ПРЕЗИДЕНТ Қ.ТОҚАЕВ: БІР ЖЫЛДА СӨЗДЕРДЕН НАҚТЫ ІСТЕРГЕ ҚАРАЙ. ҚАЗАҚСТАН ПРОГРЕССИВТІ РЕФОРМАЛАР БАҒЫТЫНДА

Қазақстан қоғамдық-саяси өмірді дәйекті ырықтандырудың жаңа кезеңін ашатын үлкен саяси реформаларды жүзеге асыруда. Олар демократияның негізгі институттарының - азаматтардың бейбіт жиналыстарға, сайлауды ұйымдастыруға және саяси партиялардың қызметіне одан әрі дамуына әсер етеді.

​Осы жылдың мамыр айының соңында Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев елдің одан әрі қоғамдық-саяси дамуы үшін маңызды бірқатар заңдарға қол қойды. Олардың қатарында «Қазақстан Республикасындағы бейбіт жиналыстарды ұйымдастыру және өткізу тәртібі туралы», «Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына өзгерістер енгізу туралы және «Саяси партиялар туралы» Қазақстан Республикасының Заңына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы.

​Бұл заңдар мен олар қарастыратын жаңашылдықтар Президенттің Ұлттық сенім кеңесі құрамында ұсынған саяси реформалардың бір бөлігі болуы хақ. Оларды қабылдау «тыңдайтын мемлекет» түсінігін және азаматтық қоғамның өсіп келе жатқан рөлін жүзеге асырудағы маңызды қадам болып табылады. Қазақстандағы жаңа құқықтық нормалар пікірлердің плюрализмі, балама көзқарастар, сындарлы ұстаным мен жауапкершілік сияқты құндылықтарды одан әрі нығайтады.

Осылайша, митингілер туралы жаңа заң бейбіт жиналыстарды құқықтық реттеуді айтарлықтай жеңілдетеді. Заң жобасын жасауға тәуелсіз сарапшылар, азаматтық белсенділер, құқық қорғаушылар, үкіметтік емес ұйымдар қатысты. Көп деңгейлі қоғамдық талқылаулардың нәтижесі үкіметтің одан әрі ырықтандыруға бағытталған ережелерінің кеңеюі болды.

Заң Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің, Адам құқықтары мен негізгі бостандықтарын қорғау туралы Еуропалық конвенцияның 21-бабына толық сәйкес келеді. Құжат бейбіт жиналыстардың негізгі қағидаларын анықтайды: олар заңды, ерікті, зорлық-зомбылықсыз және мемлекетке де, азаматтарға да қауіп төндірмеуі керек. Журналистердің қызметін шектейтін тыйым салулар мен міндеттер де алынып тасталды.

Енді Қазақстан қалаларында азаматтарға бейбіт жиналыстар өткізу үшін қоғамдық орындар ұйымдастырылып, бейбіт жиналыстар туралы хабарлау тәртібі 15 күннен 5 күнге дейін қысқарады.
«Біз жаңа саяси мәдениетті қалыптастырып жатырмыз. Пікірлердің плюрализмі, балама көзқарастар басты орынға шығады. Билік келіспеушілікті деструктив деп санамайды », - деді Президент Қ. Тоқаев. Қазақстан Президентінің пікірінше, қоғам мен мемлекеттің позицияларды ашық білдіруге тиісті түрде қатынайтын уақыт келді. «Бұған өз бетінше, саналы түрде және күшпен келмеген дұрыс», - деп атап өтті Мемлекет басшысы.

Алдыңғы заң осыдан 25 жыл бұрын қабылданған және қазақстандық сарапшылар мен халықаралық бақылаушылардың пікірі бойынша ұзақ уақыттан бері тұжырымдамалық қайта қарауды қажет етеді. Заңда ең бастысы - ерік білдіру құқығы қарастырылған.

Адам құқықтарының қағидалары сақталады - «тыйым салынбаған барлық нәрсеге рұқсат етіледі» және «сіздің құқықтарыңыз басқалардың құқықтары басталатын жерде аяқталады».
Осылайша, «Бейбіт жиналыстар туралы» заң Президент Қ.Тоқаев жариялаған «тыңдайтын мемлекет» тұжырымдамасының ойдағыдай іске асырылуының дәлелі болды.
Сайлау туралы заң жетілдірілуде. Жаңа заңдар әйелдер мен жастардың елдің саяси өміріне қатысу құқығын одан әрі нығайтады. Олар партиялық тізімдерге әйелдер мен 29 жасқа дейінгі жастар үшін 30%-дық міндетті квотаны енгізуді қарастырады.

Қазіргі уақытта Қазақстан Парламентінде әйелдердің үлесі 22% құрайды (ЭЫДҰ заң шығарушы органдарында әйелдердің орташа өкілдігі - 30%). Парламент Мәжілісінде (төменгі палата) әйелдер саны - 29, Сенатта - 6, ал 29 жасқа дейінгі жастар Парламентте жоқ.

Мәслихаттарда (жергілікті өкілді органдар) әйелдердің өкілдігі шамамен 22% немесе 740 әйелді құрайды, ал 29 жасқа дейінгі жастардың саны 53 депутат. Жалпы Қазақстан бойынша, мәслихаттардағы депутаттық мандаттардың жалпы саны - 3335.

Статистикаға сүйенсек, бүгінде Қазақстанда экономикалық белсенді әйелдер мен 20-29 жас аралығындағы 2,8 миллион жастар бар. Бұдан былай аталған санаттағы азаматтар жергілікті өкілді орган мен Парламенттің төменгі палатасының депутаттарын сайлауға көбірек қатысады.
Жалпы, квота саясаты - бұл айтарлықтай кең таралған халықаралық тәжірибе. Арнайы партия квоталары Еуропа елдерінде қолданылады және Германияда, Норвегияда, Францияда және Бельгияда жиі кездеседі, бұл нормалар заңмен бекітілген.

Жаңа заң бойынша Қазақстанда арнайы квоталардың енгізілуі қазақстандықтардың жас буыны мен әйелдердің елдің саяси өміріне белсенді қатысуын ынталандырады. Жаңа құқықтық нормалар 2021 жылы - Парламент Мәжілісіне кезекті сайлау жылы енгізіледі (алдыңғы парламенттік сайлау 2016 жылы өткен, Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес, Парламент Мәжілісі депутаттарының өкілеттік мерзімі 5 жыл).

Ел Президенті қол қойған «Сайлау туралы» Конституциялық заңға және «Саяси партиялар туралы» заңға енгізілген түзетулер Қазақстанның саяси жүйесін модернизациялауды жалғастыратын реформалар пакетінің маңызды бөлігі болды.

Сайлауға қатыса алатын саяси бірлестік құру үшін қолдардың шекті санын 40 мыңнан 20 мың адамға дейін қысқарту Қазақстандағы партиялық жүйені одан әрі дамыту үшін маңызды қадам болып табылады.

Осылайша, заңнамаға енгізілген түзетулер партиялардың елдегі саяси процестерге ықпалының артуына ықпал етеді. Олар жаңа саяси партиялар құруға және елдегі партия өмірін жалпы жандандыруға ықпал етеді, бұл үкімет шешімдерін әзірлеу және қабылдау процестеріне оң әсер етеді деп күтілуде. Бүгінгі таңда Қазақстанда 6 саяси партия тіркеліп, жұмыс істейді.

Заңдарда қарастырылған шаралар қоғамдық-саяси кеңістікті қайта құруға, партия саласындағы бәсекелестікті арттыруға, сайлау органдарын барынша инклюзивті, теңгерімді етуге бағытталған.
Қазақстандықтардың өмір сүру сапасын жақсарту және әлеуметтік саясатты нығайтудың маңызды мәселелерімен қатар, Қазақстан Президенті қазіргі саяси жүйені жақсарту үшін байыпты қадамдар жасауда.

2019 жылы өзінің сайлауалды бағдарламасында Қасым-Жомарт Тоқаев өзінің басқару саясатының негізгі ұстанымдарын нақты көрсетті - бұл «Сабақтастық. Әділет. Прогресс». Қазақстан Президенті алғашқы жыл ішінде осы қағидаларды заңнамалық деңгейде сәтті жүзеге асыруда.

Сабақтастық - елдің саяси өміріндегі жастардың рөлін күшейтумен қамтамасыз етіліп, болашақта мемлекеттің тиімді дамуына ықпал ететін қазақстандық менеджерлердің жас буынын оқытуды қамтамасыз етеді.

Әділеттік - гендерлік тепе-теңдікті дамыту арқылы елдің өкілді органдарындағы әйелдерге квота беру, сондай-ақ азаматтардың бейбіт жиналыстарға құқықтарын нығайту және саяси партиялардың қызметіне жаңа мүмкіндіктер беру.

Прогресс - әдетте, Қазақстанның саяси жаңару жолындағы дәйекті қозғалысында және мемлекет өміріндегі демократиялық тәжірибенің кеңеюінде көрінеді.

Қабылданған саяси реформалардың мысалында «тыңдайтын мемлекет» ұғымын ескере отырып, Президент Қ.Тоқаев уәде еткендей, ең алдымен азаматтардың өтініштерін ескеретіні белгілі. Осылайша, жаңа тарихи кезеңде Қазақстан демократияны нығайтуды жалғастыруда, оны дамыту бағытын осыдан он шақты жыл бұрын республика халқы саналы түрде таңдап алған болатын.