Паёми Сарвари давлат Қосим-Жомарт Тоқаев ба мардуми Қазоқистон «Роҳи иқтисодии Қазоқистони Ҳақпараст»
Ҳамватанони азиз!
Муҳтарам вакилони мардумӣ ва аъзоёни Ҳукумат!
Мутобиқи моддаи 59 Конститутсияи Ҷумҳурии Қазоқистон иҷлосияи дуюми Парлумон даъвати VIII-ро кушода эълон менамоям.
Муҳтарам вакилони мардумӣ!
Ҳамаро бо ифтитоҳи иҷлосияи навбатӣ табрик гуфта, дар кори масъулиятнокатон барору комёбиҳо таманно дорам!
Пас аз интихоботи баҳорӣ шумораи ҳизбҳо дар Парлумон афзуд ва ҳайати вакилон ба таври назаррас тағйир ёфт. Фраксияҳои ҳизбҳои сиёсй ва вакилони якмандатӣ дар кор фаъолона иштирок карда, лоиҳаҳои зиёди қонунхои рӯзмарра ва масъалаҳои муҳими рушди кишварро ба миён мегузоранд.
Вакилони мардумӣ дар тобистон ҳам корҳои зиёдеро ба анҷом расонданд. Онҳо танҳо дар зарфи ду моҳ ба зиёда аз 1200 нуқтаи аҳолинишин рафта, бо интихобкунандагон вохӯрданд, бо вазъияти маҳалҳо шинос шуданд. Ман ба ҳама барои фаъолияти пурсамар миннатдории самимӣ баён мекунам. Фикр мекунам, ки дар ҷаласаи нав суръати кор боз ҳам тезтар мешавад.
Ҳамватанони азиз!
Тавре маълум аст, ман Паёми солонаи худро ба мардум дар ифтитоҳи иҷлосияи Парлумон пешниҳод мекунам. Ва ин аллакай ба анъанаи нек табдил ёфтааст, ки мазмуни махсус дорад.
Маҳз дар ҳамин вақт ва дар ҳамин ҷо намояндагони ҳамаи шохаҳои ҳокимият ҷамъ мешаванд. Самтҳои асосии кор барои давраи миёнамуҳлат нишон дода, супоришҳои мушаххас дода, вазифаҳои нав ба миён гузошта шудаанд. Парлумон, Ҳукумат ва дигар мақомоти ваколатдор дар кори худ ангезаи нав мегиранд. Хулоса, ин чорабинй дар фаъолияти ҳамоҳанг ва самарабахши тамоми дастгоҳи давлатӣ нақши бузург мебозад.
То имрӯз аксари ташаббусҳои ман амалӣ шуданд, як қисми онҳо дар марҳилаи татбиқ қарор доранд. Ба ин муносибат мехоҳам баъзе тадбирҳоеро, ки ба сифати ҳаёти шаҳрвандон бевосита таъсир расонданд, зикр намоям.
Масалан, маоши муаллимон аз соли 2020 ду баробар зиёд шудааст. Маоши духтурон низ хеле афзуд, ҳоло даромади онҳо аз маоши миёна дар кишвар хеле зиёд аст. Ба шаҳрвандон имконият дода мешавад, ки як қисми маблағи пасандозҳои нафақаашонро истифода баранд. Ин тадбир ба некуаҳволии қариб як миллион нафар одамон таъсири хуб расонда, ба онҳо имконият дод, ки мушкили манзилро ҳал кунанд. Дар доираи лоиҳаи «Мактаби бароҳат» тақрибан 400 мактаб сохта мешавад. Дар деҳот зиёда аз 300 муассисаи нигаҳдории тандурустй сохта мешавад. Татбиқи лоиҳаи “Хазинаи миллӣ ба кӯдакон” оғоз шуд, ки дар чаҳорчӯби он аз соли нав ба суратҳисоби кӯдакон ворид шудани маблағҳо шурӯъ мешавад. 8 миллион гектар заминҳои истифоданашуда ва ё ғайриқонунӣ додашуда ба моликияти давлат баргардонда шуданд.
Ман танҳо як қисми ташаббусҳоеро, ки дар амал татбиқ шудаанд, номбар кардам. Кори бисёре ба ҷо оварда шуд ва он идома дорад.
Чунон ки маълум аст, аз соли гузашта дар мамлакат ислоҳоти бузургмиқёси сиёсй ба амал бароварда шуд. Танҳо дар давоми якуним сол дигаргуниҳои куллй ба амал омаданд. Шумо шоҳиди онхо будед ва дар татбиқи ислоҳот фаъолона иштирок мекардед.
Тадбирҳои андешидашуда имкон доданд, ки таносуби беҳини байни шохаҳои ҳокимият таъмин карда шавад. Кишвар ба модели ҷумҳурии президентӣ бо Парлумони қавӣ гузашт. Ҳамин тариқ, формулаи «Президенти қавӣ – Парлумони бонуфуз – Ҳукумати ҳисоботдиҳанда» боз ҳам бештар таҳким ёфт. Мо бояд дар амал принсипҳои «давлати шунаванда»-ро дар амал татбиқ кунем ва дар ин ҷо ба Парлумон нақши махсус гузошта шудааст.
Дар соҳаи ҳифзи ҳуқуқҳои инсон тадбирҳои муҳим ба пеш гузошта шуданд. Барои таъмини волоияти қонун ва адолат корҳои бузург анҷом дода мешаванд. Имкониятҳои иштироки шаҳрвандон дар қабули қарорҳои Ҳукумат васеъ карда шуданд. Фарҳанги сиёсии ҷомеа ба зинаи сифатан нав баромад.
Вале барои ба кишвари воқеан рушдкарда табдил ёфтан мо бояд ислоҳоти сиёсиро бо дигаргунсозиҳои амиқ ва ҳаматарафаи иҷтимоию иқтисодӣ пайваста кунем.
Сарфи назар аз вазъи мураккаби геополитикӣ, кишвари мо дар тамоми нишондиҳандаҳои асосии рушди иқтисодӣ тамоюли мусбатро нигоҳ медорад. Маҷмӯи маҳсулоти дохилии Қазоқистон дар соли гузашта 104 триллион тангаро ташкил дод. 28 миллиард доллар сармояи мустақими хориҷӣ ҷалб шудааст. Гардиши савдои хориҷӣ низ ба сатҳи рекордӣ - 136 миллиард доллар расид, ки 84-млрди он содирот аст. Сутуни устувории иқтисоди мо – захираҳои хориҷӣ ба 100 миллиард доллар наздик шуд.
Бо вуҷуди ин, аксари кишварҳо низ дар як ҷо намеистанд. Имрӯз дар иқтисоди ҷаҳонӣ ва тақсимоти байналмилалии меҳнат дигаргуниҳои куллӣ ба амал меоянд. Сабқати технологй торафт вусъат меёбад, дар ҳама ҷо мусобиқа барои захирахо вусъат меёбад. Мушкилоти тағйирёбии иқлим, амнияти озуқаворӣ ва рушди устувори демографӣ хеле мубрам гардиданд. Хулоса, инсоният ба давраи дигари мушкилоти бесобиқа ва дигаргуниҳои шадид ворид шуд.
Дар чунин давраи муҳим мо барои ҷаҳиши тавонои иктисодӣ ҳамаи имкониятҳоро дорем. Барои ин мо бояд тадриҷан, вале қатъан ба модели нави хоҷагидорӣ гузарем, ки дар сари он на комёбиҳои абстрактӣ, балки беҳбудии воқеии ҳаёти шаҳрвандон меистад.
Принсипхои муайянкунандаи роҳи нави иқтисодии кишвар адолат, фарогирӣ ва амалгаройӣ хоханд шуд.
Парадигмаи нави рушди иқтисоди Қазоқистон ба истифодаи самараноки афзалиятҳои рақобати мо, инчунин кушодани иқтидори ҳамаи омилҳои асосии истеҳсолот — кор, сармоя, захираҳо ва фанновариҳо асос меёбад.
Мо дар доираи сиёсати нави иқтисодй аз амалияи ба миён гузоштани мақсадҳои муваққатии дарозмуддат даст мекашем. Ҳама вазифаҳои дар ин Паём гузошташуда бояд дар давоми се сол ҳал шаванд, барои вазифаҳои мушкилтарин дигар санаҳои мушаххас муайян карда мешаванд.
Ҳоло ман тарҳхои асосии ислоҳоти дар пешистодаи сохтории иқтисодиро пешниҳод менамоям.
Дар марҳалаи ҳозира ташаккул додани қолаби мустаҳками саноатии кишвар ва таъмини худкифоягии иқтисодй вазифаи муҳимтарин мебошад. Аз ин рӯ, бояд ба рушди босуръати бахши коркард таваҷҷуҳи асосй дода шавад.
Мо бояд як қатор лоиҳаҳои воқеан ҳам тақдирсозро барои кишварамон роҳандозӣ намоем. Вазифаи диверсификатсияи иқтисод боз хам муҳиму рӯзмарра шуда истодааст. Мо бояд ба чунин соҳаҳо, монанди коркарди амиқи металлҳо, химияи нафту газ ва ангишт, мошинсозии вазнин, коркард ва ғанисозии уран, истеҳсоли ҷузъҳои автомобилӣ ва нуриҳои минералӣ таваҷҷӯҳ кунем. Ба ибораи дигар, бояд кластерҳои азнавтақсимкунии баландро созмон дод.
Аз нерӯи сайёҳии мамлакатамон истифода бурдан лозим аст. Чунин лоиҳаҳои пешрафта бояд дар бахши сайёҳӣ амалӣ шаванд. Мутаассифона, дар ин соҳаи муҳим ҳанӯз муваффақиятҳои назаррас ба даст наомадаанд, мо аз дигар давлатҳо ақиб монда истодаем.
Дар маҷмуъ, рӯйхати мушаххаси ҳадди аққал 15 лоиҳаи бузург лозим аст. Шумо наметавонед ба хатогиҳои гузашта роҳ диҳед. Тадбирҳои самарабахши дастгирӣ ва муҳлатҳои мушаххаси амалигардониро муайян кардан лозим аст. Дар татбиқи ин лоиҳаҳо ҳам сармоягузорони хориҷӣ ва ҳам соҳибкорони ватанӣ бояд фаъолона ҷалб карда шаванд. Аз ашёи хом, кадрҳо ва молҳои худӣ, ба ибораи дигар гӯем, ҳар он чизе, ки арзиши ватанӣ номида мешавад, бештар истифода бурдан муҳим аст.
Тавассути сиёсати нави саноатӣ мо бояд ба модели сифатан дигари рушд гузарем.
Давлат якҷоя бо корхонахои бузург бояд силсилаи истеҳсолотро дар кишвар «банд кунад”. Ин истифодаи ҳам механизмҳои танзим ва ҳам ҳавасмандкуниро талаб мекунад. Саноати коркард бояд ашёи хомро ба миқдори кофӣ ва бо нархи мувофиқ гирад.
Ҳамчунин зиёд кардани ҳаҷми молҳои ватанӣ дар харидҳои танзимшаванда ва пурра ба кор андохтани низоми дур кардан (офтейк) муҳим аст. Саҳми шартномаҳои офтейк бо истеҳсолкунандагони ватанӣ бояд на камтар аз 10 фоиз зиёд карда шавад. Ин соле 2 триллион тангаро ташкил медиҳад.
Соли гузашта ман дастур додам, ки барои бартараф намудани мушкилоти низоми мавҷуда: мӯҳлати тӯлонӣ, муроҷиатҳои беохир, набудани шаффофият низоми сифатан нави хариди давлатӣ ҷорӣ карда шавад. Ҳукумат қонуни нав омода кардааст. Он бояд ба истифодаи оқилона ва масъулиятноки маблағҳои буҷет мусоидат намояд.
Аз ҷониби дигар, низоми нав бояд дастгирии минбаъдаи соҳибкории ватаниро таъмин намуда, аз ҳама муҳимаш, бо маблағгузории буҷет мушкилоти доғро фавран ҳал намояд.
Раванди харидро содда ва кӯтоҳ кардан, принсипи афзалияти сифатро нисбат ба нарх таъмин кардан, яъне ба муқобили шикасти нарх (демпинг) монеаи самарабахш гузоштан, инчунин автоматикунонии пурраи барасмиятдарориро ҷорӣ кардан лозим аст. Бори аввал дар хариди давлатӣ асбобҳои калидии сохтмон ҷорӣ карда мешаванд. Шаффофият бояд тавассути равандии нави баррасии шикоятҳо ва ҷорӣ намудани ниҳоди назорати ҷамъиятӣ таъмин карда шавад. Дар натиҷа, дар давоми се сол ҳиссаи мундариҷаи қазоқистонӣ дар хариди танзимшаванда бояд на камтар аз 60 фоиз зиёд бошад.
Сейчас многие страны активно применяют меры по защите внутреннего
Ҳоло бисьёр кишварҳо барои ҳифзи бозори дохилӣ чораҳо меандешанд. Ҳатто мамлакатхои рушдкарда ба сиёсати протексионистии саноатӣ гузаштанд. Дар Қазоқистон тибқи таснифоти СҶТ, сатҳи ҳифзи бозори дохилӣ паст ҳисобида мешавад, ҳамагӣ 128 чораи ғайритарифӣ татбиқ мешавад. Бинобар ин, ба мо дар сиёсати савдо равишҳои нави ҷасурона лозим аст.
Давлат вазифадор аст, ки истеҳсолкунандагони ватаниро ҳимоя кунад. Ин бонг барои аз олами беруна бастани иқтисоди мо нест: вай бояд кушода монад, вале бо назардошти манфиатҳои тиҷорати миллй.
Маълум аст, ки дар Қазоқистон саноати истихроҷ хеле рушд кардааст. Ин соҳа манбаи боэътимоди тараққиёти иқтисоди миллй мебошад. Минбаъд низ бояд ҳамин тавр бошад.
Дар бозори ҷаҳонӣ нархи аксари навъҳои металл ба нуқтаи баландтарини таърихӣ расид. Дар баробари ин, дар вақтҳои охир норозигии шаҳрвандоне, ки дар атрофи корхонаҳои бузурги саноатӣ зиндагй мекунанд, меафзояд. Онҳо аз вайроншавии муҳити зист ва зарар ба саломатӣ шикоят мекунанд. Ҳодисаҳои захмдоршавӣ ва марги коргарон дар ҷои кор торафт бештар ба қайд гирифта мешаванд. Ба давлат лозим аст, ки барои беҳтар намудани ҳолати технологию муҳити зист, низоми ҳифзи саломатӣ дар корхонаҳо чораҳои қатъӣ андешад. Бузургтарин корхонаҳои саноатӣ бояд ҳар панҷ сол аз санҷиши технологӣ ва экологӣ гузаранд. Ин шарт ба корхонаҳои инфрасохтор низ дахл дорад.
Ҷустуҷӯи геологӣ таваҷҷуҳи махсусро талаб мекунад. Соли 2018 бо мақсади пур кардани пойгоҳи маъданҳои фоиданок қонунгузории нав оид ба идоракунии соҳаи истихроҷи маъдан қабул карда шуд. Бо вуҷуди ин, он пурра кор намекунад. Натиҷа ҳамин аст, ки дар кишвари мо аз сарватҳои зеризаминӣ муддати дароз ин ҷониб ягон кашфиёти назарраси геологӣ ба амал наомад. Вазъиятро фавран тағйир додан лозим аст.
Низоми идоракунии саноати маъдани кӯҳиро ҳарчи зудтар нав кардан лозим аст.
Дар аксари кишварҳо ширкатҳои хусусӣ муҳаррики асосии саноат мебошанд. Аз ин рӯ, ҷалби сармояи бузурги хусусӣ барои ба таври ҳалкунанда ба кор андохтани иқтидори соҳа мусоидат мекунад. Ин шароити чандири танзимкунанда ва фискалиро талаб мекунад. Ҳуқуқи афзалиятноки истифодаи сарватҳои зеризаминӣ бояд ба сармоягузороне дода шавад, ки аз ҳисоби худ корҳои иктишофии геологиро анҷом медиҳанд. Шартҳо ва тартиби тасдиқи лоиҳаҳо бо роҳи ҷорӣ намудани экспертизаи ҳамаҷонибаи давлатӣ ва рақамикунонии пурраи раванд ду маротиба кам карда шаванд.
Вазифаи Ҳукумат аз он иборат аст, ки то соли 2026 майдони иктишофи геологӣ ва геофизикӣ аз якуним миллиони ҳозира ба камаш 2 миллиону 200 ҳазор километри мураббаъ расонда шавад.
Азхудкунии конҳои металлҳои нодир ва камёби замин, ки моҳиятан ба «нафти нав» табдил ёфтаанд, бояд яке аз вазифаҳои аввалиндараҷа бошад. Кишварҳое, ки иқтидори худро дар ин соҳа ба амал бароварда метавонанд, самти пешрафти техникиро дар тамоми ҷаҳон муайян мекунанд.
Мо бояд то охири соли ҷорӣ дар бораи рушди саноат дурнамои маҷмуиро тартиб диҳем. Бо мақсади дастгирии саноати коркард сармоягузорони хориҷӣ ва дохилӣ бояд дар се соли аввал аз пардохти андоз ва дигар пардохтҳои ҳатмӣ озод карда шаванд. Ин нуктаи асосиест, ки бояд ба саноати коркард такони ҷиддӣ бахшад.
Масъалаи дигари муҳим таҳкими ҳамаҷонибаи маҷмааи саноатии ҳарбӣ мебошад, ки дар кишварҳои пешрафта дар таъмини амнияти миллӣ нақши асосиро мебозад.
Вазифаи муҳимтарин ин аст, ки силсилаи истеҳсолӣ бо сатҳи баланди маҳаллӣ, коҳиш додани вобастагии воридотро таъмин намояд. Артиши мо бояд бо аслиҳаи баландтехнологӣ ва техникаи ҳарбӣ, аз ҷумла мошинҳои зиреҳпӯш, ҳавопаймоҳои бесарнишин ва аслиҳаи муосири нишонгир таъмин карда шавад. Иқтидори истеҳсолиро барои зудтар таъмир кардани таҷҳизот пурзӯр кардан, ёриро ба корхонаҳои ватанӣ таҳким бахшидан лозим аст. Мо пойгоҳи дахлдори моддию техникй, салоҳият ва кадрҳо дорем. Ба онҳо аз идораҳои дахлдор фармоиш лозим аст. Корҳо оид ба интиқоли технологияҳои муосир ва маҳаллисозии соҳаҳои нав бояд идома дода шаванд. Хазинаи махсуси рушди комплекси ҳарбию саноатӣ механизми дастгирии бевоситаи молиявии корхонаҳои ватанӣ мегардад.
Дар назди мо вазифаи дигар меистад — ба пешравии ҳақиқӣ ноил шудан дар комплекси агросаноатй. Иқтидори саноати ватании кишоварзӣ хеле калон аст, вале мо ҳанӯз онро пурра кушода наметавонем.
Дар атрофи Қазоқистон бозорҳои бузурги фурӯш мавҷуданд, ки ба ғизои босифат ниёз доранд. Мақсади стратегии кишвари мо ба яке аз марказҳои пешрафтаи кишоварзии қитъаи Авруосиё табдил шудан аст. Бидуни гузариши давра ба давра аз истеҳсолоти аввалия ба барориши маҳсулоти азнавтақсимкунӣ имконнопазир аст. Вазифа гузошта шудааст, ки дар давоми се сол вазни қиёсии коркарди маҳсулоти дар комплекси агросаноатӣ ба 70 фоиз расонда шавад. Ин аз нав дида баромадани сиёсати андозро талаб мекунад, ки бояд коркардро ҳавасманд кунад.
Барои пешравии сифатӣ дар саноат як миқдори муҳими бозигарони бузург лозим аст. Барои нигоҳ доштани бозорҳои худ ва зиёд кардани содирот мо бояд корхонаҳое дошта бошем, ки миқёс, сифат ва муназзамии интиқолро таъмин карда тавонанд. Аз ин рӯ, зарур аст, ки муттаҳидшавии ширкатҳои кишоварзии ватаниро ҳавасманд намуда, инчунин корпоратсияҳои фаромиллиро бо шартҳои судманд фаъолона ҷалб намуд.
Самтҳои афзалиятноки мо бояд соҳаҳои барои мо ояндадор бошанд: коркарди амиқи гӯшт, шир ва ғалла, рушди гармхонаҳои саноатӣ. Дар баробари ин дар бораи иқтидори корхонаҳои кишоварзии ватанӣ ҳам фаромӯш кардан лозим нест. Дар ин ҷо мисоли вилояти Қазоқистони Шимолӣ шаҳодат медиҳад, ки дар он зиёда аз 100 фермаи бузурги ширию молӣ сохта мешавад. Кордонии деҳконон ва мавҷуд будани пойгоҳи хӯроки чорво бо истифодаи воситаҳои санҷидашудаи ёрии давлатӣ самараи хуб мебахшад. Ин таҷрибаро дар сохтмони фабрикаҳои мурғпарварӣ, дӯконҳои сабзавотфурӯшӣ ва корхонаҳои чорводории гӯштӣ паҳн кардан лозим аст.
Дастгирии хоҷагиҳои хурд барои рушди деҳот муҳим аст. Барномаи «Ауил аманат» аҳамияти худро исбот кард. Марҳалаи навбатии рушди он бояд на танҳо додани қарзҳои имтиёзнок, балки ривоҷ додани матлубот дар хоҷагиҳои шахсӣ бошад.
Фарсудашавии пойгоҳи мошину тракторӣ мушкили ҷиддӣ гардид — имрӯз он 80 фоизро ташкил медиҳад. Бинобар ин суръати нав кардани техникаи кишоварзӣ бояд соле ба 8—10 фоиз расонда шавад. Дар баробари ин, манфиати истеҳсолкунандагони техникаи ватанӣ ва ҳам деҳқононро ба назар гирифтан лозим аст.
Дар шароити афзоиши рақобати ҷаҳонӣ ва тағйири самти гардиши мол сиёсати маркетинг аҳамияти хоса дорад. Нигоҳ доштани мавқеъҳои дохилӣ ва содиротӣ, ки дар тӯли солҳо ба даст омадаанд, ниҳоят муҳим аст. Дар назди Ҳукумат вазифа гузошта шудааст, ки ҷуғрофияи содиротро мунтазам густариш диҳад. Барои дар бозорҳои хориҷӣ пешниҳод кардани молхои қазоқистонӣ чораҳо дидан лозим аст.
Кишоварзии имрӯза соҳаи технологияи баланд мебошад. Замин ва иқлим дигар омили муайянкунандаи муваффақияти деҳқонон нест, қарорҳои навоварона ба майдон баромаданд. Бе илми ҳозиразамон вазъият дар истеҳсолот на танҳо рукуд меёбад, балки боз ҳам бадтар мешавад.
Барои инкишоф додани илми агротехника ва аз ҳама асосиаш дар кишоварзӣ амалан татбиқ намудани он чораҳо андешида шаванд. Маркази миллии илмию таълимии кишоварзӣ бояд ба маркази муттаҳидшудаи агротехнологии амудӣ табдил дода шавад.
Инчунин бо марказҳои эътирофшудаи агро-илми хориҷӣ ҳамкории комили илмию амалӣ барқарор кардан лозим аст. Мо ташаббусҳои хусусии илмию технологиро дастгирӣ намуда, барномаҳои таълимиро ба ниёзҳои бахши кишоварзӣ мутобиқ мегардонем.
Дар соҳаи зироаткорй ислоҳоти ҷиддӣ ногузир шудааст. Зарур аст, ки киштзорро гуногун карда, майдони зироатҳои сердаромадро зиёд, зироатҳои обталаб ва якхеларо кам кардан лозим аст. Ба масъалаи бо тухмии ватанӣ таъмин намудани деҳқонон, парвариш ва коркарди навъҳои нави сермаҳсул таваҷҷуҳ додан лозим аст.
Масъалаи аз ҳад зиёд танзим кардани нархро, ки ба рушди комплекси агросаноатӣ халали ҷиддӣ мерасонад, ҳал кардан муҳим аст.
Корпоратсияи шартномавии озуқаворӣ бояд нақши фаъолтари муътадилгардонӣ бозад. Ҳангоми зарурат он дахолат мекунад ва бо ин васила афзоиши нархро ҷилавгирӣ мекунад. Корпоратсияи озуқаворӣ бояд ба бозори хусусӣ дар ташкили шабакаи комили истеҳсол, нигоҳдорӣ ва фурӯши маҳсулоти кишоварзӣ ёрй расонад.
Силсилаи садамаҳои неругоҳҳои ҳароратӣ дар зимистони соли гузашта мушкилоти фарсудашавии инфрасохторро, ки дар тӯли солҳо ҷамъ шуда буданд, ба таври барҷаста нишон дод. Инфрасохтори кӯҳна ҳам ба некӯаҳволии иҷтимоии шаҳрвандон ва ҳам ба суръати саноатикунонии кишвари мо таъсири мустақим мерасонад. Равшан аст, ки модели нави иқтисодиро бидуни навсозии инфрасохтор татбиқ кардан имконнопазир аст. Дар Нақшаи инфрасохторӣ, ки Ҳукумат таҳия мекунад, муайян кардани тамоми мушкилоти ин соҳа ва роҳҳои ислоҳ аз вазъият муҳим аст.
Масъалаи амнияти энергетикӣ низ ҳалталаб аст. Дар ин соҳа ба қадри имкон ба захираҳои худ такя кардан лозим меояд..
Бахши энергетикӣ нақши асосӣ дорад. Дар панҷсолаи наздик иқтидорҳои нави энергетикии ҳаҷмашон на кам аз 14 гигаватт ба кор андохта мешаванд. Аллакай имсол азнавсозии чархаи якуми ННБО-1-и Экибастуз ба охир расида истодааст. Дар нерӯгоҳ ҳамаи 8 чарха кор хоҳанд кард, ки пештар ҳеҷ гоҳ чунин ҳолат рӯй надода буд. Лоиҳаи густариши НБО-2 амалӣ шуда истодааст, лоиҳаи сохтмони ННБО-3 оғоз меёбад.
Қазоқистон аслан бояд нерӯи барқро ворид накунад, ба кишварҳои ҳамсоя вобаста набошад. Он чи ки ҳоло руй дода истодааст, аз тамоми нуқтаи назар, пеш аз ҳама аз нуқтаи назари амнияти давлат қобили қабул нест.
Албатта, татбиқи лоиҳаҳои нерӯи барқароршаванда идома хоҳад ёфт. Нерӯгоҳҳои барқии обӣ сазовори таваҷҷуҳи махсус аст.
Энергетика, гармӣ ва обтаъминкунй низоми ягонаи технологии ба ҳам алоқаманд мебошанд. Ба он ҳамчун соҳаи алоҳидаи муҳими иқтисод муносибат кардан лозим аст. Муносибати ҳозира асосан нақши худро ба анҷом расонидааст. Имрӯз роҳҳалҳои нав талаб карда мешавад.
Сиёсати тарифиро аз нав барқарор, усулҳои нави ташаккули тарифҳоро ҷорӣ, ҷолибияти сармоягузории соҳаро зиёд кардан лозим аст. Барои ҳамаи субъектхои монополияҳои табиӣ ба муҳлати 5—7 сол тарифҳои мувофиқи бозор ҷорӣ карда шаванд. Тарифи кафолатноки дарозмуддат имкон медиҳад, ки сармоягузорӣ ба нақша гирифта шавад, ҳангоми ҷалби маблағҳои кредитӣ ҳамчун гарави "қавӣ" амал кунад.
Дар баробари ин масъулияти монополистон хеле зиёда карда шавад. Воситаҳои назорати рақамӣ ҷорӣ карда мешавад, дастрасии шаҳрвандон ба маълумот дар бораи татбиқи нақшаҳои тарифӣ ва барномаҳои сармоягузорӣ васеъ мегардад.
Дар мундариҷа газикунонии минбаъдаи кишвар пешбинӣ шудааст.
Густариши пойгоҳи захираҳои гази бозорӣ вазифаҳои аввалиндараҷаи Ҳукумат ва ширкати миллии газ мебошад. Сохтмони коргоҳҳои нави коркарди газ, инчунин ба муомилот баровардани иқтидорҳои мавҷудаи коркарди газро пурра ҷалб кардан зарур аст.
Азимҷуссаҳои нафту гази мо - Тенгиз, Кашаған, Карачағанак бояд таъминкунандагони боэътимоди гази дастрас бошанд. Инчунин ҷалби сармоя ба иктишоф ва азхудкуни конҳои нави газ муҳим аст.
Барқ, гармӣ ва об пойгоҳҳои асосӣ мебошанд, ки барои зиндагии бароҳат заруранд. Ба истифодаи онҳо бо камоли масъулият ва эҳтиёткорона муносибат кардан лозим аст. Чунин муносибат бояд асоси фарҳанги нави ҳаррӯзаи кишварамон бошад. Ин на танҳо ба хоҷагиҳо, балки ба ҳамаи иштироккунандагони муносибатҳои иқтисодӣ дахл дорад. Истеъмоли исрофкорона аллакай як ҳашамати нораво аст. Ҳукумат бояд сиёсати кунунии самаранокии нерӯро бо назардошти меъёрҳои СҲИР ба таври куллӣ аз нав дида барояд.
Зарур аст, ки тадриҷан талаботҳои дақиқи танзимкунанда оид ба самаранокии нерӯ ва сарфаи захираҳо дар маҷмӯъ ҷорӣ карда шаванд. Ҳадаф то соли 2029 кам кардани нишондиҳандаҳои асосии истеъмоли нерӯ ва шиддатнокии нерӯ аст, ки ҳадди аққал 15% кам карда шавад.
Мо бояд ба рушди иқтисоди сабз диққат диҳем. Аён аст, ки дар дурнамои дарозмуддат гузариши глобалӣ ба нерӯи пок ногузир аст. Ба гуфтаи таҳлилгарони байналмилалӣ, тақрибан сеяки сармояи ҷаҳонӣ аллакай ба лоиҳаҳои энергияи таҷдидшаванда рост меояд.
Дар Қазоқистон низ корҳои зиёде анҷом дода шуда, Кодекси нави экологӣ ва Стратегияи ноил шудан ба бетарафии карбон то соли 2060 қабул карда шуданд. Ҳиссаи энергияи барқароршаванда дар тавлиди умумӣ дар тӯли панҷ соли охир қариб ба 5 фоиз расид.
То соли 2027 боз 1,4 гигаватт тавоноӣ ба истифода дода мешавад. Сохтори тавозуни энергетикии кишвар ногузир тағйир меёбад. Аз ин рӯ, зарур аст, ки равишҳои идоракунии тамоми соҳаи энергетика: аз тавлид то фурӯш такмил дода шаванд.
Ҳосилнокии гидрогенро инкишоф додан лозим аст.
Тавсеаи иншоотҳои генератсия асоси трансферти технология ва маҳалликунонии истеҳсолот дар энергетикаи мошинсозӣ, ба вуҷуд овардани саноати аккумулятор мебошад. Хушбахтона, мо ашёи хом дорем.
Дар соҳаи ба вуҷуд овардани иқтидорҳои мувозинат, низомҳои нигоҳдории нерӯ қабули қарорҳои нав лозим аст.
Гузариш ба бетарафии карбониро савдои партовҳои газҳои гулхонаӣ метавонад суръат бахшад.
Ҳукумат ва тиҷорат бояд аз имкониятҳои ин соҳаҳо истифода баранд.
Барои кишварҳои пешрафта ҷалби маблағгузории “сабз” муҳимтар мегардад. Дар давоми ҳафт соли охир дар ҷаҳон зиёда аз дуюним триллион доллар ба облигатсияҳои сабз равона карда шудааст. Принсипҳои ESG (муҳитӣ, иҷтимоӣ, идоракунӣ) дар як муддати кӯтоҳ ба амалияи меъёрии муассисаҳои молиявӣ табдил ёфтанд. Аз ин лиҳоз, Маркази байналмилалии молиявии Остона бояд як майдони асосии ҷалби маблағгузории «сабз» дар минтақаи мо гардад.
Рушди энергетикаи атомӣ масъалаи махсусан муҳими иктисодӣ ва сиёсӣ гардид. Шумо медонед, ки дар бораи ба мақсад мувофиқ будан дар кишвари мо сохтани нерӯгоҳи барқии атомӣ фикрҳои гуногун мавҷуданд. Аз як тараф, Қазоқистон ҳамчун бузургтарин тавлидкунандаи уран дар ҷаҳон бояд тавлиди ҳастаии худро дошта бошад. Баъзе мутахассисон тарафдори сохтани нерӯгоҳҳои дорои реакторҳои хурд мебошанд. Аз сӯйи дигар, бисёре аз шаҳрвандон ва теъдоде аз коршиносон аз амнияти нерӯгоҳҳои атомӣ нигаронӣ доранд. Ва ин бо назардошти мероси фоҷиавии озмоишгоҳи ядроии Семипалатинск фаҳмост.
Зарур аст, ки муҳокимаи оммавӣ ва муҳокимаи ҳамаҷонибаи ин масъала идома дода шавад.
Соли 2019 дар барномаи интихоботии худ ваъда дода будам, ки қарорҳо оид ба масъалаҳои муҳими стратегӣ тавассути раъйпурсӣ қабул карда мешаванд. Сохтан ё даст кашидан аз сохтани нерӯгоҳҳои барқии атомӣ масъалаи ниҳоят муҳими ояндаи мамлакати мо мебошад. Бинобар ин, манзурам ин аст , ки онро ба референдуми умумихалқӣ пешнидод кунем. Санаҳои мушаххас баъдтар муайян карда мешаванд.
Мушкили дастрасӣ ва сифати захираҳои об ҳамчунон мубрам боқӣ мемонад. Бо назардошти тамоюли афзоиши аҳолӣ ва рушди иқтисодӣ, то соли 2040 касри об дар Қазоқистон метавонад ба 12-15 миллиард метри мукааб бирасад.
Кишвари мо аз захираҳои сарчашмаҳои обҳои фаромарзӣ вобаста аст. Дарёҳо ва каналҳои Авруосиё як мероси умумии табиӣ мебошанд, ки барои муттаҳид кардани мардум ва иқтисод пешбинӣ шудаанд. Дар ин масъала ҳамеша бо ҳамсояҳо ва дӯстони худ ҳамдигарфаҳмӣ ва ризоияти судманд бояд пайдо кард. Аз ин рӯ, роҳандозии сиёсати мутавозини об, ҳалли масъалаҳои истифодаи обҳои фаромарзӣ аз муҳимтарин вазифаҳои Ҳукумат ба шумор меравад.
Деҳқонону санъатгарон ба таҳлили сифатӣ ва пешгӯии об эҳтиёҷ доранд. Ин ҳам ба таҳвилҳои солона ва ҳам ба дурнамои миёнамуддат дахл дорад. Аз ин рӯ, бояд пешакӣ ба нақша гирифт. Дар баробари ин, ба захирахои оби дохилй эҳтиёткорона муносибат кардан муҳим аст. Раванди ҷорӣ намудани технологияи сарфаи об ниҳоят суст аст, фарҳанги бо масъулият истифода кардани об вуҷуд надорад. Талафот дар соҳаи кишоварзӣ, ки истеъмолкунандаи асосии об мебошад, дар баъзе минтақаҳо ба 40 фоиз мерасад. Амортизатсияи воқеии иншооти обӣ аз 60 фоиз зиёд аст.
Барои ислоҳи вазъ чораҳои қатъитарин ва зудтар андешидан лозим аст. Пеш аз ҳама ҷорӣ намудани технологияи пешқадами нигоҳдории об — соле то 150 ҳазор гектарро тезондан лозим аст. Масъалаи ҷамъ шудани оби пиряхҳо ва талафи онро дар вақти гузарондани он ҳал кардан лозим аст, зеро ин захираи дохилии мост. Барои ин 20 адад обанборҳои нав сохта, камаш 15 обанбори мавҷударо аз нав сохтан, на камтар аз 3500 километр каналҳоро навсозӣ ва рақамӣ кардан лозим аст. Ҳадаф аз он иборат аст, ки то соли 2027 бар илова боз ду километри мукааб об таъмин карда шавад.
Ҷорӣ намудани технологияи нигоҳдории об масъалаи хеле муҳим буда, чораҳои таъхирнопазирро талаб мекунад. Дар баробари ин, ҳоло мо бе сиёсати нави тарифӣ, ки ба воқеияти кунунӣ мувофиқ аст, кор карда наметавонем.
Инфрасохтори кӯҳна дар доираи имкониятҳои худ амал мекунад. Ташкили инфрасохтори нав вазифаи бозор аст.
Истеъмоли аз меъёр зиёди об ба тарифи зиёдшуда баробар мешавад. Хуллас, обро бо ҳар роҳ сарфа кардан лозим аст. Дар баробари ин бояд «бозори сиёҳ»-и об комилан аз байн бурда шавад.
Об захираи маҳдуд аст, мавҷудияти он гарави зинда мондани деҳқонон аст. Аз ин рӯ, ҳодисаҳои вайронкуниҳои қонун дар ин соҳа қатъиян пешгирй карда, ҷазои сахти қонунӣ дода шавад.
Захирахои об барои кишвари мо аз нафт, газу металлҳо кам нестанд. Ба фикрам, бояд бо инкишофи самарабахши системаи хоҷагии об шуъбаи мустақил машғул шавад. Ба ин муносибат Вазорати хоҷагии об ва обёрӣ ташкил карда мешавад. Дар доираи вазорат Хадамоти миллии гидрогеологӣ аз нав таъсис дода мешавад.
Тамоми низоми хоҷагии оби мамлакат, аз ҷумла корхонаҳои асосй «Казводхоз», «Гурӯҳи обтаъминкунии Нуринский» ва ғайра ислоҳ карда мешавад. Дар маҷмуъ, таҳкими назарраси моддӣ ва муҳимтар аз ҳама таҳкими кадрҳо дар тамоми тамоми соҳа талаб карда мешавад.
Афзоиши норасоии об барои кишварҳои Осиёи Марказӣ як мушкили маъмулист. Истифодаи оқилонаи захираҳои об дар баробари бахшҳои энергетика ва нақлиёт метавонад як ҷузъи муҳими модели нави ҳамкориҳои минтақавӣ гардад. Ба Ҳукумат супориш медиҳам, ки ин масъаларо бо кишварҳои ҳамсоя ҳамаҷониба ҳал кунад.
Истифодаи пурраи иқтидори нақлиётию логистикӣ аҳамияти стратегӣ дорад. Мо шоҳиди ташаккули географияи нави иқтисодии ҷаҳон мебошем. Афзоиши босуръати гардиши савдо аз Чин ба Аврупо, Русия, Осиёи Марказӣ ва баръакс пешбинӣ шудааст.
Қазоқистон дар чорроҳаи ҷаҳонӣ ҷойгир аст, ки Шимолу Ҷануб, Ғарбу Шарқро мепайвандад. Ин афзалияти ҷиддии мост, ки дурнамои васеъро боз мекунад.
Соҳаи нақлиёту логистика бояд яке аз муҳаррикҳои рушди иқтисодии кишвар гардад. Дар шароити рақобати фаъолона мо бояд мушкилоти асосии ин соҳаро зуд ҳал кунем. Пеш аз хама як қатор лоиҳаҳои бузурги роҳи оҳан, монанди Достик — Моиинтй, Бахти-Аягоз, Дарбаза — Мақтаарал, хатти гардишгоҳи Алмааторо амалӣ кардан лозим аст.
Қазоқистон дар бахши нақлиёт ҳамкориҳоро бо Русия ва Чин идома медиҳад.
Масири Транскаспий бояд дар таҳкими иқтидори транзитии мо нақши муҳим бозад. Дар давраи миёнамӯҳлат ҳаҷми ҳаракати нақлиёт дар ин долон метавонад панҷ баробар афзоиш ёбад. Барои ин мо бояд бо кишварҳои шарик – Чин, Озарбойҷон, Гурҷистон, Туркия қувваҳоро муттаҳид кунем.
Пешбинӣ шудааст, ки дар гузаргоҳи Бахтӣ бандари нави «хушк» сохта, суръати сохтмони нуқтаи контейнериро дар Актау тезонда, иншоотҳои бандарҳо дар Баҳри Сиёҳ дар қад-қади долони Миёна васеъ карда шаванд. Сохтмони терминалҳои Қазоқистон дар Сиани Чин ва бандари Потии Гурҷистон аллакай оғоз шудааст. Инҳо мисолҳои воқеии он мебошанд, ки чӣ тавр мега-лоиҳаи “Камарбанд ва Роҳ”-и Чин бо ташаббусҳои миллии мо робита дорад.
Татбиқи иқтидори нақлиётӣ аз муносибатҳои созанда ва ҳамсоягии неки мо бо ҳамаи кишварҳои ҳамсоя, аз ҷумла Русия, Чин, ҳамсояҳои неки мо дар Осиёи Марказӣ ва Ҷанубӣ, бидуни истисно вобаста аст.
Идома. Ба мо нақшаи фарогири инкишофи инфрасохтои баҳрӣ лозим аст, ки дар он бояд ба бандари Қурик нақши алохида вогузор шавад. Он бояд ба монанди Актау ба бахши мукаммали логистика табдил ёбад,.
Долони байналмилалии “Шимол-Ҷануб”, ки роҳи кишвари моро ба бандарҳои Халиҷи Форс мекушояд, низ аҳамияти зиёд дорад. Тадриҷан ду баробар зиёд шудани иқтидори қисми роҳи оҳани ин масир дар назар аст. Пеш аз ҳама ба навсозии қитъаи қазоқистонии роҳи оҳани “Болашак — Челябинск” шуруъ кардан лозим аст.
Барои ҳамгироии муассир ба хатсайрҳои байналмилалӣ таъмин намудани маҷмӯи пурраи хизматрасониҳои логистикӣ муҳим аст. Фурудгоҳҳои Остона, Алмаато, Чимкент ва Актюбе бояд ба марказҳои мултимодалӣ табдил шаванд, ки барои ҷамъоварӣ ва тақсимоти бор хидматрасонии рақобатпазир ва босифатро таъмин мекунанд.
Дар маҷмӯъ, рушди соҳа сиёсати муносиби тарифию танзим ва ҷалби фаъолонаи сармояи хусусиро тақозо мекунад.
Зарур аст, ки табдил додани РОҚ ба як ширкати мукаммали нақлиётию логистикӣ ҳарчи зудтар анҷом дода шавад.
Мушкилоти соҳаи роҳсозиро низ ҳал кардан лозим аст. Сифати онҳо ба талабот ҷавобгӯ нест. Иҷроиши бо таъхир ва пастсифати корҳо, дараҷаи баланди фасод, ракобати суст — инхо «бемориҳои умумӣ»-и ин соҳа мебошанд. Бинобар ин, то охири сол тадбирҳои мушаххас андешидан лозим аст. Ҳамаи корхонаҳои бевиҷдон мувофиқи қонун ба ҷавобгарӣ кашида мешаванд. Ба ин масъала таваҷҷуҳи махсус медихам. Назоратро пурзӯр карда, қоидаҳои нав қабул кардан лозим аст.
То соли 2029 бояд беш аз чаҳор ҳазор километр роҳ бо сифати баланд бозсозӣ шавад.
Дар маҷмӯъ, Қазоқистон бояд мавқеи худро ҳамчун як маркази калидии транзитӣ дар Авруосиё таҳким бахшад ва дар ниҳоят ба як давлати комилҳуқуқи нақлиётиву логистикӣ табдил ёбад. Рушди босуръати ин соҳа вазифаи стратегӣ мебошад. Саҳми бахши нақлиёт ва логистика дар сохтори ММД дар се соли оянда бояд на камтар аз 9 фоизро ташкил диҳад (дар соли 2022 - 6,2 %). Барои ин таъмин намудани идоракунии самарабахши саноат ҷиддан муҳим аст. Лозим аст, ки Вазорати нақлиёт барқарор карда шавад, ки он ҳам бо сохтмони инфрасохтори роҳ машғул мешавад.
Медонед, ман ба масъалаҳои рақамисозӣ ва инноватсия таваҷҷуҳи махсус медиҳам. Дар назди мо вазифаи муҳими стратегӣ - табдил додани Қазоқистон ба кишвари IT меистад.
Мо аллакай дар соҳаи рақамисозӣ дастовардҳо дорем – мо дар қатори кишварҳои пешрафтаи ҷаҳон оид ба Ҳукумати электронӣ ва индекси рушди финтех ҳастем. Ҳаҷми содироти саноати IT-и ватанӣ танҳо дар соли гузашта панҷ баробар афзуд. То охири соли ҷорӣ ин рақам метавонад ба 500 миллион доллар бирасад. Аммо ин ҳадди охир нест.
Вазифаи нави Ҳукумат ин аст, ки то соли 2026 содироти хадамоти IT-ро ба як миллиард доллар расонад. Ба ин кушода шудани корхонаҳои муштарак бо ширкатҳои бузурги хориҷии IT мусоидат мекунад. Ҳукумат бояд аз рӯи ин масъала пешниҳодоти муфассал манзур кунад.
Истифодаи технологияҳои зеҳни сунъӣ таваҷҷӯҳи махсусро талаб мекунад. Пешгӯӣ мешавад, ки дар чанд соли оянда дар ҷаҳон ба ин соҳа беш аз як триллион доллар сармоягузорӣ хоҳад шуд. Рушди бомуваффақияти ин соҳа метавонад афзоиши назарраси ММД-ро барои кишварҳои алоҳида таъмин намояд. Агар имкониятҳои зеҳни сунъиро пурра истифода барем, мо метавонем ба сӯи иқтисоди дониш ҷаҳиши сифатӣ кунем.
Бо ширкатҳои пешрафтаи байналмилалӣ ҳамкориҳо ба роҳ мондан лозим аст. Ба тайёр кардани мутахассисони сохибихтисос низ диққат додан лозим аст. Дар ин самт бояд камаш се донишгоҳи маъруф ба тайёр кардани кадрҳо ва баргузории тадқиқот машғул шаванд.
Кишвари мо метавонад ба як майдони фурӯши қудрати компютерӣ ба бозигарони ҷаҳонӣ табдил ёбад. Аз ин рӯ, фароҳам овардани шароити ҷолибтарин, аз ҷумла имтиёзҳо барои ҷалби сармоя ба сохтмони марказҳои бузурги додаҳо ва пешбурди манфиатҳои Қазоқистон дар соҳаи нигоҳдорӣ ва коркарди маълумот зарур аст.
Вақти он расидааст, ки принсипҳои роҳбарикунандаи рақамисозӣ дар сатҳи қонунгузорӣ тасдиқ карда шаванд. Аз Ҳукумат, ҷомеаи коршиносон, вакилони Парлумон хоҳиш менамоям, ки ба таҳияи як санади комили соҳавӣ шурӯъ кунанд.
Дар барномаи пешазинтихоботии ман ташаббуси таҳияи Қонуни “Дар бораи илм ва сиёсати технологӣ” мавҷуд буд. Муҳим аст, ки лоиҳаи қонуне, ки ҳоло таҳия мешавад, бояд мантики рушди иқтисодро маҳз дар асоси илму навоварӣ инъикос намояд. Ба мо на тадбирҳои бодабдаба, балки чораҳои муассири дастгирии ташаббусҳои хусусӣ оид ба таъсиси инфрасохтори инноватсионӣ - бизнес-инкубаторҳо, марказҳои тиҷоратӣ, паркҳои технологӣ ва бюроҳои конструкторӣ лозим аст. Аз тачрибаи бомуваффақияти хориҷӣ бояд истифода кард.
Маблағгузории венчурӣ бояд манбаи асосии оғози лоиҳаҳои инноватсионӣ гардад. Аз ин рӯ, зарур аст, ки тамоми масъалаҳои ҳуқуқӣ ва молиявӣ ҳал карда шаванд, то таваҷҷӯҳи сармоягузорони дохиливу хориҷӣ ба лоиҳаҳо бештар шавад.
Идома. Ҳоло таваҷҷӯҳи асосӣ дар рушди инноватсионӣ ба ташкили экосистемаҳои мувофиқ дар Остона ва Алмаато дода мешавад. Аммо ин кифоя нест.
Ҳангоми сафар ба минтақаҳо ман ҳамеша бо шаҳрвандони боистеъдод ва эҷодкор вомехӯрам. Шароит фароҳам овардан зарур аст, ки онхо имкониятхои худро пурра ба кор баранд. Ман вазифа гмегузорам, ки дар ҳамбастагии зич бо бахши воқеӣ дар заминаи донишгоҳҳои минтақавӣ дар тамоми марказҳои вилоят экосистемаи комили инноватсионӣ бунёд карда шавад. Таҷрибаи AstanaHub бояд тавсеа дода шавад.
Нуқтаи дигари рушди иқтисод ва шуғл ин саноати созанда аст, ки ВАО, синамо, мусиқӣ, тарроҳӣ, маориф ва соҳаи технологияҳои иттилоотиро фаро мегирад.
Дар ҷаҳони муосир маҳз «истеҳсоли созанда» ба неруи эҷодӣ ва сармояи зеҳнии шаҳрвандон асос ёфта, ҳамчун манбаи рушди иқтисодиёти воқеан фарогир хидмат мекунад. Зиёда аз он, иқтисоди созанда ба кувваи пешбарандаи рушди шаҳрҳои калон табдил меёбад, ки одамони боистеъдод ва эҷодкорро ба худ ҷалб мекунад.
Мо бояд дар кишварамон барои рушди азими иқтисоди созанда тамоми шароитро фароҳам оварем. Аз ҷумла, бо санадҳои ҳуқуқӣ ҳифз кардани моликияти зеҳнӣ. Ин нуктаи принсипан муҳим аст. Моликияти зеҳнӣ ҳамон моликият ба монанди таҷҳизот ё технология мебошад.
Ҳоло марказҳои саноати созанда дар се шаҳри бузург (Остона, Алмаато, Чимкент) ҷамъ шудаанд, вилоятҳо аз эътибори зарурӣ дур мондаанд. Инро ислоҳ кардан лозим аст. Нуқтаҳои ҷалби истеъдодҳо - Марказҳои саноати созанда бояд дар ҳар як маркази вилоят, дар ҳар як шаҳри калон бошанд. Ба иштирокчиён инчунин бояд дар тиҷоратикунонии маҳсулоти онҳо кӯмак расонд. Хусусиятҳои раванди истеҳсолии субъектҳои саноати созанда имкон намедиҳад, ки онҳо дар барномаҳои дастгирии соҳибкорӣ пурра иштирок намуда, маблағ гиранд. Ман зарур мешуморам, ки маҷмуи алоҳидаи тадбирҳои дастгирии “эҷодкорон» тартиб дода шавад.
Минбаъд ман ба рушди тиҷорати миёна таваҷҷӯҳ мекунам. Тадбирҳое, ки солхои охир андешида шуданд, афзоиши муътадили корхонаҳои хурду калонро таъмин намуданд. Аммо суръати рушди соҳибкории миёна кифоя нест. Барои бомуваффақият гузаштан ба модели нави иқтисодӣ онро амалан дар “низоми дастӣ” боло бурдан лозим меояд.
Пеш аз хама таҳрифҳоеро бартараф кардан лозим аст, ки соҳибкории миёнаро бозмедорад. Пӯшида нест, ки қисми зиёди он ба воя расида, барои дар бахши «қулай»-и тиҷорати хурд мондан тақсим мешавад. Ҳукумат бояд ба қонунгузорӣ барои ҳавасмандгардонии муттаҳидсозии тиҷорати хурд тағйирот ворид кунад.
Дар кишвар корхонаҳои муваффақи миёна, ки бозорҳоро фаъолона инкишоф медиҳанд, чандон зиёд нестанд. Онҳоро дастгирӣ кардан лозим аст. Барои ҳар кадоми онҳо нақшаи мушаххас тартиб додан лозим аст, ки ҳадафи он зиёд кардани имкониятхо ва ду-се баробар васеъ кардани истеҳсолот мебошад. Барномаҳои «Харитаи роҳи соҳибкорӣ» ва «Иқтисоди чизҳои оддӣ» бояд ба як барномаи маҷмӯии дастгирии соҳибкории хурду миёна муттаҳид карда шаванд.
Дастгирии давлатиро аз рӯи дараҷаи мураккабии технологии истеҳсолот ва категорияхои соҳибкорӣ фарқ кардан муҳим аст.
Самаранокии амалии дастгирии давлатӣ ниҳоят муҳим аст. Аз ин рӯ, зарур аст, ки дигаргунсозии сохтории холдинги «Байтерек» ва рақамикунонии густардаи он амалӣ карда шавад.
Пешбурди содирот таваҷҷӯҳи хеле зиёдро талаб мекунад. Барои ин механизмхо мавҷуданд, вале муносибати бонизом нест. Бинобар ин, дар заминаи «KazakhExport» бояд як ниҳоди мукаммали пешбурди содирот таъсис дода шавад, ки дар он тамоми воситаҳои зарурӣ муттаҳид гарданд.
Ғайр аз ин, фаъолияти “Отбаси банк” аз нав ба роҳ монда таваҷҷуҳро аз марказҳои вилоятӣ ба ноҳияҳо, шаҳракҳо ва деҳот нигаронидан зарур аст.
Албатта, рушди бомуваффақияти соҳибкорӣ бидуни рушди рақобат ғайриимкон аст. Имрӯз, дар як қатор соҳаҳои асосии саноат якчанд бозигарони бузарг бартарӣ доранд. Ин боиси вайроншавии бозор мегардад.
Агентии ҳифз ва рушди рақобат бояд якҷоя бо Ҳукумат барои баровардан аз инҳисорикунонии бозорҳои асосӣ чораҳо андешад.
Мо барои кори биржаҳои мол, ки бояд савдои муташаккилро осон мекард, шароити мусоид фароҳам овардем. Аммо танзими самаранокии нокифоя боиси пайдо шудани биржаҳои молии ба истилоҳ «кисавӣ» гардид. Онҳо ба майдони аз байн бурдани рақобат, канорагирӣ аз расмиёти харид ба фоидаи воридот ва миёнаравии бесамар табдил ёфтанд.
Талаботи танзимкунандаро пурзӯр намуда, ин камбудиҳоро пурра бартараф кардан лозим аст. Дар баробари ин таъмин намудани дастрасии пурраи истеҳсолкунандагони ватанӣ ба воситаҳои пешрафтаи тиҷорат муҳим аст.
Фақат дар доираи низоми савдои миллй маҳдуд мондан мумкин нест. Якҷоя бо тиҷорат масъалаи таъсиси биржаи тавонои молию ашёии минтақавӣ бояд кор карда шавад.
Мушкили дигари ҷиддӣ, барои бартараф кардани қонуншиканиҳо чораҳои саривақтӣ андешида натавонистани мақомоти зиддиинҳисорӣ мебошад. Аз се ду ҳиссаи тафтишоти зиддиинҳисорӣ ҳанӯз пеш аз оғоз шудан ба суд муроҷиат мекунанд ва мурофиаҳои судӣ метавонанд солҳо тӯл кашанд. Дар натиҷа кори идора амалан баста мешавад. Дар ин росто Ҳукумат бояд ба Парлумон тағйироти қонунгузорӣ ворид намояд.
Дигар вазифаи ҷиддӣ ғайридавлатӣ кардани иқтисод аст. Ҳоло як қатор дороиҳои ғайриқонунӣ хусусигардонидашуда ва ба хориҷа баровардашуда ба давлат баргардонида мешаванд. Мо иқтисоди озоди рақобатпазирро бунёд карда истодаем, бинобар ин мо бояд онҳоро бо шартҳои шаффоф ва барои давлат мусоид ба бозор гузаронем.
Умуман, протсессҳои хусусигардонй ва IPO-и давлатӣ бояд хеле тезонда шаванд. Мақсади асосӣ куллан боло бурдани шаффофият ва самаранокии идоракунии дороиҳо мебошад. Ба Ҳукумат супориш медиҳам, ки аз соли 2024 ба хусусигардонии тамоми дороиҳои ғайриаслӣ ва гузаронидани ширкатҳои IPO-и мардумии Хазинаи “Самрук-Қазина” шурӯъ кунад. Соли оянда бояд IPO-и мардумии AirAstana гузаронида шавад, QazaqGaz барои ворид шудан ба бозор омода шавад ва дороиҳои давлатӣ дар ширкатҳои бузург фурӯхта шаванд.
Масъалаи дигари муҳим вазъи фазои соҳибкорӣ дар кишвар аст.
Байни Ҳукумат ва соҳибкорон бояд муколамаи созанда вуҷуд дошта бошад. Маълум аст, ки имруз, дар давраи гузариш мақомоти давлатӣ дар кори худ ба камбудию нуксонҳои муайян роҳ медиханд. Аз ин рӯ, минбаъд декриминализатсияи ҷиноятҳои иқтисодӣ зарур аст. Сухан дар бораи парвандаҳои зидди соҳибкорон ва махсусан дар бораи рафтори нодурусти иқтисодӣ меравад. Барои ҷиноятҳои андоз бояд механизми одилонаи муайян кардани ҳудуди меъёрҳои ҷавобгарии ҷиноятӣ ҷорӣ карда шавад.
Ба таъқиби соҳибкорон аз ҷониби мақомоти ҳифзи ҳуқуқ хотима додан лозим аст. Тавре ба ман хабар медиҳанд, чунин амал бо вуҷуди мамнӯъиятҳо то ҳол идома дорад. Эътироф мекунам, ки чунин маълумот баъзан қасдан паҳн карда мешавад ва метавонад комилан бардурӯғ бошад. Вале ба ҳар ҳол ин мушкилро набояд аз мадди назар дур кард.
Масъалаҳои дастгирии соҳибкории ватанӣ, паст кардани фишори танзим ва рушди рақобат гуфтугӯи муфассали алоҳидаро тақозо мекунанд. Аз ин рӯ, ман дар ояндаи наздик бо доираҳои тиҷоратии ватанӣ як ҷаласаи махсус баргузор хоҳам кард.
Идома. Мо бояд сиёсати макроиқтисодиро аз нав барқарор кунем.
Ман навакак самтҳои асосии ислоҳоти соҳаҳои иқтисодро нишон додам. Шарти асосии татбиқи бомуваффақияти онҳо устувории макроиқтисодӣ мебошад. Ин аксиома аст. Мутобиқкунии сиёсати молиявй, андозу буҷа ва пулию қарзиро ба роҳ мондан зарур аст.
Мушкилоти асосии маҳдудкунандаи рушди иқтисодӣ ин норасоии сармоягузорӣ мебошад. Камбуди сармоягузорӣ баробар ба набудани афзоиши оянда аст. Соли гузашта маблағгузорй ба хазинаҳои асосй ҳамагӣ 15 фоизи ММД-ро ташкил дод. Ин асосан оқибати он аст, ки бонкҳои ватанӣ дар рушди иқтисод кам иштирок мекунанд. Ин вазъият Ҳукуматро маҷбур мекунад, ки ба маблағгузории мустақим, кафолат ва ёрипулиҳо машғул шавад. Ин чиз серхароҷот, бесамар ва ба принсипхои иктисоди бозаргонӣ мухолиф аст.
Илова бар ин, дар пасманзари коҳиши ҳаҷми қарздиҳӣ ба бахши воқеӣ таваҷҷуҳи бонкҳо ба пешниҳоди қарзҳои истеъмолӣ тамаркуз кардааст. Ин боиси афзоиши хатарҳо барои низоми молиявӣ ва инчунин бори гарони қарзи шаҳрвандон гардид.
Қароре, ки ман дар соли 2019 дар бораи аз ҳисоб баровардани қарзҳои таъминнашудаи 500 ҳазор шаҳрванд қабул кардам, инчунин қонун дар бораи муфлисшавии шахсони воқеӣ, ки эътибор пайдо кардааст, шиддати масъаларо коҳиш дод. Аммо барои ба куллӣ беҳтар кардани вазъият чораҳои нави сохторӣ заруранд.
Дар баробари ин беҳбуд додани саводнокии молиявии худи шаҳрвандон низ ниҳоят муҳим аст. Дар робита ба ин, мехоҳам лоиҳаи «Қаризсизқоғам»-ро, ки аз ҷониби ҳизби Amanat амалӣ карда мешавад, қайд намоям, ки дар доираи он беш аз 20 ҳазор нафар дар 8 минтақаи кишвар саводи молиявии худро беҳбуд бахшиданд. Аксари онҳо қаблан 10 ва бештар аз он қарз гирифтаанд. Ин лоиҳа дар як муддати кӯтоҳ самаранокии худро нишон дод. Ба Ҳукумат супориш медиҳам, ки якчоя бо ҳизби Amanat фарогирии онро васеъ намояд. Лоихаи «Қаризсизқоғам» бояд ба манфиати шаҳрвандон дар тамоми кишвар кор кунад.
Мушкили додани қарздиии нокофии корхонаҳоро қатъиян ҳал кардан лозим аст. Иқтисодиёт ба пул ниёз дорад.
Фоидаи софи бонкҳо дар соли гузашта қариб якуним триллион танга, дар нимсолаи аввали соли ҷорӣ беш аз як триллион тангаро ташкил дод. Чунин даромаднокии барзиёд на натиҷаи кори самараноки бонкҳо, балки асосан натиҷаи меъёри баланди базавӣ мебошад, ки Бонки миллӣ барои мубориза бо таваррум истифода мебарад. Ҳукумат ва Парлумон бояд имконияти ба таври одилонатар аз нав тақсим кардани ин фоидаро бо назардошти манфиати давлат дида бароянд.
Масъалаи даромади бузурги ташкилотҳои молиявӣ аз ҷойгиркунии пардохтпазирӣ дар коғазҳои қиматноки давлатӣ, ба истилоҳ, коғазҳои қиматнок, ки андозбандӣ намешаванд, низ муҳим аст. Дар ин кор мантиқ ва муносибати давлатӣ нест. Ҳукумат аллакай бо ин вазъияти ғайриоддӣ мубориза мебарад. Дар Маҷлис тағйироти дахлдори қонунгузорӣ ворид карда мешаванд. Аз вакилони мардумӣ хоҳиш мекунам, ки онхоро бодиққат баррасӣ кунанд.
Дар баробари ин, бонкҳоро ба иштироки фаъолона дар қарздиҳии корпоративӣ ҳавасманд кардан ва маҳз ба соҳибкорон кӯмак кардан зарур аст. Қарздиҳии соҳибкорӣ бояд нисбат ба дигар фаъолиятҳои бонкӣ танзими мусоидтари пруденсиалӣ (эҳтиётӣ) ва фискалӣ (молӣ) дошта бошад. Ман мефаҳмам, ки ин як масъалаи нозук аст. Ба Ҳукумат ва мақомоти танзимкунандаи молия супориш медиҳам, ки дар давоми як сол назари ниҳоии худро оид ба ин масъалаи муҳим баён кунанд.
Талаб карда мешавад, ки барои ба муомилоти иқтисодӣ ҷалб намудани “дороиҳои яхкардашуда”-и бонкҳо ба маблағи умумии 2,3 триллион танга чораҳо андешанд. Дар робита ба ин, дастур медиҳам, ки платформаи шаффофи рақамӣ таъсис дода шавад, ки тавассути он соҳибкорони манфиатдор метавонанд ин дороиҳоро ба даст оранд ва ба иқтисодиёт баргардонанд.
Барои тавсеа додани дастрасии бахши воқеӣ ба «пулҳои дароз» зарур аст, ки равандҳои қарздиҳии муштарак ва синдикатӣ фаъолона татбиқ карда шаванд. Дар баробари ин, санъатгарон ва соҳибкорон набояд ҳамчун “чангкашаки қарзӣ” амал кунанд, аз онҳо талаб карда мешавад, ки лоиҳаҳои баландсифатеро пешниҳод кунанд, ки диверсификатсияи воқеии иқтисоди моро таъмин кунанд. Барои афзун кардани таваҷҷуҳи бонкҳои тиҷоратӣ ҳангоми маблағгузории лоиҳаҳои афзалиятнок масъалаи додани кафолати ниҳодҳои рушд ба онҳо бояд баррасӣ карда шавад.
Мушкилоти дигари бахши бонкӣ тамаркузи зиёд аст. Имрӯз дар кишвар 21 бонк фаъолият мекунад. Дар баробари ин танҳо чанд бонки бузург ба қарздиҳии корпоративӣ, яъне маблағгузории лоиҳаҳои иқтисодӣ машғуланд. Аз ин рӯ, барои афзоиши рақобат дар ин самт бояд се бонки боэътимоди хориҷӣ ба кишвар ҷалб карда шаванд.
Дар маҷмӯъ, таъмини афзоиши солонаи қарздиҳӣ ба бахши воқеӣ дар сатҳи 20 фоиз ва бештар аз он вазифаи асосӣ мебошад.
Дар муҳокимаи манбаъҳои эҳтимолии маблағгузории иктисодиёт бештар ба мавзӯи истифодаи маблағҳои Хазинаи миллӣ дахл карда мешавад. Коршиносон дар бораи таносуби байни пасандозҳо ва нақши рушди Хазина баҳс мекунанд. Албатта, вазифаи пасандоз бояд вазифаи асосй бошад. Маблағҳои Хазинаи миллӣ гарави ҷиддии устувории молиявӣ дар сурати хатарҳои ғайричашмдошт мебошанд.
Ҳамзамон, як қисми маблағҳои Хазина ҳоло метавонад ва бояд барои маблағгузории лоиҳаҳои стратегӣ, ки симои ояндаи Қазоқистонро муайян мекунанд, истифода шавад. Хазинаи миллӣ аллакай як катор лоиҳаҳои бузургро бо пул таъмин мекунад. Аммо дар интихоби лоиҳаҳо ба мо бонизомӣ намерасад. Аз ин рӯ, тафтиши ҳамаҷонибаи пешниҳодоти воридшавандаро таъмин кардан лозим аст, то ки хар як танга аз Хазинаи миллӣ фоидаи назаррас оварад.
Сарчашмаи дигари «пули дароз» хазинаест, ки дар асоси қонун дар бораи баргардонидани сармоя ташкил карда мешавад. Ҳамаи маблағҳои воридшаванда бояд барои ҳалли проблемаҳои умумидавлатӣ ҳарчи бештар самаранок ва шаффоф истифода шаванд.
Вазифаи навбатии афзалиятнок рушди бозори хазинавӣ мебошад. Дар ҳоли ҳозир дар Қазоқистон ду биржа вуҷуд дорад, ки асосан ҳамдигарро такрор мекунанд ва баъзан ҳатто бо ҳам рақобат мекунанд. Барои низоми молиявии мо, ин зиёдатист. Бо мақсади баланд бардоштани иқтидор ва ҷолибияти бозори дохилӣ супориш медиҳам, ки масъалаи дар як идораи ягона муттаҳид кардани иқтидори ин биржаҳо таҳия карда шавад.
Устувории низомҳои пардохтӣ мавзӯи хеле муҳими молиявӣ боқӣ мемонад. Соли гузашта аз ҷониби Бонки миллӣ қисми якуми низоми пардохти миллӣ – Низоми пардохти фаврӣ мавриди баҳрабардорӣ қарор гирифт, ки ҳоло дар реҷаи озмоишӣ кор мекунад. Ба Бонки Миллӣ супориш медиҳам, ки то соли 2024 раванди татбиқи пурраи Низоми пардохти миллиро ба анҷом расонад.
Акнун биёед дар бобати мушкили ниҳоят муҳим — сиёсати буҷетӣ сухан гӯем.
Соли гузашта ман дастур дода будам, ки аз “идораи буҷет” ба “идораи натиҷаҳо” гузариши низоми буҷетро ислоҳ кунем. Ин вазифа дар доираи қабули кодекси нав хал мешавад, ки ошкорбаёнй, масъулият ва мустақилияти иштирокчиёни раванди буҷетро зиёд мекунад.
Дар баробари ин, барои боз ҳам баланд бардоштани самаранокии сиёсати буҷет пайваста дар ҷустуҷӯи абзору имкониятҳои нав зарур аст. Аз ин рӯ, ман ба Ҳукумат супориш медиҳам, ки дар доираи як қатор вазорату вилоятҳо лоиҳаи буҷети пурраи блокиро таҷриба гузаронад.
Идома. Дар сиёсати минтақавӣ аллакай ислоҳоти муҳим анҷом дода шуданд - ин ҷорӣ намудани интихоби мустақими ҳокимҳо ва ислоҳоти маъмурӣ мебошад. Бо вуҷуди ин, тағйироти куллӣ дар муносибатҳои байнибуҷетӣ низ муҳим аст.
Дар доираи гузариш ба модели нави иқтисодӣ сатҳи мустақилияти буҷетии минтақаҳоро баланд бардоштан зарур аст. Қарор дар бораи гузаронидани як қисми андоз аз даромади корхонаҳо ва дигар намудҳои пардохтҳо ба минтақаҳо натиҷаҳои мусбӣ дод. Соли гузашта афзоиши даромади вилоятҳо аз 30 фоиз гузашт. Аз ин рӯ, марҳалаи навбатии ислоҳот тамдиди ин меъёр ба дигар андозҳо, аз ҷумла андоз аз арзиши иловашуда хоҳад буд.
Вазифа аз он иборат аст, ки ба дараҷаи дуюми буҷа ба таври илова на камтар аз ду триллион танга дода шавад. Дар натиҷаи тадриҷан ғайримарказкунонии фискалй ҳиссаи трансфертҳои ҷумҳурӣ дар сохтори даромади буҷети маҳаллӣбояд ба ҳисоби миёна то 25 фоиз (ҳоло қариб 50 фоиз) кам шавад.
Илова бар ин, ман фикр мекунам, ки ба ҳокимони вилоятҳо ҳуқуқи мустақилона ташаккул додани буҷет дода шавад. Ин пеш аз хама халли проблемахои таъхирнопазирро дар махал хеле метезонад.
Ҳамчунин имкони ба минтақаҳо додани ваколатҳои муайян кардани имтиёзҳо ба ин қисми андозҳое, ки ба буҷети маҳаллӣ ситонида мешаванд, баррасӣ карда шавад. Ин тадбир ба рушди соҳибкорӣ такони ҷиддӣ бахшида, ба пешрафти устувори минтақаҳо мусоидат мекунад. Аз ин рӯ, ҳангоми гузаштан ба модели нави муносибатҳои буҷетӣ ҳамаи ҳокимҳо бояд дар бораи самаранокӣ ва нафъи умум барои кишвар фикр кунанд.
Боз як нуктаи муҳим. Тафриқаи миқдори андоз дар соҳаҳои гуногуни иқтисод, ки ман пештар эълон карда будам, бояд мутаносибан ба афзоиши мураккабии истеҳсолот тақсим кардани бори андозро таъмин намояд.
Соҳибкорон аз тартиби печидаи баргардонидани андоз аз арзиши иловашуда, ки фазои сармоягузориро дар кишвар ба таври ҷиддӣ бадтар мекунад, шикоят мекунанд. Давлат бояд ин проблемаи муҳимро фавран ҳал кунад.
Ниҳоят, мо бояд имтиёзҳои андозро ба тартиб андозем. Онхо бояд воситаи мақсадноки ҳавасмандгардонии иқтисодӣ гарданд. Андозҳои гумшуда ин беморхонаҳо, роҳҳо ва мактабҳои сохтанашуда мебошанд.
Ҳаҷми имтиёзҳои андозро аз нуктаи назари танқидӣ таҳлил ва ҳадди аққал 20 фоиз кам кардан лозим аст. Имтиёзҳои боқимонда бояд тибқи қоидаҳои возеҳ таъмин карда шаванд, бидуни вобастагӣ ба лоиҳаҳо ва шахсони алоҳида.
Дар робита ба маъмурияти андоз, гузариш ба модели хидматрасонии ҳамкории мақомоти фискалӣ ва андозсупорандагонро таъмин кардан зарур аст. Мақсад ҷазо додан нест, балки огоҳ кардан аст.
Зарур аст, ки рақамигардонии пурраи назорати андозро баргузор карда, шакли ҳисоботи андозиро ба 30% ихтисор кунем. Камаш 20 фоиз кам кардани шумораи умумии навъхои андоз ва дигар пардохтҳои хатмӣ ба буҷет имконпазир ва зарур аст. Дар он ҷое, ки даромади назарраси молиявӣ вуҷуд надорад, онҳо бояд пурра бартараф карда шаванд, боқимондаҳоро метавон якҷоя кард.
Ташаббуси ҷорӣ намудани андози чакана аҳамияти худро нишон дод. Бо назардошти таҷрибаи мусбӣ, Ҳукумат фарогирии онро ду баробар зиёд мекунад.
Инчунин ҷорӣ намудани андозбандии пешрафтаро тезондан лозим аст.
Дар доираи аз нав танзимкунии сиёсати андоз аз Ҳукумат ва Парлумон тасмимҳои далерона ва хуб баррасишуда талаб карда мешаванд.
Мехоҳам таъкид намоям, ки стратегияи рушди иқтисодии Қазоқистон ба манфиатҳо ва ниёзҳои шаҳрвандони мо асос меёбад, яъне он бояд то ҳадди имкон ба инсон нигаронида шавад. Бо ин мақсад мо бояд тадриҷан, вале устуворона худро аз модели давлатии мол дур кунем.
Дар кишвари мо ҳар сол зиёда аз 400 ҳазор кӯдак таваллуд мешавад. То охири сол аҳолии Қазоқистон ба 20 миллион нафар мерасад. Давомнокии миёнаи умр низ афзоиш ёфта, аз рӯи натиҷаҳои соли гузашта аз 74 сол гузашт. Кишвари мо яке аз кишварҳои «ҷавонтарин»-и ҷаҳон маҳсуб мешавад – синни миёнаи шаҳрвандон ҳамагӣ 32 сол аст. Кариб сеяки аҳолиро ҷавонон ташкил медиханд. Вазифаи Ҳукумат аз он иборат аст, ки тамоюлҳои имрӯзаи демографиро ба афзалиятҳои рақобатпазир табдил диҳад.
Асосҳои ташаккули шахсияти мувофиқ ва шаҳрванди бомасъулият дар кӯдакӣ гузошта мешаванд. Ҳар як кӯдаки кишвар бояд кӯдакии хушбахт ва бехатар дошта бошад.
Ҳамчун Сарвари давлат талаб мекунам, ки ҷазоро барои ҳама гуна зӯроварӣ нисбати ноболиғон сахттар кунанд.
Ба бехатарии инфрасохтори роҳҳо, биноҳо, сару либос, хӯроки кӯдакон диққати махсус додан лозим аст.
Солимии равонии насли наврас низ муҳим аст. Зарур аст, ки хадамоти дастгирии равониро дар муассисаҳои таълимӣ ба таври ниҳодӣ пурзӯр намуда, телефони боварии ягона ташкил намуда, барномаи самарабахши кӯмак ба қурбониёни зӯроварӣ ва таҳқирро таҳия намуд.
Ҳуқуқи ҷудонашавандаи ҳар як кӯдак ҳуқуқи гирифтани таҳсилоти босифати мактабӣ мебошад. Ва калимаи «сифат» ин ҷо калидист. Аз ин рӯ, сифати таълимро пай дар пай беҳтар карда, маҳорати муаллимонро такмил додан лозим аст.
Раванди таъмини баробарӣ дар гирифтани таҳсилот бояд бо афзоиши суръати Интернет ва таъмини дастрасии ройгон ба захираҳои таълимии рақамӣ ҳамроҳ шавад.
Системаи маориф бояд бо назардошти талаботи бозори меҳнат дигаргун карда шавад. Дар як қатор соҳаҳои иқтисоди миллӣ, хусусан аз руи ихтисосхои техникӣ ва коргарӣ нарасидани кадрҳо мушоҳида карда мешавад. Бинобар ин бо таълими дахлдор муфассал машғул шудан лозим аст. Муассисаҳои таълимӣ бояд бо корфармоёни эҳтимолӣ шарикии дарозмуддат барқарор кунанд.
Вобаста ба афзалиятҳои иқтисодиёт, хусусияти минтақаҳо ва соҳаҳо механизмҳои тағйирпазири маблағгузорӣ заруранд.
Афзоиши демографии кишвари мо талаботро ба маориф зиёд мекунад. Аммо тадбирҳои давлат дар соҳаи маориф пароканда буда, бо ҳамдигар суст алокаманданд. Бинобар ин, ман супориш медиҳам, ки низоми ягонаи пасандозҳои ихтиёрии «Келешек» ҷорӣ карда шавад, ки он бачаҳоро аз синни 5-солагӣ фаро мегирад. Ин барнома бояд сармояи ибтидоии таълимии давлат, пардохти солонаи мукофоти давлатӣ, даромади сармоягузориро дар бар гирад. Ин пасандозҳо дар якҷоягӣ бо маблағе, ки дар доираи лоиҳаи “Хазинаи миллӣ ба кӯдакон” ба вуҷуд меояд, имкон медиҳад, ки онҳо таҳсили босифат гиранд.
Мо шоҳиди тағйироти азим дар бозори меҳнат ҳастем, ки дар он иқтисоди рақамӣ нақши рӯзафзун хоҳад дошт. Шуғли платформавӣ бештар талабот пайдо мекунад. Ҳоло дар ин соҳа бештар аз ним миллион кас кор мекунад. Аммо ҳуқуқҳои мехнатии онҳо ҳануз суст муҳофизат карда мешаванд. Аз ин рӯ, зарур аст, ки механизмҳои муассири ҳифзи ҳуқуқи меҳнатии ин тоифаи шаҳрвандонро таҳия намуда, масъалаи шуғли платформаро пурра ба танзим дароранд.
Дараҷаи баланди ҷароҳатҳои касбӣ ҳамчун мушкилоти ниҳоят шадид боқӣ мемонад. То охири сол Ҳукумат бояд Консепсияи кори бехатар то соли 2030-ро қабул кунад. Он бояд ба пешгирӣ ва рафъи хатарҳои касбӣ дар ҷои кор равона карда шавад. Бо супориши ман Ҳукумат механизми дастгирии иҷтимоии одамонеро, ки муддати тӯлонӣ дар шароити меҳнати зарарнок машғуланд, таҳия кардааст.
Ин масъала кайхо мухокима карда шуд ва холо роҳи ҳалли он ёфт шуд. Параметрҳои асосӣ инҳоянд. Саҳми калон дар рушди соҳаҳо ва дараҷаи зарар ба саломатӣ ба назар гирифта, ба ин гуна кормандон ҳатто то расидан ба синни нафақа, аз ҷумла аз синни 55-солагӣ кӯмакпулии махсуси иҷтимоӣ дода мешавад. Аз Парлумон хоҳиш менамоям, ки пешниҳодҳои Ҳукуматро сари вақт баррасӣ намояд. Мардум мунтазири ҳалли ин масъала ҳастанд.
Идома. Тавре ки мо ваъда дода будем, Ҳукумат минбаъд низ тадриҷан баланд бардоштани сатҳи ҳадди ақали музди меҳнатро идома медиҳад.
Барои зиёд кардани даромади шаҳрвандон супориш медиҳам, ки аз 1 январи соли 2024 ҳадди ақали музди меҳнат то 85 ҳазор танга зиёд карда шавад. Ҳамин тавр, мо дар давоми се сол музди минималии корро ду баробар зиёд кардем. Ин тадбир ба некӯаҳволии қариб 1 миллиону 800 ҳазор нафар шаҳрвандон, аз ҷумла 350 ҳазор нафар кормандони давлатӣ таъсири мусбат мерасонад.
Дар маҷмӯъ, барои рушди ҳамаҷонибаи бозори меҳнат ба Ҳукумат зарур аст, ки Нақшаи комплексии то соли 2030 ҳисобшударо ҳарчи зудтар тасдиқ намояд.
Дар баробари аниқ муайян кардани принсипҳо ва афзалиятҳои сиёсати нави иқтисодӣ, сифат ва пурра ба амал баровардани ислохоти пешбинишуда аҳамияти ҳалкунанда дорад. Ва ин раванд бевосита ба салоҳият, масъулият ва иродаи сиёсии хизматчиёни давлатӣ вобаста аст.
Бори асосии масъулият барои ислоҳот маҳз ба дӯши низоми ҳокимияти иҷроия хоҳад буд. Аз ин рӯ, худи вай, пеш аз ҳама, ба тағйирот ниёз дорад, ки самтҳои асосии он чунинанд.
Якум, таҳия ва иҷрои қарорҳои соҳавӣ, инчунин масъулияти шахсӣ барои натиҷа пурра ба зиммаи вазирон гузошта мешавад, ки онҳо бо фармонҳои худ бояд фавран қарорҳои зарурӣ қабул кунанд. Айнан ҳамин чиз ба ҳокимони маҳаллӣ низ дахл дорад.
Дуюм, барои ба амал баровардани сиёсати иқтисодӣ масъулияти комил ба зиммаи Ҳукумат гузошта мешавад. Вай бояд тамоми фишангҳои идоракунии мустақилонаи иктисодро бе расмиятчигй ва бюрократизм, бе ҳамоҳангсозӣ бо Маъмурияти Президент дошта бошад.
Сеюм, Маъмурияти Президент, ки ба «ситоди сиёсӣ» табдил ёфтааст, саъю кӯшиши худро ба самтҳои стратегии рушди иҷтимоию иқтисодии давлат, масъалаҳои сиёсати дохилию хориҷӣ, мудофиа ва амният, сиёсати ҳуқуқӣ ва кадрӣ равона хоҳад кард.
Кори дебюрократизатсияи дастгоҳи давлатӣ давом дода мешавад.
Низоми банақшагирии давлатй ба бознигарии амиқ мегузарад, ки он боз ҳам зичтар ва чандиртар мешавад. Механизми назорат ва назорати иҷрои супоришҳоро аз нав дида баромадан лозим аст.
Талаботи аҳли ҷомеа ба муносибатҳои нав, идеяҳои навоварона, кадрҳои тоза аз ҳарвакта дида зиёдтар аст. Аз ин рӯ, захираи кадрии ходимони сиёсӣ ба вуҷуд оварда мешавад, он имкон медихад, ки «курсии захираҳо» пурра ташкил карда шавад. Ин иқдом дар шароити нарасидани кадрҳо хеле муҳим аст. Дар мо одамоне, ки ба мансаби баланд соҳиб шудан мехоҳанд, хеле зиёданд, вале тахассуси онхо ба талабот ҷавоб дода наметавонад. Бинобар ин бо масъалаи кадрҳо муфассал машғул шудан, мутахассисони баландсифат тайёр кардан лозим аст. Барои ин аз нерӯи кадрии ҳизбҳои сиёсӣ истифода бурдан лозим аст.
Дар баробари ин, пайваста вусъат додани иштироки бевоситаи шаҳрвандон дар қабули қарорҳо дар сатҳи ҳокимияти иҷроияи маҳаллӣ муҳим аст. Зиёда аз ду сол аст, ки худи шаҳрвандон ҳокими деҳот, шаҳрак ва ноҳияҳои деҳотро интихоб мекунанд. Дар ин муддат аз чор се ҳиссаи ҳокимони сатҳи деҳот интихоб шуданд. Ҳоло мо бояд интихоботи ҳокимони ноҳия ва шаҳрҳои дорои аҳамияти вилоятро санҷем.
Ҳамвататони азиз!
Тамоми лоиҳаҳову ташаббусҳое, ки имрӯз барои рушди иқтисодии кишвар ба миён гузошта шудаанд, дар асоси ҳисобу тадқикоти муфассал тартиб дода шудаанд. Тамоми системаи иқтисодиро зуд ва қатъиян аз нав ба кор андохта, мо шукуфоии кишварамонро таъмин намуда, дараҷаи некуаҳволии мардумро боло мебарем.
Ҳадафи асосии ислоҳоти ба нақша гирифташуда рушди мӯътадили иқтисодӣ дар сатҳи 6-7 фоиз ва то соли 2029 то 450 миллиард доллар афзоиш додани ҳаҷми иқтисоди миллӣ мебошад.
Албатта, ин вазифаи калон ва мураккаб аст. Аммо мо бояд тақсими одилонаи сарвати миллиро таъмин кунем, то ҳар як шаҳрванд самараи рушди устувори иқтисодиро эҳсос кунад. Ин як саволи асосӣ аст. Барои ояндаи устувори давлатамон мо бояд ин вазифаи стратегиро бо тамоми воситаҳо иҷро кунем.
Ман доимо дар бораи самтҳои асосии рушди кишвар сухан меронам ва имрӯз роҳҳои асосиамонро баён мекунам.
Мо дар бораи оянда тасаввуроти равшан дорем: мо Қазоқистони Ҳақпараст — икшвари имкониятхои баробар ва пешрафтро бунёд карда истодаем. Мо давлати муассиреро бунёд карда истодаем, ки дар он қонун ва тартибот, фарҳанги муколама, масъулият ва ҳамбастагӣ ҳукмфармост.
Ҳамаи иғвогарихое, ки ба вайрон кардани тартиботи ҷамъиятӣ нигаронда шудаанд, қатъиян пахш кардан лозим аст. Мутаассифона, мақомоти ҳифзи ҳуқуқ ва роҳбарони вилоятҳо ин корро дар сатҳи зарурӣ пеш намебаранд, яъне волоияти қонунро таъмин намекунанд. Дар натиҷа дар ҷомеа ҳолатҳои ғайриқобили таваҷҷӯҳ ба вуҷуд меоянд. Ҳамин тавр, вайронкорӣ дар кӯчаҳо ва табиат, беинтизомй, беадабии баъзе шаҳрвандони мо, моҷароҳои гуногуни маишӣ ба обрӯи кишвари мо дар арсаи байналмилалӣ таъсири манфӣ мерасонад.
Бори дигар такрор мекунам: мақсади асосии мо риояи қатъии қонун ва тартиботи ҷамъиятӣ мебошад.
Мо мекӯшем, ки як қисми ҷаҳони муосири кушод бошем, фарҳанг, маориф ва илмро инкишоф диҳем.
Расидан ба мақсади олии дар назди мо истода осон нест. Аммо агар мо саъю кӯшиши шаҳрвандон, корхонаҳо, ходимони давлатиро муттаҳид кунем, пас аз уҳдаи он мебароем. Танҳо бо ҳамин роҳ мо метавонем қолаби мавҷудаи рушди давлатиро ба куллӣ тағйир диҳем ва ҳамаи душвориҳоро бартараф кунем.
Умуман, ҳамаи шумо мебинед, ки вазъияти ҷаҳон хеле мураккаб аст, инсоният рӯбарӯ бо душвориҳои гуногун аст. Бисёр кишварҳо офатҳои табиӣ, нарасидани нерӯи барқ ва ғизоро паси сар мекунанд. Ба гуфтаи коршиносон, моҳи июли соли ҷорӣ гармтарин моҳ дар таърих буд. Дар бисьёр кишварҳо беқурбшавӣ ва болоравии нархҳо зиёд мешавад. Дар байни давлатҳо тақобул вусъат меёбад, задухӯрдҳои мусаллаҳона авҷ мегиранд. Шумораи гурезаҳо дар ҷаҳон аз 110 миллион нафар гузашт. Ҳамаи ин ба Қазоқистон таъсири манфй мерасонад. Бо вуҷуди ин, ҳатто дар муқобили нооромиҳо ва номуайянии ҷаҳонӣ, мо роҳи худро устуворона пайравӣ хоҳем кард.
Албатта, роҳи пешравӣ ва рушди бонизом ҳаргиз ҳамвору беабр нест. Ҳеҷ кас аз берун ба назди мо омада, ба ҷои мо Қазоқистонро беҳтар намекунад. Ҳар як шаҳрванди кишвари мо бояд ҳамқадами замон бошад. Дар чунин замони буҳронӣ мардуми мо бояд ваҳдат ва ҳамбастагро ҳифз кунад. Гузинаи дигар мавҷуд нест.
Барои бунёди Қазоқистони Ҳақпараст танҳо ислоҳоти сиёсӣ ва иқтисодӣ кифоя нест. Пеш аз хама, тағйир додани шуури ҷомеа ва майлу хоҳиши шаҳрвандон талаб карда мешавад, ки бе ин ҳама кори боқимонда барбод меравад. Дар ин бора дар ҷаласаи дуюми Қурултойи миллӣ муфассал сухан рондам.
Ташаккули сифати нави миллат барои кишвари мо аҳамияти махсус дорад. Ҳама шаҳрвандон, махсусан ҷавонон, бояд сифатҳои беҳтаринро таҷассум кунанд - ин асоси системаи ягонаи арзишҳои ҷомеа мебошад. Агар ҳама ватандӯст, бомаърифат, меҳнатдӯст, боинтизом, масъулиятшинос, боинсоф, сарфакору меҳрубон бошанд, барои мо қуллаҳои дастнорас нест. Маънои амиқи мафҳуми «Адалазамат», ки аз таълимоти Абай дар бораи «Инсони комил» сарчашма мегирад, дар ҳамин аст.
Бори дигар такрор мекунам: мафҳумҳои Қазоқистони Ҳақпараст ва «Адалазамат» ҳамчун арзишҳои бунёдӣ бояд ҳамеша дар як қатор бошанд. Дарвоқеъ, дар ҷое ки масъулият нест, ҳеҷ гоҳ адолат вуҷуд надорад. Агар хар як одам шаҳрванди бомасъулият бошад, ки гуфтораш аз кирдораш тафовут надорад, дар кишвар адолат пойдор мегардад.
Ҳамаи мо як Ватан дорем — Қазоқистон. Ва ин чиз дар дасти худи мост, ки кишвари мо тавоно ва комёб шавад. Ҳифзу ободии зодгоҳамон, мероси бебаҳои ниёгонамон қарзи муқаддаси мост. Ва ҳар як шаҳрвандро даъват менамоям, ки ин рисолати олиро сазовор иҷро намояд. Ваҳдатро нигоҳ доштан ва заҳмат кашидан, кишварро дигаргун сохтан ва ба насли наврас мерос мондани давлати пешрафта - ин ҳама маънои пайравии ҳақиқӣ ба аҳкоми ниёгонро дорад.
Барои таваҷҷӯҳатон сипосгузорам!