1993 жылғы 10 желтоқсанда Республиканың Жоғарғы Кеңесі «Қазақстан Республикасының жергілікті өкілді және атқарушы органдары туралы» ҚР Заңын қабылдады, ол жергілікті мемлекеттік органдардың атауы мен құрылымына елеулі өзгерістер енгізді. Өкілді органдар – мәслихаттар, ал жергілікті атқарушы органдар әкім басқаратын жергілікті әкімшілік деп атала бастады. Мәслихаттар мен әкімшіліктер «жергілікті мемлекеттік басқару органдары» деген жалпы атаумен бірікті.
Осылайша, жергілікті өкілді органдардың атаулары өзгеріп қана қоймай, олардың мәні түбегейлі өзгерді. Аумақтық басқарудың барлық деңгейлерінде құрылған жергілікті кеңестерден айырмашылығы, мәслихаттар-депутаттар жиналыстары тек облыстарда, облыстық және республикалық маңызы бар аудандар мен қалаларда және астанада сайланды. Қалалық аудандарда, кенттерде, ауылдарда, селоларда, ауылдық (селолық) округтерде олар құрылған жоқ.
Мәслихаттар-депутаттар жиналыстары іс жүзінде жергілікті халықтың еркін білдіретін және қызметін өз құзыреті шегінде дербес жүзеге асыратын және тікелей бағыныстылық қатынастармен байланысты емес мемлекеттік органдар деп танылды.
1995 жылғы ҚР жаңа Конституциясының 86-бабының 1-тармағында былай делінген: «жергілікті өкілді органдар – мәслихаттар тиісті әкімшілік-аумақтық бөліністегі халықтың еркін білдіреді және жалпымемлекеттік мүдделерді ескере отырып, оны іске асыруға қажетті шараларды белгілейді, олардың жүзеге асырылуын бақылайды». ҚР негізгі Заңы жергілікті өкілді және атқарушы органдар жатқызылған жергілікті мемлекеттік басқарудың негіздерін айқындады, олардың әлеуметтік рөлі мен функцияларын ашты, жергілікті өкілді органдардың атауын («Мәслихаттар-депутаттар жиналыстарының» орнына жай «мәслихаттар») және олардың өкілеттік мерзімін (бес жылдың орнына олар 4 жылға сайланады) өзгертті, олардың мәртебесін регламенттейтін арнайы заң қабылдау үшін алғышарттар жасады.
1994 жылғы 7 наурызда Қазақстан Республикасында жергілікті өкілді органдар – бірінші шақырылған мәслихаттар-депутаттар жиналыстарына сайлау (1994-1999 ж.ж.) өтті. Бұл елдегі алғашқы нағыз бәсекелі сайлау болды.
Алматы қаласында 39 сайлау округі құрылып, тиісті депутаттар саны сайланды.
Қалалық мәслихат-бірінші сайланған депутаттар жиналысының бірінші сессиясы 1994 жылғы сәуірде өтті. Сессияда қалалық мәслихат-депутаттар жиналысының хатшысы болып бірауыздан депутат Жұмабек Сүлейменұлы Тұрегелдинов сайланды, ол көп жылдар бойы өкілді және атқарушы органдарда жұмыс істеді, үлкен жұмыс тәжірибесі мен өмірлік ұстанымға, қала тұрғындары арасында беделге ие болды. Ол өкілді органның жұмысын ұйымдастыра алды, әр мәселенің мәнін мұқият зерттеп, мәселелерді егжей-тегжейлі талдады, оларды шешу бойынша ұжымдық пікір қалыптастыруға тиісті назар аударды.
Бірінші шақырылымдағы депутаттық корпустың құрамы өте кең және алуан түрлі болды. Олардың ішінде – ірі кәсіпорындардың басшылары, көлік және байланыс, денсаулық сақтау, ғылым, білім және мәдениет қызметкерлері, кәсіподақ қайраткерлері және т.б. Олардың көбісі өздерін бизнесте табысқа жетті, тек Алматы қаласында ғана емес, республикада да экономика мен әлеуметтік салаға айтарлықтай үлес қосты.
Сессияда 5 тұрақты депутаттық комиссия мен тексеру комиссиясы құрылып, олардың төрағалары сайланды.
Депутаттар депутаттық корпустың жұмысын жоспарлауға ерекше назар аударды. Тұрақты комиссиялардың төрағалары елдегі және қаладағы қоғамдық-саяси жағдайдың жай-күйін ескере отырып, қаланың әлеуметтік-экономикалық даму проблемаларына қатысты нақты мәселелерді белгіледі, қалалық бюджетті қарау және бекіту, оның кіріс бөлігінің ұлғаюын және қалалық қазынаның орындалуын бақылау әдістемесін әзірледі, оның әлеуметтік бағытын қамтамасыз ету міндетін қойды. Әрине, өкілді органның жұмыс процесінде оның перспективалық және ағымдағы жұмыс жоспарларына тиісті толықтырулар мен өзгерістер енгізілді.
Депутаттар қалалық мәслихат-депутаттар жиналысының жұмыс регламентін әзірлеуге үлкен жауапкершілікпен қарады. Оның ережелерінің жобаларына қатысты даулар, қарама-қайшылықтар болды. Депутаттық комиссия әзірлеген Регламент жобасы қалалық мәслихаттың-депутаттар жиналысының тұрақты комиссияларының мүшелеріне ұсынылды. Депутаттық комиссия келіп түскен ескертулер мен ұсыныстарды зерделеп, талдап, қорытып берді. Депутаттардың ұсыныстарына тән ерекшелік тәртіпті сақтау талабы болды: «депутат сессияға келмеген жағдайда ол мәслихат аппаратына алдын ала хабарлауы тиіс» деген ұсыныс айтылды.
Регламент қолданыстағы заңнама шеңберінен шықпады және ең алдымен биліктің екі тармағының өкілеттіктері арасында «ойын ережелерін» қатаң сақтауды қарастырды. Өз кезегінде заңнамалық актілерге өзгерістер мен толықтырулар енгізілген жағдайда, қалалық мәслихаттың бұдан кейінгі шақырылымдарының регламентіне тиісті түзетулер енгізілетін болады.
Депутаттардың назарында экономика проблемалары болғаны заңды. Сессиялардың қарауына өңір экономикасының жай-күйі және әкімшілік басшысының бірінші кезектегі міндеттері, қаладағы жағдай туралы ақпарат, қаладағы әлеуметтік-экономикалық жағдай туралы мәселелер енгізілді.
Бұл мәселелерді талқылау сол кездегі проблемалардың күрделілігін, өзектілігін ғана емес, сонымен қатар кейбір депутаттардың басты міндет бөлу емес, нарықтық қатынастарды қалыптастыру үшін жағдай жасау екенін әлі түсінбегендігін көрсетеді. Объективті болу үшін жеке сессияларда әлеуметтік бағдарламаларды қаржыландырумен қамтамасыз етілмеген жалақыны көтеру туралы шешімдер қабылданды, ал атқарушы органдар бюджет тапшылығы жағдайында олардың орындалуына жауап берді, сынға ұшырады деп айту керек. Депутаттардың көпшілігі біртіндеп, жұмыс барысында жаңа жағдайда мәслихаттар өкілді биліктің жаңа нысаны ретінде өзге функцияны орындауы тиіс деген ойға келді.
Бірінші сайланған қалалық мәслихат депутаттары жұмысының ерекшелігі, олардың қызметі жаңа, жас тәуелсіз мемлекет – Қазақстан Республикасының құрылу, мемлекет иелігінен алу мен жекешелендірудің ұлттық бағдарламасын іске асыру жағдайында өтті. Осы кезеңде экономика мен әлеуметтік саланы қайта құру кезінде көптеген қиындықтар мен проблемалар туындады, өндірістің қатты құлдырауы және инфляцияның өсуі байқалды. Халықтың белгілі бір бөлігінің арасында митингілер мен пикеттер түрінде көрінетін елеулі алаңдаушылық, толқулар болды. Алайда, жаңа өкілді органның депутаттары дес бербей, мемлекеттік міндеттердің басы-қасында жүрді және өздерін ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаевтың, оның реформалар мен қайта құрулар жолындағы бағытының белсенді жақтаушылары ретінде көрсетті.
Депутаттық жұмыста шетелдегі жергілікті өзін-өзі басқару элементтерін зерттеуге көп көңіл бөлінді, бұл маңызды болды, өйткені мәслихаттардың барлық мүшелері кеңестік кезеңнен шыққан, онда жергілікті өзін-өзі басқару іс жүзінде болмаған.
Депутаттар Парламентте қаралған заң жобаларына жергілікті өзін-өзі басқару, өңірлердің тыныс-тіршілігі мәселелері бойынша бірнеше рет ұсыныстар енгізді, атап айтқанда, әкімшілік кодекстің жобаларын әзірлеуге қатысты. Сол кезде Алматы елдің саяси өмірінің эпицентрі болғандықтан, Алматы қалалық мәслихатына ерекше жауапкершілік жүктелді. Жергілікті қоғамдық өзін-өзі басқару комитеттері (ЖБК) құрылды – көше, үй, квартал, оған қала аудандарының ең белсенді тұрғындары сайланды. Олармен бірге қажетті жұмыстардың жоспарлары белгіленді: көгалдандыру, аумақты тазарту, дүкендердің жұмысы және т.б.
Жергілікті әкімшілік басшыларының едәуір бөлігі ЖБК-ны қолдады және бірлескен қызмет өз жемісін берді: осындай тығыз өзара іс-қимылда көптеген тұрмыстық – коммуналдық, шаруашылық, экологиялық, әлеуметтік мәселелер өз деңгейінде тиімді шешілді. Осының барлығы жергілікті атқарушы органдардың жұмысын бақылауға мүмкіндік берді. Алматыда жергілікті өзін-өзі басқару элементтері қалай енгізіліп жатқаны туралы басқа өңірлермен үнемі тәжірибе алмасып отырды. Алматыда қаланың тыныс-тіршілігі бойынша 20-дан астам ереже қабылданғанын айта кету керек. Атап айтқанда, аумақтарды тазарту, көлік тұрақтары, аумақтарды көгалдандыру секілді т.б. ұсыныстар болды. Депутаттар қала бюджеті немесе әлеуметтік мәселелер, зейнеткерлер мен студенттер үшін жеңілдетілген жол жүру, көлік, жол, абаттандыру мәселелері қаралған кезде әрқашан сөз сөйледі.
Бірінші шақырылым депутаттары іздеу, сынақ және қателік әдісімен өз жұмыстарын жетілдірді, нақты саяси жағдайды жаңаша бағалауды үйренді, бірте-бірте сындарлы жолға шықты, сол арқылы қалалық мәслихаттың болашақ шақырылымдарының нәтижелі жұмысы үшін алғышарттар жасады. Расында да, Алматы қалалық мәслихатының бірінші шақырылымы өз міндетін орындады.