделді жаһандық ұйым аясында өтуі Алтын Орда мұрасының әлемдік ауқымдағы мән-мағынасы зор екенін көрсетеді. Бүгінгі жиынға ЮНЕСКО-ның жоғары деңгейдегі өкілі, Бүкіләлемдік мұралар орталығының директоры Элунду Ассомо Лазар мырза бастаған делегация қатысып отыр.
Жалпы, еліміз ЮНЕСКО-ның қолдауымен көптеген маңызды жобаны жүзеге асырды. Нақты айтқанда, Қожа Ахмет Ясауи кесенесі, Тамғалы тас петроглифтері, сондай-ақ бірнеше көне қала бүкіләлемдік мұралар тізіміне енді.
Сонымен қатар ұлтымыздың материалдық емес мәдени мұраларын дәріптеу бағытында ауқымды жұмыс жүргізілді. Мәселен, былтыр ғана «Хандар шежіресі» деп аталатын бірегей қолжазба әлемдік деңгейде мойындалды. Бұл – ел билеген тұлғалар туралы мәліметтерді топтастырған, соның ішінде Алтын Орда кезеңін қамтыған құнды құжат. Сондықтан біз байланысымызды одан әрі дамытуға мүдделіміз. Бұл – өзара тиімді, маңызды шаруа.
Симпозиум Алтын Орда мен Ұлы дала тарихын зерделейтін түрлі мектеп өкілдерінің басын қосып отыр. Бұл – өте маңызды. Ұзақ жылдар бойы осы іргелі тақырыпты індете зерттеген ресейлік ғалымдардың рөлін атап өткен әділетті болар еді. Олар Алтын Орданың тыныс-тіршілігін жан-жақты сипаттайтын ғылымның мол қорын жинады. Сонымен қатар Алтын Орда тақырыбы бір ғана мемлекеттің шеңберінде шектеліп қалмай, Қытай, Моңғолия, АҚШ, Үндістан, Пәкістан, Жапония, Қырғызстан, Өзбекстан, Мысыр және бірқатар Еуропа елдері зерттеушілерінің назарын аударып, бүкіл әлемді шарлап кетті десек болады.
Түптеп келгенде, Алтын Орда жылнамасы – адамзатқа ортақ тарих. Бүгін өтіп жатқан бірегей симпозиум әлемдік ауқымдағы мұраны жүйелі зерттеу жұмысын жаңа сапалық деңгейге көтереді деп сенемін. Осы жерде отырған ғалымдар мен сарапшылар бұл міндетті іске асыруға елеулі үлес қосуда. Бұл маңызды жұмыста сіздер оң нәтижеге қол жеткізесіздер деп сенемін.
Құрметті симпозиумға қатысушылар!
Қазақстан Алтын Орда тарихын әлемдік жылнаманың күрделі, сан салалы кезеңі ретінде қарастырады. Өйткені бұған атүсті қарауға болмайды. Олай болған жағдайда әлемдік тарихтағы осындай бірегей құбылысқа қатысты ұстаным өзгереді. Ал ол мемлекеттер мен халықтар арасындағы қарым-қатынасқа сызат түсіруі мүмкін. Өкінішке қарай, әлемдік маңызы бар ірі тарихи оқиғаларды бұрмалаған мысалдар қазір де кездеседі.
Геосаяси ахуал құбылып тұрған бүгінгідей заманда соғыстардың қасіретті хронологиясына байланып қалмай, адамзат тарихындағы жасампаз кезеңдер мен диалог алаңдарының нәтижелі сәттеріне мән берген жөн.
Әлбетте, бұл оңай міндет емес. Себебі тарлан тарихтың бағзы дәуірлерден бастап қазіргі дейінгі шежіресінде соғыстар мен қарулы қақтығыстар өте көп кездеседі. Мұндай көріністің қалыптасуы да түсінікті: бейбіт күндегі күйбең тіршілікті сипаттағаннан гөрі қан майдандағы бітіспес ұрыстарды жазған әлдеқайда жеңіл. Айтпақшы, Лев Толстойдың атақты «Соғыс және бейбітшілік» романы – бейбітшілікті емес, соғысты егжей-тегжейлі суреттеген шығарма.
Әлемдік қоғамдастық тарихи жолайрықта тұр. Өркениетті таңдау алдындағы сындарлы сәтте ортақ тарихымызды халықтарды біріктіретін фактор ретінде ұсыну үшін беделді, кәсіби ғалымдардың күшін бір арнаға тоғыстырған дұрыс. Бұл орайда тарихқа әділ әрі саяси тұрғыдан бейтарап баға беру маңызды. «Тарихты жеңімпаздар жазады» деген қағидаттың ғылымға қарсы сипатын ұмытпаған жөн. Яғни жеңімпаздарды жазғыруға болмайды, әлем тарихының төрінен орын алып, зерттеушілердің мақтау-мадағына ие болады. Ал шағын және орта мемлекеттер, соның ішінде майданда жеңіліс тапқан елдер тарихтың тасасында қалады.
Қазақстанда саясаттың пайдасы үшін көшпелі халықтарды жабайы, бей-берекет, тарих шеңберінен тыс күш ретінде көрсетіп, қуатты дала империяларын «мемлекет деңгейіне жете алмаған» деп төмендететін ескі догмалар мен қасаң көзқарастарды қайта қарау үдерісі басталып кетті.
Бұл ретте біз шынайы тарихнаманы қалпына келтіре отырып, өткенді әсірелеуден аулақпыз. Тарих өзіне тәнті болған жалған әрекеттерді, ортақ мұраны жекелеген халықтың қанжығасына байлап беруді кешірмейді.
Кереғарлықтар мен кедергілерге толы бай тарихымызды біржақты түсіндіруге қойылатын талап ғылымның құлдырауына және өзара сенімнің жоғалуына әкелетін тұйыққа тірейді.
Сонымен қатар кәсіби тарихшылар қауымдастығында «жұмсақ күш» пен ғылыми дипломатияның өкілдері де бар. Олар саясаткерлер қамал тұрғызатын жерде көпір салуға қабілетті. Тарихшылардың миссиясы қазіргі алмағайып кезеңде маңызды болып тұр.
Алтын Орда дәуірі отандық тарихымыздың маңызды бөлігі, сонымен бірге біз бұл кезеңді ауқымды өркениет парадигмасы тұрғысынан қарастырамыз.
Көптеген халықтың тарихи жадында реформаторлар мен көрнекті ойшылдардың қалыпты тіршілігіне қарағанда, билеушілердің жорығы мен дарынды қолбасшылардың ерліктері сақталатынын жоғарыда айтып өттім.
Расында, соғыстардағы аңызға айналған жеңістер адамдардың рухын оятады. Ал тағдыршешті мәні уақыт өте келе байқалатын институционалды жаңашылдықтар мен озық идеяларға көпшілік селт ете қоймайды. Оған әлі күнге дейін Ұлы дала тарихының шексіз шайқастар мен ұрыстар ретінде бұрмаланып көрсетілуі нақты мысал бола алады.
Мұндай сыңаржақ ұстаным Ұлы даланың, әсіресе, Алтын Орданың күрделі, көп қатпарлы өмір салтын әскери шежірелердің ойдан шығарылған өлшемдеріне салып, тарихи шындықтан алыстатады, оқиғаларды көмескілендіре түседі.
Қазіргі ғылымның жоғары пәнаралық даму деңгейі Алтын Орда тарихын объективті зерттеу үдерістерін жетілдіруге мүмкіндік береді деп санаймын.
Бүгінгі жиында аталған кезеңді зерттеп жүрген беделді ғалымдар бас қосып отыр. Осы орайда Алтын Орда тарихын пайымдау перспективасын кеңейтуге көмектесетін бірқатар ғылыми ізденіске байланысты өз ойымды қысқаша жеткізгім келеді.
БІРІНШІ. Зияткерлік мұраны зерделеу.
Алтын Орда феноменін мыңдаған жыл бойы Еуразия жүрегінде қалыптасқан бай интеллектуалдық кеңістіктен бөліп қарай алмаймыз. Орта ғасырларда Ұлы дала озық идеяларды ұсынған әлемдік орталықтардың біріне айналғаны мәлім.
Орталық Еуразиядағы көшпелілер тіршілігінен, түркі-моңғол мұраларынан, ислам дәстүрлерінен және христиан қауымдастығына жататын халықтардың дүниетанымдық қағидаттарынан нәр алған ақыл-ойдың құнарлы топырақта қанат жаюы заңды еді. Бұл идеялар эволюциясы үздіксіз жүрген кезең еді. Әр ғасыр Ұлы даланың ақыл-ой кенін байытып, жаңа құндылықпен толықтырып отырды.
Осы терең сабақтастықты түйсінбей, Алтын Орданың өркендеу сырын объективті бағалау қиын. Әлбетте, бұл орайда Алтын Орданың негізі қаланғанға дейінгі кезеңдерде өмір сүрген әйгілі ойшылдардың ғылыми, философиялық, әдеби мұраларының мән-маңызы зор.
Ең алдымен, тарихта Аристотельден кейінгі «Екінші ұстаз» атымен мәлім әлемдік философияның негізін қалаушылардың бірі – Әбу Насыр әл-Фарабидің орны ерекше. Ол «Қайырымды қала тұрғындары» трактатында әділдіктен айнымау, білімге құштарлық және адамгершілік қасиеттерді шыңдау арқылы баршаға бірдей игілікке қол жеткізуге болатынын жан-жақты айтқан. Оның ойлары түрік, мұсылман әлеміндегі кейінгі саяси-философиялық дәстүрлерді түсінуге маңызды бағдар болды.
Ұлы даланың зияткерлік мұрасында ғұлама Қожа Ахмет Ясауи тұлғасы дараланып көрінеді. Ол жалпыға ортақ мұсылман құндылықтары мен жергілікті рухани дәстүрлерді үйлестірген «түркілік исламның» бастауында тұрды. Шын мәнінде, ол Ұлы дала халықтарына қазіргі дүниетанымымыздың өзегіне айналған мүлдем жаңа идеологиялық доктрина ұсынды.
Ясауи хикметтері – Ұлы даланың мәдени коды. Ал ғұламаның Түркістандағы кесенесі – ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енген нысан. Түркістан шаһары ғасырлар бойы өңірдің басты рухани және саяси орталығы болды. Қазіргі таңда ол түркі дүниесінің қасиетті қарашаңырағы саналады.
Әл-Фараби, Ясауи және басқа да әйгілі ойшылдар ілімінің Алтын Орда тұсында одан әрі дами түсуі заңдылық. Мәселен, түркі тілі, исламның кітаби дәстүрлері мен даланың санғасырлық даналығы дәл осы кезеңде бір-бірімен біте қайнасып, идеологиялық тұрғыдан ауқымы кеңейді. Бұл Алтын Орда кезеңінің әдебиетінде көрініс тауып, түркі халықтарының сөз өнері қанат жайған кезең ретінде бағаланды.
Халқымыз үшін Алтын Орда дәуірінен бүгінге дейін жеткен «Ақсақ құлан» күйінің символдық мәні зор. Биыл күйдің шыққанына 800 жыл толады. Бұл аңыз – домбыраның шанағынан шыққан Ұлы Даланың үні, ұлтымыздың рухани байлығы.
Кетбұға, Асан Қайғы, Шалкиіз және Доспамбет секілді жыраулардың мұрасы біздің аймаққа тән дәстүрлі өнер жанрында бүгінге дейін жеткені кездейсоқ емес. Сол кезеңдегі жырларда (Ер Едіге, Алпамыс, Қобыланды, Ер Тарғын) батырлардың ерлік жолы мен тарихи оқиғалар тізбегі жиі баяндалады. Бұл – қазақ, татар, башқұрт, ноғай, қарақалпақ және басқа да халықтардың ортақ қазынасы.
Осы зияткерлік және рухани сабақтастық сан ғасырларды көктей өтіп, хакім Абайдың шығармаларынан көрініс тапты. Ұлы ойшыл «Толық адам» тұжырымдамасы арқылы кемеңгер тұлға тәрбиелеудің формуласын ұсынды. Оның өзегінде «нұрлы ақыл, жылы жүрек, ыстық қайрат» үштағаны тұр.
Сондықтан Ұлы даланың интеллектуалдық мұрасын табиғи түрде қалыптасқан, біздің өңірге тән идеологиялық субстанция ретінде атасақ, артық болмайды. Осынау рухани қазынаның бүкіл әлем үшін мән-маңызы зор. Бұл – біртұтас философиялық, идеологиялық мұра. Қазақстан осы идеялық құндылықтарды бағдар етуге және оны жан-жақты дәріптеуге ниетті. Сол үшін «Al-Farabi», «Qoja Ahmet Yasaui» ордендерін мемлекеттік марапаттар тізіміне енгіздік. Бұл жоғары наградалар ғылым мен руханиятты дамытуға айрықша үлес қосқан тұлғаларға, соның ішінде шетелдік ғалымдарға, саяси және қоғам қайраткерлеріне табысталады.
Таяуда ғана елімізге мемлекеттік сапармен келген Түркия Президенті Режеп Тайип Ердоған «Qoja Ahmet Yasaui» орденінің тұңғыш иегері атанды. Осылайша, біз тарихи тағдыры ортақ туысқан халықтардың келешегі жолындағы ақыл-ой еңбегі мен ырысты ынтымақтың маңызды екенін айрықша атап көрсетеміз.
ЕКІНШІ маңызды мәселе. Меніңше, Алтын Орданың мемлекеттік басқару жүйесін мұқият зерделеу қажет. Жошы ұлысының дәуірлеп тұрған кездегі аумағы 6 миллион шаршы шақырымды алып жатты. Тіпті, Рим империясының ең айбынды кезеңінде мұндай жер көлемі болмаған. Кейбір тарихшылардың пікірі бойынша, Алтын Орданың Дала Римі деп аталуы да – осыдан. Бірақ алып империяның қуаты жерінің көлемінде емес, оның институционалдық негізі, яғни, мемлекеттік басқару жүйесінің мықты болуында еді.
Жошы ұрпақтары Хань немесе Габсбург династиялары секілді ғасырлар бойы, яғни, 600 жылдан астам уақыт Ұлы дала төсіндегі түрлі мемлекеттік құрылымдарға билік жүргізді.
Бұл Жошы ханның ұрпақтары құрған мемлекет жүйесі тұрақты әрі өміршең болғанын көрсетеді. Соның арқасында әртүрлі этнос пен дін өкілдері тату-тәтті өмір сүрді.
Алтын Орда дәуірінде Дала заңы мен ислам құқығының үйлесімді жүйесі қалыптасты. Ал қоғамдық тәртіп қағидатының бастауында Түрік қағанатының құқықтық мәдениеті мен Шыңғыс ханның «Ұлы жасақ» заңы тұрды. Заң үстемдік құрған алып империяның әр түкпірінде адамның және оның мал-мүлкінің қауіпсіздігі толық қамтамасыз етілді. Бұл – қоғамдық тәртіп болды деген сөз.
Бұдан бөлек, Алтын Орда заманында озық іс жүргізу жүйесінің болғаны туралы нақты тарихи деректер бар. Сондай-ақ Құрылтай институты дала демократиясының бірегей үлгісі ретінде қызмет етті.
Ұлыстың әлеуметтік құрылымы айқын әрі тұрақты болса да, қоғамда қатып қалған қағида емес, әділдік басты рөл атқарды. Әскерде және мемлекеттік аппаратта темірдей тәртіпке, мінсіз қызмет пен меритократия қағидасына ерекше назар аударылды. Мұның бәрі алып державаны мекен еткен барлық этнос және түрлі топ өкілдеріне мол мүмкіндік берді.
Осылайша, ұтымды ішкі және сыртқы саясаттың арқасында қоғамда тұрақтылық сақталды, мемлекет те өсіп-өркендеді. Алтын Орда Мысыр мәмлүктерімен, Ватиканмен, Византиямен, Осман империясымен және Еуропа елдерімен тығыз дипломатиялық байланыс орнатты.
Жалпы, тарихта «Ұлы дүрбелең» деген атпен қалған саяси дағдарыс кезінде де Алтын Орданың мемлекеттік басқару жүйесі сыр берген жоқ, яғни, тұрақтылығын сақтап қалды. Бұл жүйені кейін Еуразия аймағындағы көптеген мемлекет басшылыққа алғаны баршаңызға мәлім.
ҮШІНШІ өзекті мәселе. Алтын Орданың экономикалық құрылымын жан-жақты зерттеген жөн. Баршамызға белгілі, ежелдегі Месопатамия, Мысыр, Қытай, Үндістан өркениеттері көп жағдайда өзен аңғарларын игеру арқылы қалыптасты. Ал Ұлы дала мүлде басқа тарихи даму жолынан өтті.
Осыдан бес мың жыл бұрын қазіргі Қазақстанның солтүстігінде орналасқан Ботай жерінде адам баласы ең алғаш рет жылқыны қолға үйретті. Бұл әлем тарихына түбегейлі жаңа сипат берген оқиға болды. Атқа міну мәдениетімен қатар дала өркениетінде стратегиялық ойлау қабілеті және мейлінше қолайлы өмір сүру салты пайда болды.
Осылайша, Алтын Орда Еуразияның ұлан-ғайыр даласындағы барлық негізгі көлік, сауда және гуманитарлық байланыстарды бақылауда ұстап, салт атты көшпенділер өркениетінің ең биік шыңына көтерілді. Бұл орайда, көшпенділік пен отырықшылық салтының үйлесім табуы Алтын Орданың тарих сахнасына жарқырай шығуының бірден-бір себебі болды деуге толық негіз бар.
Түптеп келгенде, Алтын Орда көшпенділер өмірін, қаладағы қолөнер мәдениеті мен сауда жолдарын өзара тығыз байланыста дамыту арқылы тұрақты ақша және салық жүйесі бар, экономикасы дамыған ел ретінде қалыптасты.
Көптеген беделді ғалымдардың пікірінше, қазір Алтын Орданың ақша жүйесінде мән-маңызы айрықша жаңалықтар ашылып жатыр. Археологтар осы кезге дейін беймәлім болып келген ондаған тиын сарайын тапты. Мамандардың айтуынша, нағыз өрлеу кезеңінде Алтын Ордада шамамен 28 миллион күміс тиын соғылған.
Қазіргі таңда мемлекеттік және жеке қордағы сол дәуірге тиесілі тиындардың жалпы саны бір миллионға жетеді. Қазақстанның ұлттық валютасы – теңге атауы ұлыстың «данг» сөзінен тамыр тартады. «Деньги» сөзінің түбірі де осы ұғымнан тараған болуы мүмкін. Бұған жай ғана лингвистикалық сәйкестік ретінде қарауға болмайды. Бұл – кең байтақ аймағымызда пайда болған ақша жүйесінің Алтын Орда заманында жасалғанын көрсететін нақты дәлел.
Алтын Орда Ұлы Жібек жолының солтүстік тармағын түгел бақылауда ұстап, даланы қауіпсіз тасымал дәлізі ретінде дамытты. Жошы Ұлысының аумағы арқылы жыл сайын мыңдаған тонна тауар өтіп жатты. Атап айтқанда: Қытайдан – жібек, Үндістаннан – дәмдеуіштер, Ресей жерінен – тері өнімдері, Еуропадан, Таяу және Орта Шығыс елдерінен – қолөнер бұйымдары тасымалданды.
Алтын Орда сол кезеңдегі көптеген мемлекетке қарағанда өз дамуында стратегиялық ашықтық қағидатына берік болды. Бұл ұстаным қалалардың тұрпатынан да анық байқалды. Себебі ұлыс гүлденіп тұрған заманда қалаларды биік қамалмен қоршап, тұйықтау болған жоқ. Әр қала қарқынды сауда орталығы ретінде адамдардың еркін қозғалысына бейімделіп, дамыды. Бұл тәжірибе дала мен қала арасында қақтығыстар толастамады деген аңыз әңгімелерді түбегейлі жоққа шығарады. Керісінше, осы байланыстар орта ғасырдағы ең оңтайлы мемлекеттілік үлгісінің негізін қалады.
Алтын Орда дәуірінен қалған қалалардың материалдық-мәдени мұралары – соның айқын көрінісі. Ғалымдардың мәліметіне сәйкес, алып империяның құрамында жүзден астам шаһар болған. Алтын Орда дәуірінде қала тұрғындарының тұрмысын жақсарту үшін озық инженерлік тәсілдер қолданылды. Мұны түрлі археологиялық қазба жұмыстарынан анық байқауға болады.
Сол замандағы өндіріс пен құрылыстың қарқынды дамығанын Алтын Ордада жасалған кірпіштердің Ертіс пен Дунай аралығында кеңінен қолданылғанынан аңғаруға болады. Еуразияның түкпір-түкпіріндегі іскер адамдардың сауда жасауына, кәсіппен еркін айналысуына қолайлы жағдай жасалды. Осылайша, Жошы ұлысы алғашқылардың бірі болып жаһандық нарық қалыптастырды. Сол арқылы бүкіл аймақтың өсіп-өркендеуіне жол ашты.
Әрине, мен ұсынған зерттеу бағыттарымен шектеліп қалуға болмайды. Мен сіздер секілді көне дәуірді зерттеп жүрген тарихшы-ғалым емеспін. Қазіргі таңда Алтын Орданың тарихын тек әскери-саяси тұрғыдан бағалаудан аулақ болып, оның рөлін жаңаша пайымдау керек. Бұл – осы бағыттағы ізденістердің аясын кеңейтуге септігін тигізетін бағдар ғана.
Жошы Ұлысының мол зияткерлік және рухани дәстүрі, тиімді басқару институттары мен дамыған экономикасы болды. Осы алып өркениеттің қыр-сырын толық ашу маңызды. Бұл өткенді ғылыми тұрғыдан қайта зерделеу, сондай-ақ, Орталық Еуразия халықтарының мемлекеттілік бастауын, бірегейлігін және ортақ тарихын терең түсіну үшін қажет.
Құрметті ғалымдар және сарапшылар!
Баршаңызға белгілі, Қазақстан соңғы жылдары ауқымды саяси және экономикалық реформаларды жүзеге асырып жатыр. Мұның еліміз үшін аса маңызды және өте жауапты қадам екені сөзсіз. Сондықтан біз алдымызда тұрған міндетті де жақсы түсінеміз: сана өзгермей, қоғам да жаңғырмайды, мемлекет те өркендемейді. Бұл – ақиқат.
Соның ішінде тарихи сабақтастықты сақтау мәселесі аса өзекті. Онсыз ешқандай даму болмайтыны анық. Өткенге құрметпен қарамасақ, жарқын болашаққа қарай бет алу да қиын болмақ. Сол себепті біз озық ойлы ұлт ретінде тек қана алға қарай нық сеніммен қадам басамыз.
Жалпыұлттық референдумда қабылданған жаңа Конституцияда мыңдаған жылдарға созылатын тарихы бар Ұлы дала сабақтастығын сақтау қастерлі парыз екені нақты көрсетілді. Өйткені біз – мемлекет ісінде «Мәңгілік ел» идеясын ту еткен Алтын Орданың тікелей мұрагеріміз.
Алтын Орда мұрасы – ұшан-теңіз. Біз осы алып рухани, тарихи қазынаны ХХІ ғасырға бейімдеп, жаңғырту үшін жүйелі жұмыс жүргізіп келеміз. Менің бастамаммен Қазақстанда Жошы Ұлысын зерделеу институты құрылды. Бұл – осы тақырыпты терең зерттеумен айналысатын тұңғыш ғылыми мекеме. Қазіргі таңда әзірленіп жатқан Қазақстан тарихының академиялық жинағында алғаш рет Алтын Ордаға жеке том арналып отыр.
Жошы Ұлысының мол тарихи-мәдени мұрасын жұрт жадында жаңғырту үшін фильмдер түсіріліп, кітаптар шығарылып жатыр. Сондай-ақ спектакльдер де қойылып, ескерткіштер орнатылып, көрмелер өткізілуде. Алайда Алтын Орданың мән-маңызын терең зерделеп, оның тарихи рөлін жан-жақты насихаттау үшін мүлде жаңа, яғни, халықаралық ауқымдағы жұмыс істелуі қажет.
Мен жақында Түркістанда өткен Түркі мемлекеттері ұйымының саммитінде Дала өркениетін дәріптеуге арналған арнайы орталық құруды ұсындым. Сонымен қатар Алтын Орда мәселесін зерделеп жүрген шетел мамандарын жұмылдырып, баспа саласына қатысты іргелі бастамаларды қолға алу қажет.
Креативті индустрия және медиа бағытындағы түрлі жобалар, ең алдымен, академиялық зерттеулерге арқа сүйеуі керек. Жаһандану, жаппай цифрландыру және жасанды интеллект дәуірінде көшпенділік, яғни, номадизм тұжырымдамасы туралы жаңаша көзқарас қалыптастыру – өте маңызды. Бүгінде бұл ұғымның сипатын «цифрлық көшпенділердің» жасампаз рухы мен сарқылмас күш-қуатынан айқын көруге болады.
Әділдік, ашықтық және мәдениеттер диалогі – Дала өркениетіне арқау болған құндылықтар. Осы мемлекеттілік дәстүрін жан-жақты зерттеу бүкіл Орталық Еуразияның ұзақ мерзімді дамуына ықпал етері сөзсіз. Қазір бұл аймақ жаңа сипаттағы қайта өрлеу, яғни, ренессанс кезеңіне қадам басты деп айтуға болады.
Біз әлемдегі маңызды геосаяси және өркениет орталығы ретінде өз тарихи миссиямызды қайта жаңғырта бастадық. Бұл үдерісте халықтарымыздың, соның ішінде, өскелең ұрпақтың теңдессіз рухы мен күш-қуаты шешуші рөл атқарады. Соның арқасында қазір біз алдымызға биік мақсаттар қойып, маңызды міндеттерді орындап келеміз.
Сондықтан ата-бабадан қалған мол мұраны қазіргі заманның құндылықтарымен және озық технологиямен ұштастыру – маңызды.
Тарихты зерттеу дегеніміз – өткенмен өмір сүру немесе көнені көксеу емес. Ескіліктің шырмауында қалу – надандық пен қараңғылыққа апаратын жол.
Түп-тамырымызды толыққанды танып-білу арқылы ұлт дамуының көкжиегін кеңейте түсу қажет. Біз осы қағиданы терең түсіне отырып, жаңа Ата заңда мәдени мұраларымызды сақтауға, білім мен ғылымды, инновацияны дамытуға айрықша басымдық бердік. Бұл маңызды жұмысты бастап та кеттік.
Мен бір апта бұрын Жасанды интеллектіні орта білім беру жүйесіне енгізу туралы арнайы Жарлыққа қол қойдым. Баршаңызға белгілі, қазіргі заманауи технология өмірдің барлық саласына түбегейлі еніп, ауқымды өзгерістерге жол ашып жатыр. Бұл үрдіс адамзат болашағына тікелей ықпал етері анық.
Бір сөзбен, озық технология күн сайын аса жоғары қарқынмен дамуда. Бұл – ХХІ ғасырдың ақиқаты. Біз мұны жақсы түсінеміз. Сондықтан заман талабына тез бейімделе алатын зерделі ұрпақ тәрбиелеуге баса мән беріп отырмыз. Бұл бағытта көптеген бастаманы қолға алып жатырмыз.
Биыл тамызда елімізде ЮНЕСКО-ның қолдауымен жасанды интеллект бойынша халықаралық олимпиада өтеді. Аталған білім додасына 100 елден келетін оқушылар мен студенттер қатыспақ. Бұған қоса, елімізде «Дүниежүзілік көшпенділер ойындары», «Болашақ ойындары» сияқты бірегей жобалар кеңінен дәріптелуде. Сондай-ақ осы жылы күзде Астанада тұңғыш рет AI Film фестивалі өткізілмек.
Біз жаңа цифрлық және көлік дәліздерін, мәліметтерді сақтау орталықтарын ашу үшін жүйелі жұмыс жүргізіп жатырмыз. Сол арқылы Ұлы Жібек жолын жаңаша сипатта жаңғыртып, көне ғасырлардағы әйгілі кітапханалардың заманауи нұсқасын ұсынуға мүмкіндік туады. Бұл, шын мәнінде, дәстүр мен жаңашылдық үйлесім тапқан озық заманның көрінісі болмақ.
Қайталап айтамын: тарихтың дәрістері дамуға бет алған болашақпен үндескенде ғана өркендеу жолына түсеміз. Бұл орайда, Алтын Орданың сан қилы тарихы мен тағдыры мемлекеттердің күш-қуаты түрлі мәдениеттерді нәтижелі гуманитарлық және саяси серіктестіктің бірыңғай жүйесіне біріктіре алуынан көрінетінін еске салады.
Осы стратегиялық бағытты ұстана отырып, Қазақстан түркі мемлекеттерінің ынтымақтастығын белсенді түрде дамытуды, аймақ елдерінің экономикалық және технологиялық әлеуетін нығайту үшін Еуразия кеңістігіндегі өзара ықпалдастық идеясын жан-жақты ілгерілетуді жан-жақты қолдайды. Мысалы, 2025 жылы ШЫҰ саммитінде «ТрансАлтай диалогы» бастамасын көтердім. Бұл идея Ресейдің «Алтай – түркілердің ата қонысы» тұжырымдамасымен үйлеседі.
Жалпы, тарихтан тартыс құралын жасауға болмайды. Тарих халықтардың арасын жалғайтын алтын көпір ретінде әділетті әрі қауіпсіз әлем құруға ықпал етуі қажет. Сол үшін ортақ мүдде жолында күш біріктіріп, бірлесе әрекет етуіміз қажет. Бұл мәселеде ғылыми қауымдастық айрықша рөл атқаратыны анық.
Бүгінгі жиында айтылатын салмақты ойлар мен ұтымды ұсыныстар жаңа ғылыми еңбектерге, халықаралық жобалар мен экспедицияларға негіз болатыны сөзсіз. Біз бұл симпозиумды тұрақты түрде өткізуді жоспарлап отырмыз.
Сіздер алдағы уақытта да осы маңызды жұмысқа мол үлес қоса бересіздер деп ойлаймын. Баршаңызға тағы да зор алғыс айтамын. Шын мәнінде, бүгінгі симпозиумның тарихи мәні айрықша. Осы маңызды жиынның қорытындысы бойынша арнайы қарар қабылданады. Бұл құжат Алтын Орданың тарихы мен мұрасын зерттеу жұмысына тың серпін береді деп сенемін. Еңбектеріңіз жемісті болсын!