2024 жылғы наурызда Қазақстан Республикасындағы мәслихаттардың жергілікті өкілді органдар ретінде құрылғанына 30 жыл толды.
Құқықтық негіздер
1993 жылғы 10 желтоқсанда Қазақстан Республиканың Жоғарғы Кеңесі «Қазақстан Республикасының жергілікті өкілді және атқарушы органдары туралы» Қазақстан Республикасының Заңын қабылдады. Ол жергілікті мемлекеттік органдардың атауы мен құрылымына елеулі өзгерістер енгізді. Мәслихаттар – бұл халықтың еркін мемлекеттік мүдделерді ескере отырып білдіру және жүзеге асыру міндеті жүктелген депутаттар жиналысы екені заңда белгіленген.
Айта кету керек, жергілікті өкілді органдардың атаулары өзгеріп қана қоймай, олардың мәні түбегейлі өзгерді. Аумақтық басқарудың барлық деңгейлерінде қалыптасқан жергілікті кеңестерден айырмашылығы, Мәслихаттар-Депутаттар жиналыстары тек облыстарда, аудандарда және облыстық және Республикалық маңызы бар қалаларда және Астанада сайланды.
Мәслихаттар жергілікті халықтың еркін білдіретін және өз қызметін өз құзыреті шегінде дербес жүзеге асыратын мемлекеттік органдар деп танылды және тігінен бағыныштылық қатынастарымен байланысты емес.
1995 жылғы 30 тамызда бүкілхалықтық референдумда Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясы қабылданды. 86-баптың 3-бөліміне сәйкес жергілікті өкілді органдар мәслихаттар деп аталады. Осылайша, біздің еліміздің Негізгі Заңы жергілікті өкілді және атқарушы органдар тағайындалған жергілікті мемлекеттік басқарудың негіздерін бекітті, олардың әлеуметтік рөлі мен функцияларын ашты, жергілікті өкілді органдардың атауын және олардың өкілеттік мерзімін өзгертті, олардың мәртебесін реттейтін арнайы заң қабылдау үшін алғышарттар жасады.
2001 жылғы 23 қаңтарда "Қазақстан Республикасындағы жергілікті мемлекеттік басқару туралы" Қазақстан Республикасының Заңы қабылданды. Осы Заңның 1-тарауының 1-бабы мәслихаттарға анықтама береді. Бүгінгі таңда, осы Заңға сәйкес, мәслихаттардың кең ауқымды құзыреті қарастырылған, олар 2-тарауда реттелген.
Қалалық мәслихат шақырылымдарының тарихы
I шақырылым (1994 - 1999)
1994 жылғы 7 наурызда еліміздің жаңа өкілді органдарына мәслихаттар — бірінші шақырылған депутаттар жиналыстарына (1994-1999 жылдар) депутаттар сайлауы өтті.
Ақтөбе қалалық мәслихатының бірінші сессиясы-бірінші шақырылған депутаттар жиналысы 1994 жылғы 24 наурызда өтті. Ақтөбе қалалық мәслихатына-депутаттар жиналысына 44 депутат сайланды. Қалалық мәслихат — депутаттар жиналысының хатшысы болып Петр Георгиевич Лащенов бірауыздан сайланды.
Лащенов П. Г. көптеген жылдар бойы шаруашылық жұмыстарында жұмыс істеді. Сайланған кезде 1983 жылдан 1994 жылға дейін Облтеплокоммунэнерго бас инженерінің орынбасары болып жұмыс істеді. Осы лауазымда 1999 жылға дейін жұмыс істеді.
Бірінші шақырылған қалалық мәслихат депутаттары жұмысының ерекшелігі олардың қызметі жаңа, жас Тәуелсіз Мемлекет – Қазақстан Республикасы құрылысының басталуы, мемлекетсіздендіру мен жекешелендірудің ұлттық бағдарламасын іске асыру жағдайында өтті.
Іздеу, сынақтар мен қателіктер арқылы бірінші шақырылымның депутаттары өз жұмыстарын жетілдірді, нақты саяси жағдайды жаңаша бағалауды үйренді, біртіндеп сындарлы жолға шықты, осылайша қалалық мәслихаттың болашақ шақырылымдарының нәтижелі жұмысының алғышарттарын қамтамасыз етті.
II шақырылым (1999 – 2003)
Екінші сайланған Ақтөбе қалалық мәслихатының бірінші сессиясы 1999 жылғы 30 қазанда өтті. 23 депутат сайланды.
Қалалық мәслихат — депутаттар жиналысының хатшысы болып Өмірзақов Әділ Өмірзақұлы бірауыздан сайланды.
Екінші шақырылым сессияларының шешімдері жаңа, нарықтық қатынастарға өтпелі кезеңде депутаттық корпус табиғи монополиялар және жосықсыз бәсекелестік туралы заңдар, коммуналдық саладағы қалыптасқан ахуал тұрғысынан өңір экономикасының дамуына назар аударғанын көрсетеді.
Барған сайын азаматтарды әлеуметтік қолдауға көңіл бөлінді, тұрғын үй-коммуналдық қызметтер және тұрғын үй көмегін көрсету бойынша азаматтардың жекелеген санатына жеңілдіктер беру тәртібі туралы бірқатар шешімдер қабылданды. Ақтөбе қаласының 2001-2005 жылдарға арналған әлеуметтік-экономикалық дамуының индикативтік жоспары бекітілді.
III шақырылым (2003 – 2007)
Үшінші сайланған Ақтөбе қалалық мәслихатының бірінші сессиясы 2003 жылғы 1 қазанда өтті. 23 депутат сайланды.
Қалалық мәслихаттың хатшысы болып Хабиба Дияровна Сарқұлова сайланды. Сайланғанға дейін партиялық, кеңестік жұмыстарда үлкен тәжірибеге ие болды, сайланғанға дейін облыс әкімі аппаратының басшысы болып жұмыс істеді.
Осы кезеңде сессияларда экономиканың нақты секторын дамыту, кредиторлық берешекті төмендету, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылықты реформалау, кедейлік деңгейін төмендету жөніндегі бағдарламалардың орындалуы мен бекітілуі туралы жыл сайынғы есептерді қарау қаланың экономикалық және әлеуметтік дамуында маңызды рөл атқарды. Осы шақырылымда жалдамалы еңбек нарығын дамыту, жастар саясаты, шағын және орта кәсіпкерлікті дамыту, Ақтөбе қаласының халықты жұмыспен қамту, мүгедектерді оңалту бағдарламалары бекітілді.
IV шақырылым (2007 – 2012)
Төртінші шақырылған Ақтөбе қалалық мәслихатының бірінші сессиясы 2007 жылғы 28 тамызда өтті. 23 депутат сайланды.
Қалалық мәслихаттың хатшысы болып Шынтасова Сұлупан Панақызы сайланды. Сайлануға дейін облыстық коммуналдық меншік басқармасының, нарықтарды әкімшілендіру басқармасының басшысы болып қызмет атқарған, сондай-ақ ҚР Табиғи монополияларды реттеу агенттігінің облыстық басқармасын басқарған.
Осы кезеңде қаланың әлеуметтік-экономикалық даму бағыттарын айқындаған 2015 жылға дейінгі қаланы дамыту стратегиясы қабылданды. Мемлекеттің ішкі саясатының құрамдас әрі болашағын айқындайтын бөлігі ретінде жастар саясатын жетілдіру мақсатында 2008-2010 жылдарға арналған жастар саясаты бағдарламасы бекітілді. Әлеуметтік салада халықтың осал топтарын қолдау бойынша маңызды шешімдер қабылданып, атап айтқанда, коммуналдық қызмет шығындарын өтеу және тарифтердің өсуіне өтемақы ретінде тұрғын үй көмегі ережелері бекітілді.
V шақырылым (2012 – 2016)
Бірінші пленарлық отырысы 2012 жылғы 20 қаңтарда өтті, онда сайлау нәтижелері жарияланып, 23 депутатқа мандаттар табыс етілді.
Бір ауыздан Ақтөбе қалалық мәслихатының хатшысы болып Шынтасова Сұлупан Панақызы сайланды.
Бесінші шақырылымда әлеуметтік қамсыздандыру, жол-көлік инфрақұрылымын дамыту, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық саласындағы жұмысты жандандыру мәселелері басты орын алды. Осыған орай, қаланың тұрғын үй қорының термомодернизациясы мен капиталды жөндеуін жүргізу жөнінде бірқатар шаралар қабылданды. Кұрмыш ауданын 11-ші шағын ауданмен қосатын автомобиль жолы пайдалануға енгізілді. Жас отбасыларды тұрғын үймен қамтамасыз ету жұмыстары жанданды.
VI шақырылым (2016 – 2021)
2016 жылғы 25 наурызда Ақтөбе қалалық мәслихатының алтыншы шақырылымының алғашқы сессиясы өтті. Мәслихатқа 23 депутат сайланды. Қалалық мәслихаттың хатшысы болып төртінші және бесінші шақырылымдарда мәслихаттың қызметін бағыттаған тәжірибелі Шынтасова Сұлупан Панақызы сайланды.
Алтыншы шақырылымда әлеуметтік көмек көрсету тәртібін және мөлшерін жақсартуға ерекше назар аударылды. Қажетті азаматтарға әлеуметтік көмек көрсету ережелері қабылданып, онда азаматтардың санаттары кеңейтілді (Ұлы Отан соғысының ардагерлері, тыл еңбеккерлері, интернационалист-жауынгерлер, олардың жесірлері мен балалары, Чернобыль АЭС апатын жоюға қатысқандар, әлеуметтік маңызы бар аурулары бар азаматтар, жалғызбасты зейнеткерлер).
Бұдан бөлек, бұл кезеңде бірнеше аты жоқ көшелерге атаулар берілуі мен идеологиялық тұрғыдан ескірген көшелердің атаулары өзгертілді. Алтыншы шақырылымның тарихи сәттерінің бірі – қаланы екі ауданға бөлу туралы шешім қабылдануы болды. Осы кезеңде Нұр-Ақтөбе және Батыс-2 аудандарының дамуы басталып, жаңа көлік айналмалары, оның ішінде Сәнкібай батыр даңғылы және 5-ші шағын аудан маңындағы көпір асты тоннель сияқты инфрақұрылымдық нысандар бой көтерді.
VII шақырылым (2021 – 2023)
Алғашқы сессия 2021 жылғы 14 қаңтарда өтті. Жетінші шақырылымда депутаттар құрамының саны артты, мәслихатқа 32 депутат сайланды. Сонымен қатар, депутаттарды сайлау жүйесі өзгерді. Бұрынғыдай бірмандатты жүйе бойынша, яғни әрбір кандидатқа дауыс беру орнына, енді партиялық тізімдер бойынша дауыс беру жүйесі енгізілді. Сонымен қатар, партиялық тізімдерде әйелдер мен жастар үшін алғаш рет 30%-дық квота енгізілді.
Депутаттар бір ауыздан шешім қабылдап, мәслихаттың хатшысы болып Даржанова Анар Нұрлыбекқызы сайланды. Сайланғанға дейін ол үлкен мемлекеттік қызмет тәжірибесіне ие болды, қаладағы кәсіпкерлік бөлімін басқарып, кейін облыстық басқарманы басқарды және «Атамекен» кәсіпкерлер палатасының директоры болды.
Бұл кезеңде қаланың әлеуметтік-экономикалық дамуын қамтамасыз ету мақсатында бірқатар бағдарламалық құжаттар қабылданды. 2022-2027 жылдарға арналған Ақтөбе облысының әлеуметтік-экономикалық дамуының кешенді жоспарын жүзеге асыру аясында, Үкіметтің қаулысымен бекітілген, депутаттар тұрақты негізде мониторинг жүргізіп, жергілікті атқарушы органдар басшыларының есептерін тыңдады.
VIII шақырылым (2023 – қазіргі уақытқа дейін)
2023 жылғы 30 наурызда Ақтөбе қалалық мәслихатының сегізінші шақырылымының алғашқы пленарлық отырысы өтті. Мәслихат 32 депутатпен ұсынылған, олар бірмандатты сайлау округтері бойынша сайланды
– мажоритарлық жүйе қолданылды.
Осы шақырылымнан бастап, мәслихат хатшысының қызметі мәслихат төрағасының қызметіне ауыстырылды. Алғашқы сессияда депутаттар бір ауыздан шешім қабылдап, қалалық мәслихаттың төрағасы болып Даржанова Анар Нұрлыбекқызы сайланды.
Әр шақырылымның депутаттары қала мәслихатының жұмысында өздерінің маңызды үлестерін қосты. Бүгінде сенімді түрде айтуға болады, өкілді органдар өздерінің дербестігін дәлелдеді, ал депутаттар – кәсібилігі мен жауапкершілігін көрсетті. Қазіргі таңда қала өмірі мен дамуына қатысты барлық мәселелер міндетті түрде қалалық өкілді орган арқылы қаралады. Қалалық мәслихаттың сессияларында тиісті кезеңдерге арналған бюджеттер бекітіліп, олардың орындалуы туралы есептер тыңдалады, атқарушы органдар басшыларының есептері тыңдалады, сондай-ақ өзекті мәселелер шешіледі.
Жергілікті бюджеттің орындалуын бақылау мақсатында ревизиялық комиссияның есептері тыңдалып, қаржылық бақылау актілері қаралады. Бұл барлық шығындардың айтарлықтай өсуімен байланысты, мысалы, 1994 жылы қаланың бюджеті бар болғаны 277 млн. теңгені құраса және бұл қаржы негізінен мектептер, балалар бақшалары мен медициналық мекемелердің коммуналдық қызметтерге борыштарын өтеуге жұмсалған болса, 2024 жылы қала бюджеті 177,5 млрд. теңгені құрады және ол қаланың теңдестірілген дамуына, әсіресе әлеуметтік сала мен тұрғын үй-коммуналдық шаруашылыққа баса назар аударыла отырып бағытталды.
Қызықты фактілер
Ақтөбе қалалық мәслихатының депутаттары қабылдаған қаулысына сәйкес, 1994 жылғы 19 тамыздағы бірінші шақырылымның үшінші сессиясында № 23 қаулысымен 1994 жылғы 1 ақпаннан бастап минималды еңбекақы мөлшері айына 40 теңге деңгейінде бекітілді, 1994 жылғы 1 сәуірден бастап – 100 теңге, 1994 жылғы 1 шілдеден бастап – 150 теңге, ал 1 қазаннан бастап – 200 теңге айына белгіленді.
Қазіргі таңда, Ақтөбе қалалық мәслихатының 2023 жылғы 14 желтоқсандағы № 109 қаулысына сәйкес, минималды еңбекақы мөлшері айына 85 000 теңгені құрайды.
Ақтөбе қалалық мәслихатының депутаттары 1994 жылғы 19 тамызда
№ 25 қаулысымен тұрғын үй қорының 1 шаршы метрі үшін қызмет көрсету ақысы айына 1 теңге 20 тиын болып бекітілді.
Қалалық қоғамдық көлікті дамыту мақсатында 1994 жылғы 1 маусымнан бастап заңды тұлғалардан 9% мөлшерінде жинақтау мөлшерлемесі енгізілді.
1994 жылғы 17 қазанда Ақтөбе қалалық мәслихатының депутаттары
№ 37 қаулысымен Калинин көшесін Д.А.Қонаевтың атына, Строительная көшесін Т.Рысқұловтың атына, Энгельс көшесін Ағайынды Жұбановтар көшесіне, Комсомольская көшесін Қарасай батырдың атына ауыстыруды, сондай-ақ Ақтөбе қаласының транскрипциясын өзгертіп, «Актюбинск» атауын «Ақтөбе» деп транскрибірлеуді ұсынды.
Тек бес жылдан кейін, 1999 жылғы 11 наурызда ҚР Президентінің Жарлығымен қаланың атауы Ақтөбе болып өзгертілді.
Сонымен қатар, 1994 жылғы 17 қазанда Ақтөбе қалалық мәслихатының депутаттары № 40 қаулысымен Қалада Экологиялық милиция взводы құрылды, ол Қалалық Ішкі істер басқармасының ППС батальоны құрамында қызмет етті.
1994 жылғы 17 қазанда Ақтөбе қалалық мәслихатының білім, ғылым, денсаулық сақтау және экология мәселелері жөніндегі тұрақты комиссиясының төрағасы болып Виктор Георгиевич Мочалов, халық арасында «Мочаловская» ауруханасы деп аталатын (қазіргі Ақтөбе облыстық фтизиопульмонологиялық орталығы) аурухананың бас дәрігері сайланды.