ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКА
РЕСПУБЛИКАСЫ КАЗАХСТАН
АБАЙ ОБЛЫСЫ МАСЛИХАТ
МӘСЛИХАТЫ ОБЛАСТИ АБАЙ
ШЕШІМ РЕШЕНИЕ
23 июня 2026 года № 37/245-VIІI
Семей қаласы город Семей
«2025 жылға арналған облыстық бюджеттің атқарылуы туралы»
Абай облысы бойынша Тексеру комиссиясының жылдық есебін
бекіту туралы
Қазақстан Республикасының Бюджеттік Кодексінің 125-бабына, «Қазақстан Республикасындағы жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 6-бабының
1- тармағының 9-1) тармақшасына сәйкес, Абай облысы мәслихаты ШЕШІМ ҚАБЫЛДАДЫ:
1. Қоса беріліп отырған Абай облысы бойынша Тексеру комиссиясының «2025 жылға арналған облыстық бюджеттің атқарылуы туралы» (облыстың жергілікті атқарушы органының есебіне қорытынды) жылдық есебі бекітілсін.
2. Абай облысы бойынша Тексеру комиссиясы берген келесі ұсынымдарын орындау үшін қабылдау ұсынылсын:
Облыстың жергілікті атқарушы органына (Абай облысының әкімдігі):
1) Абай облысының қаржы басқармасымен бірлесіп, тексеру комиссиясы ұсынымдарының орындалуын қамтамасыз ету жөніндегі егжей-тегжейлі іс-шаралар жоспарын әзірлеп, бекітсін, онда жауапты орындаушылар мен іске асыру мерзімдері айқындалсын, сондай-ақ олардың орындалуына тоқсан сайын мониторинг жүргізіліп, тиісті ақпарат облыс әкіміне ұсынылсын;
2) Абай облысы бойынша мемлекеттік кірістер департаментімен және Абай облысының экономика және бюджеттік жоспарлау басқармасымен бірлесіп, салық салу объектілерін түгендеуді, есепке алынбаған кіріс көздерін анықтауды, салықтық және салықтық емес түсімдердің жиналу деңгейін арттыруды қамтитын 2026–2028 жылдарға арналған кіріс базасын кеңейту жөніндегі кешенді іс-шаралар жоспарын әзірлеп, бекітсін.
Жергілікті бюджеттің меншікті кірістерінің үлесін кезең-кезеңімен ұлғайту жөнінде шаралар қабылдап, оның көлемін 2025 жылғы деңгеймен салыстырғанда кемінде 7 пайызға арттыруды қамтамасыз етсін және атқарылған жұмыстар туралы есепті тоқсан сайын облыс әкімдігінің отырыстарында тыңдауды ұйымдастырсын;
3) Абай облысы бойынша мемлекеттік кірістер департаментімен бірлесіп, 2026 жылға арналған салық берешегі мен артық төлемдерді қысқарту жөніндегі іс-шаралар жоспарын бекітсін, онда берешекті өндіріп алу, жаңа берешектің қалыптасуына жол бермеу, есептеу, есепке жатқызу және қайтару жөніндегі шаралар көзделсін, сондай-ақ әкімдік отырыстарында берешек жағдайын тоқсан сайын қарап, тиісті басқарушылық шешімдер қабылдауды қамтамасыз етсін;
4) Абай облысының экономика және бюджеттік жоспарлау басқармасымен және Абай облысының қаржы басқармасымен бірлесіп бюджет қаражатын жобалау-сметалық құжаттаманы әзірлеуге мақсатты пайдалануды, қаржыландыру көздерін айқындауды және нақты мерзімдерді, жауапты орындаушыларды бекіте отырып, басым инфрақұрылымдық жобаларды толық аяқталғанға дейін жеткізуді, сондай-ақ орындалу барысын қарауды көздей отырып жарты жылда бір облыс әкімдігінің отырыстарында жауапты лауазымды тұлғаларды тыңдай отырып, бюджеттік инвестициялық жобаларды іске асыру жөніндегі іс-шаралардың (Жол картасының) кешенді жоспарын бекітуді және іске асыруды қамтамасыз етсін;
5) Абай облысының қаржы басқармасымен бірлесіп, квазимемлекеттік сектордың проблемалық субъектілерінің соңғы бес жылдағы қаржы-шаруашылық қызметіне егжей-тегжейлі талдау жүргізсін, залалдылықтың, төмен рентабельділіктің және бюджеттік кредиттер бойынша берешектің қалыптасу себептерін анықтасын.
Талдау қорытындылары бойынша қарыз қаражатының қайтарылуын қамтамасыз ету, жергілікті бюджетке түсетін жүктемені азайту және ұйымдарды қаржылық сауықтыру жөнінде нақты шаралар қабылдап, нәтижелерді тоқсан сайын қарап, квазимемлекеттік сектор субъектілерінің басшыларын облыс әкімдігінің отырыстарында тыңдауды қамтамасыз етсін.
Абай облысының қаржы басқармасына:
1) облыстың бюджеттік бағдарламалар әкімшілерімен бірлесіп, дебиторлық және кредиторлық берешекке толық түгендеу жүргізсін, олардың қалыптасу себептерін айқындап, кезең-кезеңімен өтеу кестелерін бекітсін. 2026 жылы жалпы берешек көлемінің 2025 жылғы деңгеймен салыстырғанда кемінде 30 пайызға төмендеуін қамтамасыз етсін, сондай-ақ жаңа мерзімі өткен берешектің қалыптасуына жол бермеу жөнінде шаралар қабылдасын;
2) бюджеттік бағдарламалар әкімшілері мен ведомстволық бағынысты ұйымдардың бухгалтерлік есеп көрсеткіштері мен қаржылық есептілігіне салыстыру жұмыстарын жүргізуді қамтамасыз етсін. Аудит қорытындылары бойынша анықталған сәйкессіздіктерді жою жөнінде шаралар қабылдап, 2025 жылға арналған шоғырландырылған қаржылық есептіліктің дұрыстығын қамтамасыз етсін.
3. Осы ұсынымдардың орындалу қорытындылары туралы жергілікті атқарушы орган 2027 жылдың бірінші тоқсанынан кешіктірмей «Абай облыстық мәслихатының аппараты» мемлекеттік мекемесіне ақпарат ұсынсын.
4. Осы шешімнің орындалуын бақылау Абай облыстық мәслихатының экономика, қаржы, ТКШ және құрылыс саласын дамыту жөніндегі тұрақты комиссиясына жүктелсін.
5. Осы шешім қабылданған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі.
Абай облысы мәслихатының
төрағасы Ш. Байбеков
Абай облысы мәслихатының 2026 жылғы 23 маусымдағы
№ 37/245-VIII шешімімен бекітілді
«2025 жылға арналған облыстық бюджеттің атқарылуы туралы»
жергілікті атқарушы органның есебіне Абай облысы бойынша тексеру комиссиясының есебі
(облыстың жергілікті атқарушы органының есебіне қорытынды)
Семей қ.
Құрылым
Кіріспе
І БӨЛІМ. ӨҢІРДІҢ ӘЛЕУМЕТТІК-ЭКОНОМИКАЛЫҚ ДАМУЫНЫҢ НЕГІЗГІ КӨРСЕТКІШТЕРІ
II БӨЛІМ. ЖЕРГІЛІКТІ БЮДЖЕТТІҢ АТҚАРЫЛУЫН ТАЛДАУ
2.1. Жергілікті бюджетке түсетін түсімдердің атқарылуын бағалау
2.2. Жергілікті бюджет кірістерінің атқарылуын бағалау
2.2.1. Салықтық түсімдерді талдау
2.2.2. Салықтық емес түсімдерді талдау
2.2.3. Негізгі капиталды сатудан түскен түсімдерді талдау
2.2.4. Трансферттер түсімдерін талдау
2.3. Жергілікті бюджет шығыстарының атқарылуын бағалау
2.3.1. Жергілікті бюджет шығындарының атқарылуын талдау
2.3.2. Бюджеттік кредиттердің пайдаланылуын талдау
2.3.3. Қаржы активтерін сатып алуға жұмсалған шығындарды талдау
2.3.4. Дебиторлық және кредиторлық берешектерді талдау
III БӨЛІМ. БАҒДАРЛАМАЛЫҚ ҚҰЖАТТАРДЫҢ ІСКЕ АСЫРЫЛУЫН БАҒАЛАУ
3.1. Облыстың 2021-2025 жылдарға арналған даму жоспарын іске асыруды бағалау.
3.2 Өңірде басқа да бағдарламалық құжаттардың іске асырылуы туралы ақпарат
IV БӨЛІМ. ЖЕКЕЛЕГЕН БАҒЫТТАР БОЙЫНША НӘТИЖЕЛЕРГЕ ҚОЛ ЖЕТКІЗУ
4.1 Бюджеттік инвестициялық жобалардың іске асырылу тиімділігін бағалау
4.2. Бюджеттік бағдарламалар әкімшілерінің бюджет қаражатының пайдаланылу тиімділігін бағалау
4.3. Мемлекет активтерінің пайдаланылу тиімділігін бағалау
4.4. Квазимемлекеттік сектор субъектілері активтерінің пайдаланылу тиімділігін бағалау
V БӨЛІМ. ЖЕРГІЛІКТІ БЮДЖЕТТІҢ ШОҒЫРЛАНДЫРЫЛҒАН ҚАРЖЫЛЫҚ ЕСЕПТІЛІГІН БАҒАЛАУ
VІ БӨЛІМ. ҚОРЫТЫНДЫ БӨЛІК
6.1. Тұжырымдар
6.2. Ұсынымдар
Есепке қосымшалар
Кіріспе
«Мемлекеттік аудит және қаржылық бақылау туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 51 – бабына сәйкес Абай облысы бойынша тексеру комиссиясы «2025 жылғы облыстық бюджеттің атқарылуы туралы» жергілікті атқарушы органның есебіне қорытынды дайындады.
Осы қорытынды жергілікті атқарушы органның облыстық бюджеттің атқарылуы туралы есебін, тексеру комиссиясы 2024–2025 жылдары жүргізген мемлекеттік аудит және сараптамалық-талдау іс-шаралар материалдарын, ресми статистикалық деректерді, мемлекеттік органдардың, бюджеттік бағдарламалар әкімшілерінің және бюджет процесінің басқа да қатысушыларының ақпараттарын кешенді талдау негізінде қалыптастырылды.
Қорытындыны дайындау кезінде 2024 жылғы облыстық бюджеттің атқарылуын бағалау қорытындысы бойынша берілген тексеру комиссиясы ұсынымдарының орындалуының толықтығы мен тиімділігіне бағалау жүргізілді, сондай-ақ мемлекеттік органдар ұсынған анықталған бұзушылықтар мен кемшіліктерді жою бойынша қабылданған шаралар туралы мәліметтер қаралды.
Жүргізілген талдау нәтижелері бойынша тексеру комиссиясы 2024 жылғы облыстық бюджеттің атқарылуын бағалау қорытындысы бойынша әзірлеген 6 ұсынымның ішінен 3 ұсыным толық көлемде орындалғаны, 2 ұсыным ішінара орындалғаны, 1 ұсыным орындалмай қалғаны анықталды.
Сонымен бірге, ұсынылған материалдарды қарау нәтижелері Тексеру комиссиясының ұсынымдарын орындау бөлігінде жүйелі проблемалардың сақталып отырғанын көрсетеді. Қабылданып жатқан шараларға қарамастан, жекелеген мемлекеттік органдар мен ұйымдар осы уақытқа дейін анықталған бұзушылықтар мен кемшіліктерді жоюға бағытталған ұсынымдардың іске асырылуын тиісті деңгейде бақылауды қамтамасыз етпеген.
Бірқатар ұсынымдар бойынша олардың орындалуы туралы ақпарат формалды сипатта екенін және жүргізілген жұмыстың нақты нәтижелерін объективті бағалауға мүмкіндік беретін жеткілікті растаушы материалдардан тұрмайтынын атап өткен жөн. Жеке жағдайларда орындалған іс-шаралар туралы егжей-тегжейлі есептің орнына нақты іс-қимылдарды, қол жеткізілген нәтижелерді және бұзушылықтардың туындауына ықпал еткен себептер мен жағдайлардың жойылу дәрежесін ашпайтын жалпы сипаттағы қысқаша мәліметтер ұсынылған.
Мұндай тәсіл қабылданып жатқан шаралардың тиімділігін толық көлемде бағалауға мүмкіндік бермейді және жеке мемлекеттік органдардың ұсынымдарды іске асыруға деген жауапкершілік деңгейінің жеткіліксіздігін көрсетеді. Соның салдарынан, бұрын анықталған проблемалардың бір бөлігі өз өзектілігін сақтап отыр және бюджеттік жоспарлау мен бюджеттің атқарылу сапасына, сондай-ақ мемлекеттік ресурстарды пайдалану тиімділігіне теріс әсерін тигізуді жалғастыруда.
Осыған байланысты Тексеру комиссиясы жергілікті атқарушы органдар мен бюджеттік бағдарламалар әкімшілері тарапынан ұсынымдардың уақтылы, сапалы әрі толық орындалуын бақылауды күшейтуді, сондай-ақ анықталған бұзушылықтардың салдарларын жоюға ғана емес, олардың қайта қайталануының алдын алуға да бағытталған пәрменді шаралар қабылдауды қамтамасыз етуді қажет деп санайды.
І БӨЛІМ. ӨҢІРДІҢ ӘЛЕУМЕТТІК-ЭКОНОМИКАЛЫҚ ДАМУЫНЫҢ НЕГІЗГІ КӨРСЕТКІШТЕРІ.
Абай облысының 2025-2029 жылдарға арналған әлеуметтік-экономикалық даму болжамы (бұдан әрі - Әлеуметтік-экономикалық даму болжамы) Абай облысы әкімдігінің 03.10.2024 жылғы №196 қаулысымен мақұлданған.
Әлеуметтік-экономикалық даму болжамы макроэкономикалық көрсеткіштерге бағдарланған, әзірлеу кезінде әлеуметтік-экономикалық даму тенденциялары, облыстың дамуына барынша әсер ететін факторлар мен жағдайлар, сондай-ақ бес жылдық перспективаға арналған негізгі басым бағыттар және экономикалық саясаттың негізгі шаралары ескерілген.
Ұлттық статистика бюросының деректері бойынша қысқа мерзімді экономикалық индикатор* (бұдан әрі-ҚЭИ) 2025 жылғы қаңтар-желтоқсанда 101,4% құрады немесе 2024 жылғы қаңтар - желтоқсанға қарай 3,1 пайыздық тармаққа төмендеді (2024 жылы-104,5%).
Салыстыру үшін облыстар мен республикалық маңызы бар қалалар арасында облыс ҚЭИ бойынша 18-ші орында.
2025 жылғы қаңтар-желтоқсан, 2024 жылғы қаңтар-желтоқсан салалары бөлінісінде ҚЭИ НКИ мынадай түрде қалыптасты: ауыл шаруашылығы саласында 101,1%, өнеркәсіп 99,1%, тау-кен өндіру өнеркәсібі және карьерлерді қазу 97,3%, өңдеу өнеркәсібі 102,9%, электрмен жабдықтау, газ, бу беру және ауа баптау 103,8%, сумен жабдықтау; кәріз жүйесі, қалдықтарды жинау мен таратуды бақылау 97,2%, құрылыс 106,2%, көтерме және бөлшек сауда; автомобильдер мен мотоциклдерді жөндеу 103,5%, Көлік және қойма 125,9%, байланыс 106%.
Облыстың жалпы өңірлік өнімі келесі 18 тармақтан тұрады.
Жалпы экономиканың жай - күйін сипаттайтын жалпы өңірлік өнім (бұдан әрі-ЖӨӨ) 2025 жылдың 9 айында (алдын ала деректер бойынша) 2 385 779,8 млн.теңгені құрады. 2024 жылдың тиісті кезеңімен салыстырғанда нақты ЖӨӨ 7,1% - ға өсті.
Абай облысының ЖӨӨ-нің үлес салмағы 2025 жылдың 9 айында жалпы ішкі өнімде (99 724 898,5 млн.теңге) 2,4% құрады, бұл республика бойынша жиырмадан он алтыншы орынды алады.
Жан басына шаққандағы ЖӨӨ 4,0 млн.теңгені құрады және республика өңірлері арасында жиырмадан он екінші орынды алады.
ЖӨӨ құрылымындағы Экономикалық қызмет түрлері бойынша (№1 диаграмманы қараңыз.) негізгі үлес өнеркәсіпке (42,0% немесе 1 000 846,7 млн. теңге), көтерме және бөлшек саудаға (10,8% немесе 257 326,8 млн. теңге), ауыл, орман және балық шаруашылығына (8,0% немесе 191 196,4, млн. теңге), құрылысқа (6,5% немесе 155 273,8 млн. теңге) тиесілі,
* - қысқа мерзімді экономикалық индикаторды есептеу жеделдікті қамтамасыз ету үшін жүзеге асырылады және ЖӨӨ-нің 60% - дан астамын құрайтын ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп, құрылыс, сауда, көлік және байланыс сияқты базалық салалар бойынша шығарылым индекстерінің өзгеруіне негізделеді. Көрсеткіш бақыланбайтын экономикаға қосымша Есепсіз және басқа макроэкономикалық түзетулерді қолданбай қалыптастырылады
Диаграмма №1. 2025 жылғы 9 айдағы
Абай облысының ЖӨӨ құрылымы
Дереккөз: ҚР АӘК Ұлттық статистика бюросы
2024 жылдың ұқсас кезеңімен салыстырғанда Абай облысы бойынша жалпы өңірлік өнім 157 593,5 млн.теңгеге немесе 7,1% - ға ұлғайды. ЖӨӨ-нің 13 көрсеткіші бойынша оң динамика қалыптасты. Жалпы қосылған құнның айтарлықтай төмендеуі "Өнімдерге салынатын салықтар" көрсеткіштері бойынша 116 053,5 млн.теңгеге (77,9%), "Әкімшілік және қосалқы қызмет көрсету саласындағы қызмет" көрсеткіштері бойынша 22 873,3 млн. теңгеге (51,7%), "Қызметтердің басқа түрлерін ұсыну" көрсеткіштері бойынша 9120,0 млн. теңгеге (21,6%) байқалды.
№1 кесте. Абай облысы бойынша экономикалық қызмет түрлері бойынша 2024-2025жж. 9 айдағы жалпы өңірлік өнім.
млн. теңге
№ Көрсеткіш атауы 9 ай. 2024ж. 9 ай. 2025ж. Өсу қарқыны %
1 Ауыл, орман және балық шаруашылығы 171 584,8 191 196,4 111,4
2 Өнеркәсіп 896 031,8 1 000 846,7 111,7
3 Құрылыс 156 030,0 155 273,8 99,5
4 Көтерме және бөлшек сауда; автомобильдер мен мотоциклдерді жөндеу 212 167,2 257 326,8 121,3
5 Көлік және қойма 78 120,8 115 768,4 148,2
6 Тұрғын үй және тамақтану қызметтерін ұсыну 12 542,3 15 305,4 122,0
7 Ақпарат және байланыс 11 402,7 11 956,9 104,9
8 Қаржылық және сақтандыру қызметі 53 043,1 52 284,9 98,6
9 Жылжымайтын мүлікпен операциялар 89 988,8 132 613,7 147,4
10 Кәсіби, ғылыми және техникалық қызмет 28 038,5 33 579,6 119,8
11 Әкімшілік және көмекші қызмет көрсету саласындағы қызмет 44 223,2 21 349,9 48,3
12 Мемлекеттік басқару және қорғаныс; міндетті әлеуметтік қамсыздандыру 91 936,6 100 012,4 108,8
13 Білім 117 453,0 139 019,6 118,4
14 Денсаулық сақтау және халыққа әлеуметтік қызмет көрсету 66 967,4 82 951,6 123,9
15 Өнер, ойын-сауық және демалыс 7 499,4 9 953,6 132,7
16 Қызметтердің басқа түрлерін ұсыну 42 130,9 33 010,9 78,4
17Үй қызметшісін жалдайтын үй шаруашылықтарының қызметі; үй шаруашылықтарының өз тұтынуы үшін тауарлар мен қызметтерді өндіру жөніндегі қызметі356,9
18 Азық-түлік салығы 149 025,8 32 972,3 22,1
Барлығы 2 228 186,3 2 385 779,8 107,1
Өнеркәсіп кәсіпорындары мен өндірістері 2 632,2 млрд.теңгеге өнім (тауарлар, көрсетілетін қызметтер) шығарды, бұл республикалық өндіріс көлемінде 4,3% құрады.
Есепті кезеңде өнеркәсіп өнімін өндіру көлемі 2024 жылғы көрсеткіштен 615,0 млрд. теңгеге немесе 30,5% - ға асып түседі (2024 жылы – 2017,2 млрд.теңге). Бұл ретте, 2024 жылмен салыстырғанда өндірістің нақты көлемі 0,9% - ға төмендеді (өнеркәсіп өнімінің нақты көлемінің индексі 2024 жылғы қаңтар-желтоқсан деңгейіне қарағанда 99,1% құрады).
Облыстың өнеркәсіптік өндірісінің құрылымында тау - кен өндіру өнеркәсібі мен карьерлерді қазу – 70,6%, өңдеу өнеркәсібі – 26,5%, электр энергиясымен, газбен, бумен, ыстық сумен және кондиционерленген ауамен жабдықтау-2,5%, сумен жабдықтау; қалдықтарды жинау, өңдеу және жою, ластануды жою жөніндегі қызмет-0,4 құрайды.
Облыс өңірлері арасында өнім көлемі бойынша ең көп үлес салмағын Аягөз ауданының өнеркәсібі (жалпы көлемде 46,8%) алады, Семей қаласының өнеркәсібі облыстық өнім шығарудың 14,5%, Жарма ауданының өнеркәсібі – 24,5%, Жаңасемей ауданы – 9,3% өндірді.
Есепті кезеңде тау-кен өндіру өнеркәсібіндегі және карьерлерді игерудегі өнім көлемі 1858,6 млрд. теңгені құрады, бұл өткен жылдың тиісті кезеңінің деңгейінен 32,2% – ға жоғары (2024 жылы-1405,7 млрд.теңге). Бұл ретте, 2024 жылмен салыстырғанда өндірістің нақты көлемі 2,7% - ға төмендеді (өнеркәсіп өнімінің нақты көлемінің индексі 2024 жылғы қаңтар-желтоқсан деңгейіне қарағанда 97,3% құрады). Саладағы ең үлкен үлес салмағын "Металл кендерін өндіру" алады және 1 786,4 млрд.теңгені немесе 96,1% құрайды. 2025 жылы металл кендерін өндіру көлемі 4,7% - ға азайды.
Өңдеу өнеркәсібінде 2025 жылғы қаңтар-желтоқсанда 697,2 млрд. теңгеге өнім өндірілді, бұл 2024 жылғы деңгейден 146,3 млрд.теңгеге немесе 26,6% – ға артық (2024 жылы-550,9 млрд. теңге). Есепті кезеңдегі нақты көлем индексі 2024 жылдың ұқсас кезеңімен салыстырғанда 102,9% құрады.
Электр энергиясымен, газбен, бумен, ыстық сумен және кондиционерленген ауамен жабдықтауда 67,0 млрд.теңгеге өнім (тауарлар, қызметтер) өндірілді, бұл 2024 жылғы деңгейден 14,7 млрд. теңгеге немесе 28,1% – ға (2024 жылы-52,3 млрд. теңге) артық, нақты көлем индексі 103,8% құрады. Өсім электр энергиясын өндіруде, беруде және таратуда 2,1% - ға, бумен, ыстық сумен және кондиционерленген ауамен жабдықтауда 7,5% - ға байқалды.
Сумен жабдықтауда; қалдықтарды жинауда, өңдеуде және жоюда, ластануды жою жөніндегі қызметте 9,4 млрд.теңгеге өнім өндірілді, бұл өткен жылдың тиісті кезеңінің деңгейінен 12,0% – ға артық (2024 жылы-8,4 млрд. теңге). Бұл ретте, 2024 жылмен салыстырғанда өндірістің нақты көлемі 2,8% - ға төмендеді (өнеркәсіп өнімінің нақты көлемінің индексі 2024 жылғы қаңтар-желтоқсан деңгейіне қарағанда 97,2% құрады). Қалдықтарды жинау, өңдеу және жою; материалдарды кәдеге жарату (қалпына келтіру) 7,3% - ға төмендегені байқалады.
Ауыл шаруашылығында 2025 жылғы қаңтар-желтоқсанда ауыл, орман және балық шаруашылығы өнімдерінің (қызметтерінің) жалпы шығарылымы 583,9 млрд.теңгені (НКИ 101,1%), оның ішінде өсімдік шаруашылығының жалпы өнімі 258,9 млрд. теңгені (НКИ 96,7%), мал шаруашылығының жалпы өнімі - 324,7 млн. теңгені (НКИ 105,0%) құрады.
2025 жылдың қаңтар-желтоқсан айларында облыс шаруашылықтарының барлық санаттарында мал мен құсты тірі салмақта союға өткізу 159,9 мың тоннаны (2024 жылдың ұқсас кезеңінің деңгейіне 104,6%), сүт өндіру - 314,7 мың тоннаны (106,0%), жұмыртқаны 58,2 млн.дана (99,3%) құрады.
Абай облысында 01.01.2026 жылғы статистикалық деректерге сәйкес ірі қара мал 2024 жылдың ұқсас кезеңіне 743,9 мың басты немесе 102,5% (+18,2 мың бас), қой мен ешкі – 1 163,6 мың басты немесе 2024 жылдың ұқсас кезеңіне 102,5% (+79,3 мың бас) құрады, құстар - 1656,8 мың бас немесе 2024 жылдың ұқсас кезеңіне 102,5% (+70,2 мың бас).
Тартылған инвестициялардың жалпы көлемі 616,2 млрд теңгені құрады, қол жеткізілген нақты көлем индексі 106,8% құрады. Инвестициялардың негізгі бөлігі, атап айтқанда 256,1 млрд теңге немесе 41,6% кәсіпорындар мен ұйымдардың өз қаражатынан түсті. Республикалық бюджеттен 8,5% (52,5 млрд. теңге), ал жергілікті бюджеттен – 19,6% (121,0 млрд. теңге)түсті.
№2 кесте. Пайдалану бағыттары бойынша негізгі капиталға инвестициялар.
млн. теңге
Пайдалану бағыты Негізгі капиталға салынған инвестиция сомасы 2024 жылға қарай пайызбен
Барлығы 616 162,4 106,8
Ауыл, орман және балық шаруашылығы 40 818,1 112,7
Өнеркәсіп 212 946,8 108,2
Құрылыс 3 902,2 52,6
Көтерме және бөлшек сауда; автомобильдер мен мотоциклдерді жөндеу 8 573,1 156,8
Көлік және қойма 195 193,2 108,7
Тұру және тамақтану қызметтерін ұсыну 12 287,2 244,2
Ақпарат және байланыс 2 714,4 136,4
Қаржылық және сақтандыру қызметі 1 519,3 123,1
Жылжымайтын мүлікпен операциялар 68 490,6 84,0
Кәсіби, ғылыми және техникалық қызмет 3 658,9 129,3
Әкімшілік және көмекші қызмет көрсету саласындағы қызмет 3 573,2 336,5
Мемлекеттік басқару және қорғаныс; міндетті әлеуметтік қамсыздандыру 11 107,2 88,3
Білім 19 096,4 125,7
Денсаулық сақтау және халыққа әлеуметтік қызмет көрсету 17 908,3 74,1
Өнер, ойын-сауық және демалыс 13 747,8 238,3
Қызметтердің басқа түрлерін ұсыну 625,6 268,6
Дереккөз: ҚР АӘК Ұлттық статистика бюросы
Өнеркәсіпке негізгі капиталға инвестициялардың қомақты сомасы 212,9 млрд. теңге (2024 жылдың тиісті кезеңіне 108,2%), Көлік және қойма 195,2 млрд. теңге (108,7%), жылжымайтын мүлікпен операциялар 68,5 млрд. теңге (84,0%), ауыл шаруашылығында 40,8 млрд. теңге (112,7%), білім беруде 19,1 млрд. теңге болды. теңге (125,7%), Денсаулық сақтау және халыққа әлеуметтік қызмет көрсету 17,9 млрд.теңге (74,1%), өнер, ойын-сауық және демалыс 13,7 млрд. теңге (238,3%).
Өңдеу өнеркәсібіне салынған инвестициялар 52,6 млрд. теңгені құрады, оның ішінде меншікті қаражат 41,3 млрд.теңге, банктердің кредиттері 1,1 млрд. теңге, Басқа да қарыз қаражаттары 10,1 млрд. теңге.
Тау-кен өндіру өнеркәсібіне және карьерлерді қазуға инвестиция сомасы 88,2 млрд. теңгені, оның ішінде меншікті қаражаты 85,8 млрд. теңгені құрады.
2025 жылғы қаңтар-желтоқсанда құрылыс жұмыстарының (қызметтерінің) көлемі 354,2 млрд.теңгені құрады, бұл 2024 жылғы қаңтар-желтоқсанға қарағанда 8,3% - ға артық. Абай облысы бойынша құрылыс жұмыстарының жалпы көлемінің ең үлкен көлемін жеке құрылыс ұйымдары 88,1% орындады. 2025 жылғы қаңтар-желтоқсанда пайдалануға берілген жаңа ғимараттардың жалпы ауданы 461,6 мың шаршы метрді құрады. Негізгі капиталға салынған инвестициялардың жалпы көлемінде тұрғын үй құрылысында игерілген қаражаттың үлесі 11,9% құрады. Тұрғын үй құрылысын қаржыландырудың негізгі көзі құрылыс салушылардың меншікті қаражаты болып табылады. Пайдалануға берілген тұрғын үйдің жалпы ауданы 2024 жылмен салыстырғанда 5,8% - ға ұлғайып, 337,6 мың шаршы метрді құрады, оның ішінде көппәтерлі үйлерде 3,4% - ға (247,1 мың шаршы метр), жеке үйлерде 7,5% - ға ұлғайып, 86,1 мың шаршы метрді құрады.
Орындалған құрылыс жұмыстарының (қызметтерінің) құрылымында негізгі үлесті құрылыс-монтаж жұмыстары 285,6 млрд.теңге немесе құрылыс жұмыстарының (қызметтерінің) жалпы көлемінің 80,6%, күрделі жөндеу 30,8 млрд. теңге немесе 8,7%, ағымдағы жөндеу 37,8 млрд. теңге немесе 10,7% құрайды.
Мердігерлік құрылыс жұмыстарының түрлері бойынша негізгі үлесі жолдар мен автомагистральдардың құрылысына 133,0 млрд. теңге немесе 37,6%, 1, 2 санаттағы стационарлық сауда объектілерін қоспағанда, тұрғын емес ғимараттардың құрылысына 48,4 млрд. теңге немесе 13,7%, тұрғын ғимараттардың құрылысына 41,9 млрд. теңге немесе 11,8%, темір жолдар мен метро құрылысына 27,4 млрд. теңге немесе 7,7% тиесілі%, басқа топтарға енгізілмеген өзге де құрылыс-монтаждау жұмыстары 21,0 млрд. теңге немесе 5,9%, Көпірлер мен туннельдер құрылысы 13,8 млрд. теңге. теңге немесе 3,9%, сумен жабдықтау және кәріз жүйелері үшін құбырлар салу 13,3 млрд. теңге немесе 3,9%.
Облыс бойынша пайдалануға берілген объектілердің саны 1123 бірлікті құрады, оның ішінде жаңа объектілер 1 093, жалпы құрылыс көлемі 1 931,8 мың текше метрді құрады.
2025 жылдың қаңтар-желтоқсан айларында бөлшек сауда айналымының көлемі 718,7 млрд.теңгені немесе 2024 жылдың тиісті кезеңінің деңгейіне 103,9% құрады, бөлшек сауданың нақты көлемінің индексі 103,5% құрады. Бөлшек тауар айналымының республикалық көлемінде Абай облысы 10-орынды алады, Республикалық көлемде бөлшек тауар айналымының үлесі 2,7% құрады. Сатудың негізгі үлесі (65,8%) жеке кәсіпкерлік қызметпен айналысатын жеке тұлғалардың тауар айналымына тиесілі (472,7 млрд.теңге).
Бөлшек тауар айналымы құрылымында азық-түлік емес тауарлармен сауда 473,5 млрд. теңге немесе бөлшек сауданың жалпы көлемінде 65,9%, тиісінше Азық-түлік тауарларымен сауда 245,2 млрд. теңге немесе 34,1% басым. Тіркелген сауда кәсіпорындары мен ұйымдарының бөлшек саудасы бөлшек сауданың жалпы көлемінде 246,0 млрд.теңгені немесе 34,2%, дара кәсіпкерлердің, оның ішінде базарларда сауда жасаушылардың 472,7 млрд. теңгені немесе 65,8% құрады.
Сатудың ең көп көлемі Семей қаласына тиесілі – 533,6 млрд.теңге немесе облыстың тауар айналымының 74,3%. Аягөз ауданына 7,1% (51,1 млрд.теңге), Жарма ауданына – 4,8% (34,4 млрд. теңге), Үржар ауданына – 2,4% (17,2 млрд. теңге), Курчатов қаласына - 2,4% (17,1 млрд. теңге) және Бородулиха ауданына-2,3% (16,6 млрд. теңге) келеді. Қалған өңірлердің үлесі 1,8% – дан 0% – ға дейін ауытқиды, (Ақсуат ауданы – 1,8%, Бесқарағай ауданы – 1,7%, Абай ауданы – 1,5%, Мақаншы ауданы – 1%, Көкпекті ауданы-0,7%, Жаңасемей ауданы-0%).
2025 жылғы қаңтар-желтоқсанда көтерме сауда көлемі 434,3 млрд. теңге сомасында немесе өткен жылдың тиісті кезеңінің деңгейіне 103,1% - ға қалыптасты. Көтерме тауар айналымы құрылымында азық-түлік емес тауарлар мен өндірістік – техникалық мақсаттағы өнімдер 69,7% (302,9 млрд.теңге), азық-түлік тауарлары-30,3% (131,4 млрд. теңге) құрайды.
2025 жылғы қаңтар-желтоқсанда облыста 94,3 млн. тонна жүк тасымалданды, бұл 2024 жылғы қаңтар-желтоқсанда тасымалдаудан 0,7% - ға артық. Жүк айналымы 19051,2 млн. ткм құрады. 2025 жылдың 12 айында теміржол көлігімен 18,9 млн.тонна жүк багажы немесе 2024 жылдың тиісті кезеңіне 135,6%, автомобиль және қалалық көлікпен 73,1 млн. тонна жүк багажы немесе 2024 жылдың тиісті кезеңіне 94,3% тасымалданды, әуе көлігімен 71,1 мың жолаушы немесе 2024 жылдың тиісті кезеңіне 56,3% тасымалданды.
2025 жылы көлік инфрақұрылымын дамытуға - 10,9 млрд.теңге бөлінді, оның ішінде: облыстық маңызы бар жолдарға - 5 378,5 млн. теңге (7 жоба); аудандық маңызы бар жолдарға - 5 556,3 млн. теңге (14 жоба). 10 761,8 млн. теңге игерілді.
Облыстық маңызы бар автомобиль жолдарын орташа жөндеуге 5,6 млрд теңге бөлінді. Жұмыстармен жалпы ұзындығы 109 км 7 учаске қамтылды, 5 нысан пайдалануға берілді. Аудандық маңызы бар автомобиль жолдарын орташа жөндеуге 5,7 млрд теңге бөлінді. Жұмыстармен жалпы ұзындығы 138 км 14 учаске қамтылды. 7 нысан пайдалануға берілді.
«Ауыл – ел бесігі» бағдарламасы аясында жалпы ұзындығы 62 км болатын жолдарды орташа жөндеуге (22 жоба) 2,8 млрд теңге бөлінді. Жоспарланған 22 жобаның 20 жобасы аяқталды, 2 жоба (Келдімұрат, Қарақол) 2026 жылға көшті.
Өңірдің әлеуметтік-экономикалық дамуында көлік жүйесінің дамуы маңызды рөл атқарады. 2025 жылы Абай облысының жергілікті маңызы бар автомобиль жолдарының жалпы ұзындығы 4655 км құрады, оның ішінде облыстық маңызы бар – 1593 км, аудандық маңызы бар - 3063 км, оның ішінде 679.4 км немесе 14,6% жақсы, 3464.9 км немесе 74,4% қанағаттанарлық, 511,5 км немесе 11% қанағаттанарлықсыз жағдайда. Нормативтік жағдайдағы жолдардың үлесі 89% құрады.
2025 жылы автожол саласын қаржыландыру 326 шақырым жолды жөндеуге 26,9 млрд. теңгені құрады, оның ішінде:
Облыстық маңызы бар автомобиль жолдарын орташа жөндеуге 5,6 млрд теңге бөлінді. Жұмыстармен жалпы ұзындығы 109 км 7 учаске қамтылды.
2 нысан бойынша жұмыстар аяқталды, алайда ЖАСҰО теріс қорытындысына байланысты пайдалануға берілмеді.
5 нысан пайдалануға берілді ("Аягөз-Қарауыл-а / д Р-23 Семей-Қайнар", км 84-99; "М – 38 Омбы-Майқапшағай" - Долон-Бесқарағай-Қоянбай-РФ шекарасы, км 0-5, 100-113; "Мақаншы-Жалаңашкөл", км 60-66, 96-106;"Семей-Қарауыл", км 97-117).
Аудандық маңызы бар автомобиль жолдарын орташа жөндеуге 5,7 млрд теңге бөлінді. Жұмыстармен жалпы ұзындығы 138 км 14 учаске қамтылды.
7 нысан пайдалануға берілді ("Тоқтамыс ауылына кіреберіс", 6-11 км; "Ойшілік ауылына кіреберіс, 2,4–9,6 км; "Новопокровка-Белағаш", 0-10 км;" толғай ауылына кіреберіс", 0-13 км;" Үлкен Бөкен – Көкжайық – Үлгіліімалшы", 43-54 км; "Жоғарғы Егінсі ауылына кіреберіс", км 0-3, 5;" Бородулиха – Жерновка – Поллог", км 5,5–13,5).
3 объект бойынша жұмыстар аяқталды, бірақ ЖАСҰО теріс қорытындысына байланысты пайдалануға берілмеді.
Өтпелі объектілер – 4 ("Ойшылық ауылына кіреберіс", 9-20 км; "Муздыбай ауылына кіреберіс", 0-3 км; "Мақаншы – Көктерек – Қызылбұлақ", 21-34 км; "Көктал ауылына кіреберіс", 0-18 км).
2026 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша облыс халқының саны 595,7 мың адамды құрады, оның ішінде 374,5 мың адам (62,9%) – қалалық, 221,2 мың адам (37,1%) – ауыл тұрғындары.
2025 жылғы қаңтар-желтоқсанда халықтың табиғи өсімі 2730 адамды құрады (өткен жылдың тиісті кезеңінде – 4081 адам).
2025 жылғы қаңтар-желтоқсанда туылғандар саны 8105 адамды құрады (2024 жылғы қаңтар-желтоқсанға қарағанда 14,9%- ға аз), қайтыс болғандар саны 5375 адамды құрады (2024 жылғы қаңтар-желтоқсанға қарағанда 1,2% - ға аз).
2025 жылғы қаңтар-желтоқсанда көші - қон сальдосы теріс және--9886 (2024 жылғы қаңтар – қарашада -8788 адам), оның ішінде сыртқы көші – қон бойынша -30 адам (-436), ішкі көші – қон бойынша -9856 адам (-8352) құрады.
2025 жылы 15 және одан жоғары жастағы жұмыс күшінің саны 310,5 мың адамға жетті. Жұмыс күшінің жалпы санында қала халқы 185,1 мың адамды (59,6%), ауыл халқы – 125,4 мың адамды (40,4%) құрады.
Облыста 295,8 мың адам жұмыспен қамтылды. Жұмыспен қамту деңгейі 95,3% - ға жетті. Жұмыспен қамтылған халық арасында жалдамалы қызметкерлер саны 191,9 мың адамды немесе 64,9%, жеке кәсіпкерлер 93,6 мың адамды немесе 31,7%, жеке қосалқы шаруашылықта сату үшін өнім өндірумен 10,1 мың адамды немесе 3,4%, тәуелсіз қызметкерлер 0,1 мың адамды құрады. Жұмыспен қамтылған халықтың жалпы санында ерлер саны 153,1 мың адамды немесе жартысынан көбін, әйелдер саны – 142,7 мың адамды (48,2%) құрады.
Жұмыссыз халықтың саны 14,7 мың адамды құрады немесе жұмыссыздық деңгейі небәрі 4,7% құрады, оның ішінде ерлер 4,7%, әйелдер 4,7%. Жұмыссыздық деңгейі 2024 жылғы көрсеткіш деңгейінде қалды.
2026 жылғы 1 қаңтарда жұмыс істеп тұрған шағын және орта бизнес субъектілерінің (бұдан әрі-ШОБ) саны 58,7 мың бірлікті құрады. 2025 жылғы қаңтар-желтоқсанда ШОК субъектілерінің өнім (тауарлар мен қызметтер) шығаруы 718,7 млрд.теңгені құрады.
Статистикалық бизнес-тіркелімнің деректері бойынша жұмыс істеп тұрған жеке кәсіпкерлердің ең көп саны Семей қаласында (68,8%), Аягөз (9,5%) және Үржар (5,7%) аудандарында шоғырланған. Бұл ретте жұмыс істеп тұрған шаруа немесе фермер қожалықтарының едәуір саны Үржар (18,8%), Аягөз (15,8%) және Ақсуат (12,1%) аудандарында тіркелген.
№3 кесте. ШОБ субъектілерінің саны 2026 жылғы 1 қаңтарға.
бірлік
Барлық тіркелген ШОБ субъектілеріОның ішіндеБарлық жұмыс істеп тұрған ШОБ субъектілеріОның ішінде
ШОБ заңды тұлғаларыЖеке кәсіпкерлерШаруа және фермер қожалықтарыШОБ заңды тұлғаларыЖеке кәсіпкерлерШаруа және фермер қожалықтары
Абай облысы 58 6736 36042 5639 75055 1605 31240 2709 578
Семей қаласы34 7734 83429 40053932 1763 95527 708513
Курчатов қаласы5998450510542624719
Абай ауданы 1 337635707041 26959530680
Ақсуат ауданы2 0381217391 1781 9641106961 158
Аягөз ауданы5 7842733 9931 5185 5952413 8391 515
Бесқарағай ауданы1 2701345795571 223123546554
Бородулиха ауданы1 5721638365731 491139793559
Жаңа Семей ауданы74311116147169994154451
Жарма ауданы2 4772331 4078372 3632081 330825
Көкпекті ауданы1 272915386431 21884509625
Мақаншы ауданы2 431841 4588892 381781 416887
Үржар ауданы4 3771692 3771 8314 2391592 2781 802
* Статистикалық бизнес-тіркелімнің жедел деректері.
Сонымен қатар, әлеуметтік-экономикалық дамудың негізгі көрсеткіштерінің оң өсуі аясында барлық тауарлар мен қызметтерге инфляция деңгейінің өсуі байқалады, ол 111,1% (республика – 111,4%), оның ішінде азық – түлік тауарларына – 110,8% (республика – 110,4%), азық –түлік емес тауарларға-111,2% (республика - 109,8%), ақылы қызметтер-111,7% (республика – 114,4%), бұл ақылы қызметтерді қоспағанда, республикалық көрсеткіштерден асып түседі (№2 диаграмманы қараңыз).
№2 диаграмма. 2025 жылғы қаңтар - желтоқсандағы Қазақстан Республикасы
және Абай облысы бойынша тұтыну бағаларының индексі
Ре Республика бойынша
Абай облысы бойынша
Дереккөз: ҚР АӘК Ұлттық статистика бюросы
Азық - түлік тауарларының арасында 2025 жылдың қаңтар-желтоқсанында 2024 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда ет, жемістер мен көкөністер, балық және теңіз өнімдері, майлар мен майлар, сүт өнімдері сияқты кейбір өнім санаттарына бағаның айтарлықтай өсуі тіркелді. Сонымен қатар, кейбір өнімдер бойынша бағаның төмендеуі анықталды - күріш, жарма.
Азық-түлік емес тауарлар бойынша бағаның өсуі іс жүзінде тауарлардың барлық түрлері бойынша байқалды. Зергерлік бұйымдар мен сағаттарға, аудиовизуалды жабдықтар мен фотоаппаратураларға, ақпаратты өңдеуге арналған жабдықтарға, сұйытылған газға (баллондарда), сыртқы киімге, аяқ киімге бағаның айтарлықтай өсуі.
Ақылы қызметтердің барлық түрлеріне бағаның өсуі байқалды, мұнда сумен жабдықтау қызметтерінің (34,9%), тұрғын үйге жалдау ақысының (21,3%), теміржол жолаушылар көлігі қызметтерінің (18,8%), сәлемдемелерді жөнелту қызметтерінің (17,7%), стоматологиялық қызметтердің (15,1%) бағалары бойынша айтарлықтай өсім байқалды.
2025 жылғы қаңтар – желтоқсан айларында жалдамалы қызметкерлердің орташа айлық атаулы жалақысы 379,1 мың теңгені (республика – 442,0 мың теңге) құрады, өңірлер арасында ҚР бойынша 11-орынды иеленді, нақты жалақы индексі 100,8% құрады.
Орташа айлық номиналды жалақының ең үлкен мөлшері офистік әкімшілік және қосалқы қызмет көрсету саласында белгіленді, коммерциялық қызметті қолдауға бағытталған – 1644,9 мың теңге, құбыр көлігі қызметі – 1 020,9 мың теңге, сақтандыру қызметі - 970,3 мың теңге, міндетті әлеуметтік сақтандыру саласындағы қызмет – 860,7 мың теңге, тау-кен өндіру өнеркәсібі-768,6 мың теңге.
Жалпы, 2024 жылдың ұқсас кезеңімен салыстырғанда экономикалық қызметтің барлық түрлері бойынша орташа айлық жалақының өсуі байқалды. Бұл ретте жалақының төмендеуі жылжымайтын мүлікпен жасалатын операциялар бойынша 60,8% - ға, білім беру саласындағы қосалқы қызмет бойынша 7,5% - ға, пошта және курьерлік қызмет бойынша 4,0% - ға төмендеді.
№3 диаграмма. Абай облысы бойынша 2025 жылғы қаңтар-желтоқсандағы
орташа айлық номиналды жалақы (тоқсан бойынша).
Дереккөз: ҚР АӘК Ұлттық статистика бюросы
2025 жылдың IV тоқсанында қызметкерлерге есептелген орташа айлық атаулы жалақы 406,3 мың теңгені құрады. 2024 жылдың тиісті тоқсанына өсім 111,7% құрады. Сол кезеңдегі нақты жалақы индексі 106,2% құрады.
Осылайша, жүргізілген талдау нәтижелері 2025 жылдың қорытындысы бойынша жалпы облыста экономиканың көптеген салаларының дамуының оң серпінімен сүйемелденетін тұрақты әлеуметтік-экономикалық жағдай сақталатынын көрсетеді. Сонымен бірге анықталған резервтер мен жекелеген проблемалық аспектілер негізгі көрсеткіштер мен индикаторларға қол жеткізу бойынша жұмысты одан әрі жетілдіру қажеттігін көрсетеді. Осыған байланысты жергілікті атқарушы органдарға қосымша қолдау көрсетуді және уақтылы шаралар қабылдауды талап ететін жекелеген бағыттар мен салаларға назар аударуды күшейткен жөн, бұл өңірдің орнықты дамуын қамтамасыз етуге, іске асырылып жатқан шаралардың тиімділігін арттыруға және облыстың одан әрі әлеуметтік-экономикалық өсуі үшін жағдай жасауға мүмкіндік береді.
II БӨЛІМ. ЖЕРГІЛІКТІ БЮДЖЕТТІҢ АТҚАРЫЛУЫН ТАЛДАУ
Абай облысының бюджеті бойынша ақпарат төмендегі кестеде келтірілген:
№4 кесте. Абай облысының 2025 жылғы 1 қаңтарға арналған жиынтық бюджеті
млн.теңге
№ пп Бюджет параметрі Бекітілген бюджет Түзетілген бюджет Бюджет түсімдерінің орындалуы ауытқу
сома%
1 Кірістер 429 063,0 463 357,9 472 403,6 9 045,7 102,0
Салық түсімдері 123 137,7 134 057,5 143 969,2 9 911,7 107,4
Салықтық емес түсімдер 3 006,5 8 969,3 9 424,5 455,2 105,1
Негізгі капиталды сатудан түсетін түсімдер 4 424,1 12 602,1 11 280,8 -1 321,3 89,5
Трансферттер түсімі 298 494,8 307 729,1 307 729,1 0,0 100,0
2 Шығындар 424 375,8 487 982,4 481 074,7 -6 907,7 98,6
3 Таза бюджеттік несиелеу 8 776,6 9 478,5 9 548,3 69,8 100,7
Бюджеттік несиелер 10 219,4 10 521,3 10 519,4 -1,9 100,0
Бюджеттік несиелерді өтеу 1 442,8 1 042,8 971,1 -71,7 93,1
4 Қаржы активтері мен операциялар бойынша айырым 746,3 848,9 843,2 -5,7 99,3
Қаржы активтерін сатып алу 746,3 848,9 848,6 -0,3 100,0
Қаржы активтерін сатудан түсетін түсімдер0,00,05,45,4
5 бюджета тапшылығы (профицит) -4 835,7 -34 952,0 -19 062,6 -15 889,4 54,5
6 Бюджет тапшылығын қаржыландыру (профицитін пацдалану) 4 835,7 34 952,0 19 062,6 15 889,4 54,5
Қарыздар түсімдері 9 888,6 33 054,0 33 056,0 2,0 100,0
Қарыздарды өтеу 5 052,9 5 029,9 5 029,7 -0,2 100,0
Бюджет түсімдерінің қалдықтарын пайдалану0,06 927,9-8 963,6
Жалпы, облыс бюджетіне түсетін түсімдердің барлығы 506,4 млрд. теңгені құрады, есепті жылдағы кірістер бойынша облыстың шоғырландырылған бюджеті 102,0% - ға орындалды немесе түзетілген бюджетке 472,4 млрд.теңге түсті.
Өз кірістерінің бюджет көлеміне (кірістер бойынша) үлес салмағы 34,9% жалпы сипаттағы трансферттерді, республикалық бюджеттен нысаналы трансферттерді, басқа облыстардан, республикалық маңызы бар қалалардан, астанадан түсетін трансферттерді құрады, кірістер көлемінің 65% - % құрады.
№5 кесте. 2026 жылғы 1 қаңтарға Абай облысы бойынша
бюджеттің кіріс бөлігінің құрылымы (млн. теңге)
Атауы 2025 жыл Жалпы табысқа үлес салмағы
Бекітілген бюджетНақтыланған бюджетТүзетілген бюджетОрындау % орындау Кассалық орындаудан ауытқунақтыланғанға түзетілген бюджеттің өсу қарқыны
ауытқу (+ , - )%
Барлығы, оның ішінде: 429 063,0 458 396,7 463 357,9 472 403,6 102,0 9 045,7 +4 961,2 103,0 100
Меншікті кірістер 130 568,2 155 658,6 155 628,8 164 674,5 105,8 9045,7 -29,8 100,0 34,9
Салық түсімдері 123 137,7 134 057,5 134 057,5 143 969,2 107,4 9 911,7 0 100,0 30,5
Салықтық емес түсімдер 3 006,5 8 999,0 8 969,3 9 424,5 105,1 455,2 -29,7 99,7 2,0
Негізгі капиталды сатудан түсетін түсімдер бойынша 4 424,1 12 602,1 12 602,1 11 280,8 89,5 -1 321,3 0 100,0 2,4
Трансферттер (субвенциялар) түсімдері 251 802,9 251 802,9 251 802,9 251 802,9 100,0 0 0 100,0 53,3
Республикалық бюджеттен берілетін трансферттер (Ағымдағы) 15 946,5 12 798,4 17 789,4 17 789,4 100,0 0 4 991,0 139,0 3,8
Республикалық бюджеттен берілетін трансферттер (даму) 30 745,4 33 636,9 33 636,9 33 636,9 100,0 0 0 100,0 7,1
Басқа облыстардан, Республикалық маңызы бар қалалардан 0 4 500,0 4 500,0 4 500,0 100,0 0 0 100 0,9
Есепті кезеңнің қорытындысы бойынша меншікті кірістер 103,5% - ға, Салықтық түсімдер 105,8% - ға, оның ішінде салықтық түсімдер 107,4% - ға, салықтық емес түсімдер 105,1% - ға орындалды.
Болжам бойынша салық түсімдері бойынша 134 057,5 млн. теңге, іс жүзінде 143 969,2 млн.теңге түсті. Болжамның асыра орындалуы барлық көрсеткіштер бойынша атап өтілді, оның ішінде: жеке табыс салығы бойынша 3,2% - ға, корпоративтік табыс салығы бойынша 39,7% - ға, Әлеуметтік салық бойынша 1,4% - ға, меншік салығы бойынша 6,8% - ға, Тауарларға, жұмыстарға және көрсетілетін қызметтерге ішкі салықтар бойынша 2,8% - ға, мемлекеттік баждар бойынша 3,4% - ға, басқа салықтар бойынша түсімдер жоспарланбаған, іс жүзінде 5,8 млн. теңге түсті.
№4 диаграмма. Абай облысы бойынша 2025 жылдың
12 айындағы салық түсімдерінің құрылымы
Салықтық емес түсімдер бойынша 8 969,3 млн. теңге болжам бойынша орындау 9 424,5 млн.теңгені немесе 105,1% құрады.
Салықтық емес түсімдердің негізгі көлемі немесе 45,2% - ы мемлекеттік бюджеттен қаржыландырылатын мемлекеттік мекемелер салатын айыппұлдарға, өсімпұлдарға, санкцияларға, өндіріп алуларға (4 260,7 млн.теңге) тиесілі.
Асыра орындау сомасы мынадай түсімдер есебінен 455,2 млн. теңгені құрады:
- 136,2 млн. теңге болжам бойынша коммуналдық мемлекеттік кәсіпорындардың таза табысының бір бөлігінің түсімдері бойынша 137,6 млн. теңге немесе 101,0% түсті.
- 546,0 млн. теңге болжам бойынша мемлекеттік меншіктегі мүлікті жалға беруден түскен кірістер бойынша іс жүзінде 586,0 млн. теңге немесе 107,3% түсті.
- 23,6 млн. теңге болжам бойынша арнаулы мемлекеттік қорға түсетін түсімдерді қоспағанда, тәркіленген мүлікті, белгіленген тәртіппен коммуналдық меншікке өтеусіз өткен мүлікті, оның ішінде иесіз мүлікті, заттай дәлелдемелерді, иесіз қалған мүлікті, қараусыз қалған жануарларды, олжаларды, сондай-ақ мұрагерлік құқығы бойынша мемлекетке өткен мүлікті өткізуден түсетін түсімдер бойынша, іс жүзінде 104,5 млн.теңге немесе 442% түсті.
- мемлекеттік мекемелер ұйымдастыратын мемлекеттік сатып алуды өткізуден бюджетке 32,2 млн.теңге (341,6%) түсті.
- мұнай секторы ұйымдарынан және 4128,0 млн. теңге болжамы кезінде бюджеттен тыс қорларға түсетін түсімдерді қоспағанда, мемлекеттік бюджеттен қаржыландырылатын, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің бюджетінен (шығыстар сметасынан) ұсталатын және қаржыландырылатын мемлекеттік мекемелер салатын айыппұлдар, өсімпұлдар, санкциялар, өндіріп алулар іс жүзінде 4 260,7 млн. теңге немесе 103,2% түсті, ішкі істер департаменті, сот орындаушылары, сот приставтары және сот төрағасы уәкілеттік берген немесе сот отырысына төрағалық етуші соттардың басқа да қызметкерлері салатын әкімшілік айыппұлдар, өсімпұлдар, санкциялар, өндіріп алулар бойынша нақты түсімдерді асыра орындау есебінен.
- басқа салықтық емес түсімдер бойынша іс жүзінде 4218,2 млн.теңге немесе 104,4% түсті. Болжам жер қойнауын пайдаланушылардан өңірдің әлеуметтік-экономикалық дамуына және жер қойнауын пайдалануға жасалған келісімшарттар мен лицензиялар шеңберінде оның инфрақұрылымын дамытуға жүргізілген аударымдар есебінен асыра орындалды.
Жоспар бойынша негізгі капиталды сатудан түскен түсімдер 12,6 млрд. теңге, іс жүзінде 11,3 млрд.теңге немесе 89,5% түсті.
Осылайша, түсімдердің ең көп үлес салмағы 88,2% азаматтарға пәтерлерді сатудан түскен түсімдерге тиесілі, онда түсімдер сомасы 9,9 млрд.теңгені құрады.
Есепті кезеңде жер мен материалдық емес активтерді сатудан түскен түсімдер 1,1 млрд. теңгені құрады.
Жергілікті бюджеттен қаржыландырылатын мемлекеттік мекемелерге бекітілген мүлікті сатудан түсетін түсімдер 0,1 млрд. теңге.
Мемлекеттік тұрғын үй қорынан тұрғын үйлерді жекешелендіруден түсетін түсімдер 0,2 млрд. теңге.
307,7 млрд. теңге сомасына трансферттер түсімдері толық көлемде орындалды, оның ішінде:
- Республикалық бюджеттен берілетін трансферттер-303,2 млрд. теңге;
- Басқа облыстардан, Республикалық маңызы бар қалалардан, Астанадан трансферттер-4,5 млрд. теңге.
Қаржы активтерін сатудан түскен түсімдер 5,4 млн. теңгені құрады.
Бюджеттік кредиттерді өтеу 971,1 млн. теңге немесе 93,1% сомасында орындалды.
Жоспар кезінде қарыздар түсімдері бойынша 33,1 млрд. теңге сомасында толық көлемде орындалды, оның ішінде: ішкі нарықта орналастырылған мемлекеттік эмиссиялық бағалы қағаздар бойынша негізгі борышты өтеуге – 23,2 млрд. теңге, жоғары тұрған бюджет алдындағы негізгі борышты өтеуге – 9,9 млрд. теңге бағытталды.
2025 жылғы шығыстар бойынша орындау іс жүзінде 497,5 млрд.теңгені (РБ – 56,0 млрд. теңге, ЖБ – 441,5 млрд. теңге) немесе 98,6% құрады, мұнда ең көп үлес салмағы 96,7% немесе 481,1 млрд. теңге шығындарға тиесілі.
Бюджеттік кредиттер 10 521,3 млн. теңге көлемінде бөлінді, 10519,4 млн. теңге игерілді немесе 100,0%, оның ішінде: республикалық бюджеттен берілетін кредиттер есебінен-9 886,8 млн. теңге, жергілікті бюджет есебінен-632,7 млн. теңге, олар мынадай бағыттар бойынша бағытталды:
Алдын ала және аралық тұрғын үй қарыздарын беру үшін "Отбасы банкі "Тұрғын үй құрылыс жинақ банкі" АҚ бюджеттік кредиттеу - 300,0 млн. теңге, 100% игерілді;
- ауыл халқына микрокредит беруге кредит беру-1 000,0 млн. теңге, 100% игерілді;
- агроөнеркәсіптік кешендегі инвестициялық жобаларға кредит беру-8 000,0 млн. теңге 100 %игерілді;
- мамандарды әлеуметтік қолдау шараларын іске асыру үшін кредиттер-888,7 млн. теңге, 99,8% игерілді;
– "Даму "Кәсіпкерлікті дамыту қоры" АҚ мемлекеттік инвестициялық саясатты іске асыруға кредит беру-330,7 млн. теңге 100% игерілді.
Қаржы активтерін сатып алуға бюджеттен 848,9 млн. теңге бөлінді, 848,6 млн.теңге игерілді немесе 100%.
- Квазимемлекеттік сектор субъектілерінің жарғылық капиталдарын қалыптастыруға және ұлғайтуға 848,9 млн. теңге.
Қарыздарды өтеу 5,0 млрд. теңгеге (100%) орындалды, оның ішінде:
- мемлекеттік эмиссиялық бағалы қағаздар бойынша 3,5 млрд. теңге;
- жоғары тұрған бюджет алдындағы негізгі борышты өтеу 1,5 млрд. теңге%
2025 жылдың қорытындысы бойынша облыстық бюджет тапшылығы 19,1 млрд. теңге мөлшерінде қалыптасты, оны қаржыландыру 5,0 млрд.теңге сомасында қарыздарды өтеуге бағытталған қаражатты шегергенде жалпы сомасы 33,1 млрд. теңге қарыздар түсімі есебінен қамтамасыз етілді.
2026 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша қолма-қол ақшаны бақылау шоттарындағы қаражат қалдығы 16,0 млрд.теңгені құрады.
2.1 Жергілікті бюджетке түскен түсімдердің атқарылуын бағалау.
2025 - 2027 жылдарға арналған облыстық бюджет Абай облыстық мәслихатының 2024 жылғы 13 желтоқсандағы № 23/154-VІII «2025-2027 жылдарға арналған облыстық бюджет туралы» шешімімен бекітілді және «Абай облыстық мәслихатының 2025-2027 жылдарға арналған облыстық бюджет туралы» 2024 жылғы 13 желтоқсандағы №23/154-VІII шешімін іске асыру туралы» облыстық әкімдіктің 2024 жылғы 20 желтоқсандағы № 241 қаулысымен орындалуға қабылданды.
2025 жыл ішінде облыстық бюджеттің атқарылуы 5 нақтылаумен және 6 түзетумен сүйемелденді, бұл өз кірістерінің, бюджеттік кредиттер мен қарыздардың, сондай-ақ жоғары тұрған және төмен тұрған бюджеттерден нысаналы трансферттердің көлемі өзгерген кезде жүргізілді. Мәселен, егер бекітілген түсімдер жоспары 373,1 млрд. теңгені құраса, онда жүргізілген нақтылаулар мен түзетулерден кейін түсімдер жоспары 413,0 млрд.теңгені құрады, жоспар 39,9 млрд. теңгеге ұлғайтылды.
2025 жылы облыстық бюджетке түсетін түсімдер көлемі болжам бойынша 413,0 млрд. теңге, іс жүзінде 413,7 млрд.теңге немесе 100,2% сомасында орындалды. Болжамды асыра орындау 0,7 млрд. теңгені құрады.
Түсімдер 406,7 млрд. теңгені құраған 2024 жылғы түсімдер көлемімен салыстырғанда түсімдердің өсуі 7,0 млрд. теңгені құрады.
Облыстық бюджет түсімдерінің құрылымында ең көп үлес салмағын трансферттер түсімдері алады - 85,2%. Меншікті кірістер көлемі 5,6% - занимает алады, Қарыздар түсімдері 8,0% деңгейінде қалыптасты, өтелген бюджеттік кредиттер есебінен түсімдер үлесі – 1,2% құрады.
Жоспар бойынша өз табысы 22,3 млрд. теңге, іс жүзінде 23,2 млрд.теңге немесе 103,8% түсті. Меншікті кірістер көлемі 19,9 млрд. теңгені құраған 2024 жылдың ұқсас кезеңімен салыстырғанда есепті кезеңде меншікті кірістер 3,3 млрд. теңгеге немесе 16,6% - ға ұлғайды, оның ішінде салық түсімдері 2,7 млрд. теңгеге ұлғайды (2025 жылы-14,4 млрд. теңге, 2024 жылы-11,7 млрд. теңге), салықтық емес түсімдер 0,6 млрд.теңгеге (2025 жылы – 8,8 млрд. теңге, 2024 жылы – 8,2 млрд. теңге).
№5 диаграмма. 2025 жылға арналған жергілікті
бюджетке кірістер түсімдерінің динамикасы (млрд. теңге).
Есепті кезеңнің қорытындысы бойынша облыстық бюджетке нақтыланған жоспарға 101,4% - ға, бекітілген жоспарға 110% - ға кірістер түсті.
№6 диаграмма. Нақтылаулар мен түзетулерден
кейін орындалатын бюджет
Нәтижесінде трансферттер түсімдері 352,4 млрд. теңгені құрады, жоспар бойынша 353,1 млн. теңге. Төмен тұрған мемлекеттік басқару органдарынан трансферттер түсімдері жоспардың 98,4% құрады. Республикалық бюджеттен трансферттер толық көлемде 303,2 млрд. теңге сомасында түсті, бұл 2024 жылғы түсімдерден 1,8 млрд.теңгеге артық.
2024 жылдың ұқсас кезеңімен салыстырғанда есепті жылы трансферттер түсімдері 11,3 млрд.теңгеге немесе 3,3% - ға ұлғайтылды, бұл өңір үшін тиімді қаржылық қолдау болып табылады. Бұл ретте, республикалық бюджеттен трансферттер түсімдерінің өсуі облыс кірісінің республикалық бюджеттен берілетін трансферттерге тәуелділігінің күшеюін көрсетеді.
Бюджеттік кредиттерді өтеуден түскен түсімдер 5,0 млрд. теңгені құрады, оның ішінде:
- аудандардың (облыстық маңызы бар қалалардың) жергілікті атқарушы органдарына облыстық бюджеттен берілген бюджеттік кредиттер-4,5 млрд. теңге;
- жергілікті бюджеттен Мамандандырылған ұйымдарға берілген бюджеттік кредиттер-0,3 млрд. теңге;
- жеке тұлғаларға жергілікті бюджеттен берілген бюджеттік кредиттер-0,2 млрд. теңге.
Бұл ретте, 2024 жылмен салыстырғанда есепті кезеңде бюджеттік кредиттерді өтеуден түсетін түсімдер 6,8 млрд. теңгеге немесе 57,6% - ға төмендеді.
Мемлекеттің (коммуналдық мемлекеттік кәсіпорындар мен Мемлекеттік кәсіпорындардың) қаржы активтерін сатудан түсетін түсімдер жоспарланбаған, нақты түсімдер болған жоқ.
Қарыздар түсімдері 33,1 млрд. теңге сомасында 100% - ға орындалды, оның ішінде
- бағалы қағаздар шығару есебінен - 23,1 млрд. теңге;
- қарыз шарттары бойынша-9,9 млрд. теңге. 2024 жылдың ұқсас кезеңімен салыстырғанда қарыз түсімдері 0,7 млрд. теңгеге төмендетілді. Бұл ретте, есепті кезең ішінде бекітілген жоспар 23,2 млрд. теңгеге түзетілді.
2026 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша қолма-қол ақшаны бақылау шоттарындағы қаражат қалдығы 5,9 млрд.теңгені құрады.
Осылайша, есепті кезеңнің қорытындылары бойынша жергілікті бюджетке түсетін түсімдердің атқарылуын талдау нәтижелері бюджеттің кіріс бөлігінің атқарылуының оң серпінін көрсетеді және тұтастай алғанда тұрақты деп бағаланады. Есепті кезең ішінде түсімдер жоспары 10,7% - ға немесе 39,9 млрд.теңгеге ұлғайтылды, бұл бюджетке 5 нақтылау мен 6 түзету жүргізуге байланысты. Бұл факт жергілікті атқарушы органдардың әлеуметтік-экономикалық жағдайдың өзгеруіне жедел ден қою және бюджет параметрлерін өңірдің ағымдағы даму жағдайларына бейімдеу қажеттігін көрсетеді.
Бюджеттің атқарылу қорытындысы бойынша өз кірістерінің өсуі, сондай-ақ түсетін трансферттер көлемінің ұлғаюы байқалады, бұл жиынтығында жергілікті бюджеттің кіріс бөлігінің оң орындалуын қамтамасыз етті. Сонымен қатар, жүргізілген талдау түсімдердің жалпы көлеміндегі меншікті кірістердің үлес салмағы шамалы болып қалатынын және тек 5,6% құрайтынын көрсетеді, ал кірістердің негізгі бөлігі республикалық бюджеттен берілетін трансферттер есебінен қалыптастырылады.
Кірістердің қалыптасқан құрылымы өңірдің сыртқы қаржылық қолдауға жоғары тәуелділігін көрсетеді, бұл өз кезегінде жергілікті бюджеттің қаржылық дербестігінің деңгейін шектейді және облыс экономикасының республикалық қаржыландыру көлемінің өзгеруіне сезімталдығын арттырады. Бұл ретте өз кірістерінің төмен үлесі салық базасын кеңейту, кәсіпкерлік белсенділікті дамыту, өңірдің инвестициялық тартымдылығын арттыру және кірістерді әкімшілендіру тиімділігін арттыру бойынша резервтердің болуын көрсетеді.
Осыған байланысты жергілікті атқарушы органдар өңірдің кіріс әлеуетін нығайту, трансферттерге тәуелділікті төмендету және бюджет жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз ету жөніндегі жұмысты жалғастыруы қажет. Негізгі бағыттар экономикалық белсенділікті ынталандыру, шағын және орта бизнесті қолдау, жаңа өндірістер құру, салық салынатын базаны кеңейту, сондай-ақ бюджетті жоспарлау мен орындаудың тиімділігін арттыру болуға тиіс. Аталған шараларды іске асыру өңірдің қаржылық тұрақтылық деңгейін арттыруға және ұзақ мерзімді перспективада жергілікті бюджеттің неғұрлым теңгерімді және дербес дамуын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
2.2. Жергілікті бюджет кірістерінің атқарылуын бағалау.
2025 жылға арналған нақтыланған бюджет кірістер бойынша 370,4 млрд.теңге көлемінде қалыптастырылды, түзетілген бюджет республикалық бюджеттен трансферттер түсімдерін 5,0 млрд. теңгеге ұлғайту есебінен нақтыланғанға 5,0 млрд. теңгеге (1,3%) өсумен 375,4 млрд. теңгені құрады. Мәселен, егер республикалық бюджеттен трансферттер түсімдерінің бекітілген жоспары 298,2 млрд. теңгені құраса, онда есепті кезең ішінде енгізілген түзетулерден кейін түзетілген жоспар 5,0 млрд.теңгеге өсіммен 303,2 млрд. теңгені құрады.
2025 жылы іс жүзінде облыстық бюджетке 375,6 млрд. теңге немесе болжамға 100,0% түсті (№2 қосымша).
Облыстық бюджеттің нақты кірістерінің құрылымында республикалық бюджеттен берілетін трансферттердің басым болуы – 80,8% немесе 303,2 млрд. теңге, оның ішінде ағымдағы нысаналы 17,8 млрд. теңге, дамытуға – 33,6 млрд. теңге, Субвенциялар – 251,8 млрд. теңге; төмен тұрған бюджеттерден берілетін трансферттер-11,9% немесе 44,6 млрд. теңге, басқа облыстардан берілетін трансферттер, қалалар облыстық маңызы бар, астананың 4,5 млрд. теңге; меншікті кірістері 6,2% немесе 23,2 млрд. теңгені, оның ішінде салық түсімдері 14,4 млрд. теңгені, салықтық емес түсімдер 8,8 млрд. теңгені, негізгі капиталды сатудан түскен түсімдер 16,4 млн. теңгені алады. теңге.
2024 жылғы табыспен салыстырғанда есепті кезеңде табыс 14,6 млрд.теңгеге немесе 4% – ға ұлғайды (2024 жылы-361,0 млрд. теңге). Өсім 2,7 млрд. теңгеге салық түсімдерін, 0,6 млрд. теңгеге салықтық емес түсімдерді және 11,3 млрд. теңгеге трансферттерді ұлғайту есебінен қамтамасыз етілді.
Осылайша, есепті кезеңнің қорытындылары бойынша жергілікті бюджеттің кіріс бөлігінің орындалуы түсімдердің тұрақты өсу серпінін сақтай отырып, оң бағаланады. Сонымен қатар, негізгі міндет бюджет құрылымындағы өз кірістерінің үлесін арттыру болып қала береді.
2.2.1. Салықтық түсімдерді талдау
Салық түсімдері бойынша болжам 14,3 млрд. теңге сомасында бекітілді. Бюджеттің атқарылуы туралы есепке сәйкес салық түсімдерінің көлемі іс жүзінде 100,5% - ға орындалды немесе бюджет кірісіне 14,4 млрд.теңге түсті, асыра орындалуы 0,1 млрд. теңгені құрады.
2024 жылмен салыстырғанда бюджетке салық төлемдері түсімдерінің 2,7 млрд.теңгеге (2024 жылы – 11,7 млрд. теңге) өсуі байқалғанын атап өтеміз.
Есепті жыл ішінде салық түсімдерінің барлық көрсеткіштері бойынша болжамды деректердің асыра орындалуы байқалады.
9,2 млрд.теңге немесе жалпы соманың 64,0% мөлшеріндегі түсімдердің негізгі үлесі қоршаған ортаға теріс әсер еткені үшін түсімдерден тіркелген.
№7 диаграмма. 2025 жылға облыстық бюджеттің
салық түсімдерінің құрылымы, млн. теңге.
Осылайша, табыс салығы бойынша болжам бастапқыда 1888,3 млн. теңге жоспарланған, түзетілген бюджет 2366,4 млн.теңгені құрады, жыл қорытындысы бойынша 2 386,0 млн. теңге немесе 100,8% түсті.
Жеке табыс салығы бойынша асыра орындау келесі салық төлеушілер бойынша еңбекақы төлеу қорының өсуіне байланысты 19,6 млн. теңге сомасына қалыптасты: «ҚТЖ-Жүк тасымалы» ЖШС – «Семей БП бөлімшесі», «Семей магистральдық желі бөлімшесі» АҚ, «Алел» ФИК» АҚ, «Eurasia Metals Company» ЖШС.
Әлеуметтік салық бойынша болжам бойынша 1 886,5 млн. теңге, жыл қорытындысы бойынша жоғарыда аталған кәсіпорындарда еңбекақы төлеу қорының ұлғаюына, сондай-ақ 2024 жылмен салыстырғанда 2964 салық төлеушіге төлеушілер санының (АСР, 2025 жылы тіркелген мигранттар) өсуіне байланысты іс жүзінде 1 902,2 млн.теңге немесе 100,8% түсті.
Тауарларға, жұмыстарға және көрсетілетін қызметтерге салынатын ішкі салықтар бойынша болжам 9 825,7 млн. теңге мөлшерінде бекітілді, бюджетті түзету барысында 10 076,9 млн. теңгеге дейін ұлғайтылды, жыл қорытындысы бойынша 10 116,8 млн. теңге немесе 100,4% түсті, оның ішінде:
- жер үсті көздерінің су ресурстарын пайдаланғаны үшін төлемақының түсімдері 2025 жылы 133,1 млн.теңгені құрады, 2024 жылмен салыстырғанда 8,2 млн. теңгеге немесе 6,6% - ға артық, өсу қарқыны 01.01.2025 жылдан бастап Абай облыстық мәслихатының шешімімен су ресурстарын пайдаланғаны үшін ставкалардың ұлғаюымен байланысты. Негізгі ірі сомалар "АЭС Шүлбі ГЭС" ЖШС – 114,9 млн.теңге, "Қазводхоз" ШЖҚ РМК "Абай" филиалы – 12,5 млн. теңге.
- есепті кезеңде орман пайдаланғаны үшін төлемақы түсімдері бастапқыда 196,2 млн. теңге сомасында бекітілді, есепті кезең ішінде 425,2 млн.теңгеге дейін түзетілді, іс жүзінде 425,7 млн. теңге түсті. Ұсынылған мәліметтерге сәйкес, түсімдердің ұлғаюы "Семей Орманы" РММ филиалдарының 2024 жылғы 3 және 4 тоқсандар үшін берешекті төлеуімен байланысты. Ең ірі сомалар "Семей Орманы" РММ Семей филиалынан 216,6 млн. теңге, "Семей Орманы" РММ Новошульба филиалынан 160,0 мың теңге түсті.
- болжам бойынша жануарлар дүниесін пайдаланғаны үшін төлемақының түсімдері 25,8 млн. теңге, іс жүзінде 29,4 млн.теңге немесе 113,9% түсті. Бұл ретте, 2024 жылмен салыстырғанда есепті кезеңдегі түсімдер сомасы 7,4 млн.теңгеге немесе 20,1% - ға аз. Түсімдердің сомасы рұқсат құжаттарын алуға өтініштер санына тікелей байланысты. Мәселен, 2024 жылы - 42 адам, 2025 жылы - 36 адам өтініш білдірді.
- қоршаған ортаға теріс әсер еткені үшін төлемақының түсімдері 100,2% - ға орындалды немесе іс жүзінде 9 216,2 млн.теңге түсті. 2024 жылдың ұқсас кезеңімен салыстырғанда түсімдер "KAZ Minerals Aktogay" ЖШС, "Фик Алел" АҚ түсімдері есебінен 1208,3 млн. теңгеге ұлғайды.
- болжам бойынша тарихи шығындарды өтеу бойынша түсімдер 200,0 млн. теңге, іс жүзінде 209,6 млн.теңге немесе 104,8% түсті. 2024 жылмен салыстырғанда түсімдердің 48,0 млн. теңгеге немесе 29,7% - ға өсуі (2024 жылы – 161,6 млн.теңге, 2025 жылы – 209,6 млн. теңге). Өсім "ҚАЗНИКЕЛЬ" ЖШС, "Nouvelle Mining" ЖШС, "Инвестиient Gold "инвестициялық-өнеркәсіптік компаниясы"ЖШС түсімдері есебінен қамтамасыз етілді.
Жұмыс берушілерге Қазақстан Республикасына шетелдік жұмыс күшін тартуға рұқсат бергені және (немесе) ұзартқаны үшін алымнан түсетін түсімдер 2025 жылғы ұқсас кезеңмен салыстырғанда төлеушілер санының ұлғаюы есебінен түсімдердің 27,6% - ға өсуі байқалады. Мәселен, 2024 жылы төлеушілер саны 13, 2025 жылы 19 құрады. 2025 жылдың қорытындысы бойынша түсімдер сомасы 102,8 млн. теңгені құрады (2024 жылы-75,2 млн. теңге).
№8 диаграмма. 2024 - 2025 жылдардағы салық түсімдері (млн. теңге)
Салықтық берешек жағдайын талдау бюджетке төленетін салықтар мен басқа да міндетті төлемдер бойынша бересінің өсуінің теріс үрдісі сақталып отырғанын көрсетті. 2025 жылғы жағдай бойынша бересінің жалпы сомасы өткен жылмен салыстырғанда 344,5 млн. теңгеге немесе 8,4%-ға ұлғайып, 4 421,4 млн. теңгені құрады.
Берешек құрылымындағы ең көп үлес жеке табыс салығына (29,4%) және корпоративтік табыс салығына (51,9%) тиесілі, бұл бюджетке кірістердің уақтылы түсуін қамтамасыз етуде жүйелі проблемалардың бар екенін көрсетеді. Бересінің өсуі басқа да бірқатар салықтар мен міндетті төлемдер, соның ішінде көлік құралдарына салынатын салық, жер учаскелерін пайдаланғаны үшін төлемақы және жекелеген салықтық емес түсімдер бойынша да байқалады.
Диаграмма №9. Абай облысы бойынша салық бересі
2024 - 2025 жылдары (млн. теңге)
Берешек құрылымы ерекше алаңдаушылық туғызады, онда 1 860,5 млн. теңге мөлшеріндегі ағымдағы бересімен қатар проблемалық бересінің – 1 651,8 млн. теңге және үмітсіз бересінің – 909,1 млн. теңге елеулі көлемі сақталып отыр. Өткен жылмен салыстырғанда ағымдағы бересінің 220,4%-ға (1279,8 млн. теңгеге), ал проблемалық бересінің 12,1%-ға (177,8 млн. теңгеге) өскені байқалады, бұл берешекті өндіріп алу және проблемалық міндеттемелерді реттеу бойынша қабылданып жатқан шаралар тиімділігінің жеткіліксіздігін көрсетеді.
Есепті кезең ішінде облыстың салық органдары жергілікті бюджетке салықтар мен басқа да міндетті төлемдерді 229,9 млн. теңге қосымша есептеді. Жыл қорытындысы бойынша қосымша есептелген сомадан бюджетке 179,6 млн.теңге немесе 78,1% өндірілді.
Осылайша, талдау нәтижелері бойынша салық түсімдерінің орындалуы тұтастай алғанда қанағаттанарлық деп бағаланады, өйткені салықтар мен міндетті төлемдердің негізгі түрлері бойынша жоспарлы көрсеткіштерге қол жеткізу қамтамасыз етілген. Сонымен қатар, талдау нәтижелері уәкілетті органдар тарапынан қосымша шаралар қабылдауды талап ететін жүйелік проблемалардың бар екендігін куәландырады. Негізгі проблемалық мәселелердің бірі бересінің айтарлықтай өсуі болып қала береді.
Қалыптасқан жағдай бюджеттің кіріс бөлігінің тұрақтылығына теріс әсерін тигізеді және түсімдер бойынша болжамды көрсеткіштердің атқарылу деңгейін төмендетеді. Салықтық берешектің өсуі бюджетке қаржы ресурстарының толық түспеуіне әкеп соғады, мемлекеттік бағдарламалар мен әлеуметтік міндеттемелерді уақтылы қаржыландыру мүмкіндіктерін шектейді, сондай-ақ бюджеттің теңгерімсіздік тәуекелдерін арттырады. Проблемалық және үмітсіз бересінің елеулі көлемінің болуы уәкілетті органдардың кірістерді әкімшілендіру және берешекті өндіріп алу бойынша жұмысы нәтижелілігінің жеткіліксіздігін көрсетеді, бұл бересіні азайтуға, төлемдердің жиналымдылығын арттыруға және жергілікті бюджеттің кіріс базасын нығайтуға бағытталған қосымша жүйелі шаралар қабылдауды талап етеді.
Қосымша талдаумен салықтар және басқа да міндетті төлемдер бойынша артық төлемнің едәуір ұлғаюы анықталды: есепті кезеңнің басындағы 22,4 млрд.теңгеден кезең соңындағы 26,7 млрд. теңгеге дейін немесе 4,3 млрд. теңгеге дейін. Бұл үрдіс болашақ міндеттемелер есебіне салық төлемдерін аванстау тәжірибесін көрсетеді, бұл жоспарлы көрсеткіштердің ағымдағы орындалуын қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. Сонымен бірге, мұндай тетік түсімдердің ішкі теңгерімсіздігін қалыптастырады және келесі есепті кезеңде салық түсімдерінің көлемін төмендету тәуекелін тудырады, өйткені салық төлеушілер бұдан әрі бұрын пайда болған артық төлемді есепке алу ретінде пайдаланатын болады.
Салық түсімдерінің орнықтылығын қамтамасыз ету және бюджеттің кіріс бөлігінің орындалу сапасын арттыру мақсатында уәкілетті органдар күш-жігерін салық салынатын базаны кеңейтуге, салық төлеушілердің төлем тәртібін арттыруға және берешек пен артық төлемдер көлемін қысқарту жөнінде жүйелі шаралар қабылдауға жұмылдыруы қажет. Аталған шараларды іске асыру кейінгі кезеңдерде салық түсімдерінің неғұрлым теңгерімді, тұрақты және болжамды орындалуын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
2.2.2. Салықтық емес түсімдерді талдау.
Жоспар бойынша салықтық емес төлемдердің түсімдері - 7 990,2 млн. теңге, іс жүзінде жыл қорытындысы бойынша бюджетке 8 773,6 млг түсті. теңге немесе 109,8%.
Салықтық емес түсімдердің негізгі көлемі немесе 47,6% - ы мемлекеттік бюджеттен қаржыландырылатын мемлекеттік мекемелер салатын айыппұлдарға, өсімпұлдарға, санкцияларға, өндіріп алуларға (4 173,8 млн.теңге) тиесілі.
Жоспарды асыра орындаудың жалпы сомасы бюджеттік кредиттер бойынша сыйақылардан басқа түсімдердің барлық дерлік түрлері бойынша 783,4 млн. теңгені құрады, оның ішінде:
- 135,1 млн. теңге болжам бойынша Мемлекеттік кәсіпорындардың таза табысының бір бөлігінің түсімдері бойынша 135,1 млн. теңге немесе 100,0% түсті.
- 197,3 млн.теңге болжамы кезінде мемлекеттік меншіктегі мүлікті жалға беруден түскен кірістер есебінен бюджетке іс жүзінде 200,7 млн. теңге немесе 101,7% түсті.
- 1 398,2 млн. теңге болжамы кезінде мемлекеттік бюджеттен берілген кредиттер бойынша сыйақылар бойынша іс жүзінде 1143,3 млн.теңге түсті, орындалуы 81,8% құрады. Сыйақы сомасы жасалған шарттар шеңберінде бюджетке аударылды.
- тәркіленген мүлікті, белгіленген тәртіппен коммуналдық меншікке өтеусіз өткен мүлікті, оның ішінде иесіз мүлікті, заттай дәлелдемелерді, иесіз қалған мүлікті, қараусыз қалған жануарларды, олжаларды, сондай-ақ мұрагерлік құқығы бойынша мемлекетке өткен мүлікті сатудан түсетін түсімдер, арнаулы мемлекеттік қорға түсімдерді қоспағанда, түсімдер жоспарланбаған, іс жүзінде 79,2 түсті млн.теңге.
Жергілікті бюджеттен қаржыландырылатын мемлекеттік мекемелер ұйымдастыратын мемлекеттік сатып алуды өткізуден түсетін 2,3 млн.теңге сомасындағы ақша түсімдері бойынша болжам 100% - ға орындалды.
- 2 160,4 млн. теңге болжам бойынша өзге де салықтық емес түсімдер 3039,2 млн. теңгеге (140,7%) орындалды, оның ішінде: өңірдің әлеуметтік-экономикалық дамуына және оның инфрақұрылымын дамытуға жер қойнауын пайдаланушылардың аударымдары - 2 808,6 млн. теңге, жергілікті бюджетке басқа салықтық емес түсімдер-220,2 млн. теңге, бұрын пайдаланылмаған қаражатты қайтару жергілікті бюджеттен алынған-10,4 млн. теңге.
– «Мемлекеттік бюджеттен қаржыландырылатын мемлекеттік мекемелер салатын айыппұлдар, өсімпұлдар, санкциялар, өндіріп алулар» бойынша (жоспар бойынша – 4096,9 млн. теңге, түсті-4173,8 млн. теңге немесе 101,9%), бұл ішкі істер департаменті салатын әкімшілік айыппұлдар, өсімпұлдар, санкциялар, өндіріп алулар бойынша нақты түсімдерді елеулі түрде асыра орындау есебінен 101,8% қамтамасыз етілді.
Салықтық емес түсімдердің атқарылуын талдау бюджеттің кіріс бөлігін қалыптастырудың оң динамикасын көрсетті. Есепті кезеңнің қорытындысы бойынша салықтық емес түсімдер жоспары 109,8%-ға атқарылды, бұл бекітілген көрсеткіштердің асыра орындалғанын және бюджетке жоспарланған көлемнен тыс қосымша түсімдердің қамтамасыз етілгенін көрсетеді.
Сонымен қатар, жоспардың айтарлықтай асыра орындалуы кірістерді әкімшілендірудің тиімділігін ғана емес, сонымен қатар салықтық емес түсімдерді болжау мен жоспарлау сапасын арттыру үшін резервтердің бар екенін де көрсетуі мүмкін. Нақты көрсеткіштердің жоспарлы мәндерден айтарлықтай ауытқуы кіріс әлеуетін дәлірек бағалау және болжамдарды қалыптастыру тетіктерін жетілдіру қажеттілігін көрсетеді.
Бюджеттің кіріс базасының тұрақтылығын қамтамасыз ету мақсатында жергілікті атқарушы органдар жоспарлау сапасын арттыру, салықтық емес кірістердің толық әрі уақтылы түсуін бақылауды күшейту, сондай-ақ қосымша түсім көздерін анықтау және жұмылдыру бойынша жұмысты жалғастыруы қажет.
2.2.3. Негізгі капиталды сатудан түскен түсімдерді талдау.
Бюджетті атқару жөніндегі уәкілетті органның есебіне сәйкес 2025 жылға арналған негізгі капиталды сатудан түсетін түсімдер жоспары бекітілмеген, бұл ретте есепті кезең ішінде 16,2 млн. теңге сомасына нақтыланған, іс жүзінде жергілікті бюджеттен қаржыландырылатын мемлекеттік мекемелерге бекітілген мүлікті сату есебінен 16,4 млн. теңге немесе нақтыланған жоспарға 100,9% түскен (Абай облыстық полиция департаментінің теңгеріміндегі 11 автокөлік құралдары мемлекеттік тізілімнің веб-порталы арқылы электрондық сауда арқылы сатылды).
Сонымен бірге, бұл кіріс көзі біржолғы және тұрақсыз сипатқа ие, өйткені ол өткізілуге тиіс объектілердің болуына, нарық конъюнктурасына, әлеуетті сатып алушылар тарапынан болатын сұранысқа, сондай-ақ мүлікті иеліктен шығару жөніндегі рәсімдердің уақтылы жүргізілуіне байланысты болады. Түсімдердің қалыптасуы жекелеген мәмілелердің жасалуына байланысты және бюджетке ақшалай қаражаттың жүйелі түрде түсуімен байланысты емес.
Осыған байланысты негізгі капиталды сатудан түсетін түсімдер бюджеттің кіріс базасын қалыптастырудың тұрақты көзі ретінде қарастырыла алмайды және ұзақ мерзімді қаржылық тұрақтылықты қамтамасыз етпейді. Олардың көлемі жылдан жылға айтарлықтай өзгеруі мүмкін, бұл жоспарлау кезінде сақтық танытуды және бюджеттің атқарылуының біржолғы түсімдерге тәуелділігіне жол бермеуді талап етеді.
2.2.4. Трансферттер түсімдерін талдау
Трансферттер облыстық бюджет кірістерінің негізгі бөлігін немесе 94,1% - дан астамын құрайды.
Есепті кезеңде трансферттер толық көлемде түспеді, түзетілген жоспар кезінде 353,1 млрд.теңге, іс жүзінде 352,4 млрд. теңге немесе 99,8% түсті. Орындалмауы-0,7 млрд. теңгені құрады, төмен тұрған мемлекеттік басқару органдарынан трансферттердің түспеуіне байланысты (-718,8 млн. теңге).
Төмен тұрған бюджеттерден түсетін трансферттер бойынша 2025 жылы жоспар бойынша 45354,3 млн. теңге, түсімдер 44 635,5 млн. теңгені немесе 98,4% құрады, оның ішінде:
- Бюджеттік алып қоюлар-41 737,0 млн. теңге;
- пайдаланылмаған (толық пайдаланылмаған) нысаналы трансферттерді қайтару-1540,5 млн. теңге;
- облыстық бюджеттің шығындарын өтеуге аудандық (қалалық) бюджеттерден трансферттер 1355,8 млн. теңге мөлшерінде түсті.
- Қазақстан Республикасының Ұлттық қорынан берілетін нысаналы трансферт есебінен республикалық бюджеттен бөлінген пайдаланылмаған (толық пайдаланылмаған) нысаналы трансферттердің сомаларын қайтару-2,2 млн.теңге.
2024 жылмен салыстырғанда есепті кезеңде төмен тұрған бюджеттерден трансферттер 4,9 млрд. теңгеге ұлғайды (2024 жылы – 39,7 млрд.теңге).
Республикалық бюджеттен берілетін трансферттердің құрылымы:
- ағымдағы нысаналы трансферттер сомасы-17,8 млрд. теңге;
– 33,6 млрд. теңге сомасында нысаналы даму трансферттері;
- Субвенциялар (жалпы сипаттағы мемлекеттік қызметтерге, қорғанысқа, қоғамдық тәртіпке, қауіпсіздікке, құқықтық, сот және қылмыстық-атқару қызметіне, білім беруге, денсаулық сақтауға, әлеуметтік көмек пен әлеуметтік қамсыздандыруға, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылыққа, мәдениетке, спортқа, туризмге және ақпараттық кеңістікке, отын-энергетика кешені мен жер қойнауын пайдалануға, ауыл, су, орман, балық шаруашылығына, ерекше қорғалатын табиғи аумақтарға, қоршаған ортаны және жануарлар дүниесін қорғауға, жер қатынастарына, өнеркәсіпке, сәулет, қала құрылысы және құрылыс қызметіне, көлік және коммуникацияларға, өзге де шығыстарға) – 251,8 млрд теңге.
Бұдан басқа, есепті кезеңде жергілікті бюджетке басқа облыстардан, республикалық маңызы бар қалалардан және астанадан 4,5 млрд теңге сомасында трансферттер түсті, «Абайға құрмет» акциясы аясында Алматы қаласынан Семей қаласында Медиаорталықтың жобалық-сметалық құжаттамасын әзірлеуге және құрылысын жүргізуге Абай облысы бюджетіне бөлінді.
№10 диаграмма. 2023-2024 жылдарға арналған облыстық
бюджет трансферттері түсімдерінің құрылымы (төменде тұрған
бюджеттерден трансферттерді есепке алмағанда), млрд теңге
Талдау көрсеткендей, республикалық бюджеттен облыстық бюджетке трансферттер түсімдерінің көлемі 1,8 млрд теңгеге ұлғайды. Мәселен, 2025 жылы 2024 жылмен салыстырғанда трансферттер түсімдерінің үлес салмағы мен көлемінің кейбір өзгерістері байқалды:
-жалпы сипаттағы трансферттердің мөлшері 2024 жылмен салыстырғанда 7,1% - ға өсіп, 251,8 млрд. теңгені құрады, субвенциялардың үлес салмағы 77,9% - дан 83% - ға дейін өсті;
- нысаналы даму трансферттерінің көлемі 37,4% - ға, 2024 жылғы 53,7 млрд. теңгеден 2025 жылы 33,6 млрд. теңгеге дейін төмендегені байқалады. Мәселен, 2025 жылы бюджеттік даму бағдарламаларына 33,6 млрд.теңге бағытталды, бұл 2024 жылғы көрсеткіштен 20,1 млрд. теңгеге аз.
Есепті кезең ішінде республикалық бюджеттен берілетін трансферттер 1,7% - ға ұлғаю жағына қарай нақтыланды. Республикалық бюджеттен трансферттердің нақтыланған көлемін облыс толық көлемде алды.
2023-2025 жылдардағы жергілікті бюджеттің кіріс бөлігінің орындалуын талдау трансферттер түсімдерінің тұрақты өсу үрдісін көрсетеді, бұл өңірдің республикалық бюджет тарапынан қаржылық қолдауының сақталуын көрсетеді. Мәселен, түскен трансферттердің жалпы көлемі 2023 жылғы 329,2 млрд.теңгеден 2024 жылы 341,1 млрд. теңгеге дейін ұлғайды, ал есепті кезеңде жыл сайын 3,3–3,6% - ға өсімді қамтамасыз ете отырып, 352,4 млрд. теңгеге жетті. Трансферттер құрылымындағы негізгі үлесті субвенциялар жалғастыруда, олардың көлемі дәйекті түрде 220,5 млрд. теңгеден 251,8 млрд. теңгеге дейін ұлғайды. теңге, бұл өңірдің қаржылық теңестіруге және республикалық бюджет тарапынан қолдауға деген тұрақты қажеттілігін көрсетеді.
Сонымен қатар, трансферттер құрылымын талдау қаржыландырудың жекелеген бағыттарының екіұшты динамикасын көрсетеді. Түсімдердің жалпы өсуі кезінде нысаналы даму трансферттерінің айтарлықтай қысқаруы байқалады: 2023 жылмен салыстырғанда төмендеу 36,2% немесе 19,1 млрд.теңгені, ал 2024 жылмен салыстырғанда — 37,4% немесе 20,1 млрд. теңгені құрады. Аталған үрдіс инфрақұрылымдық және инвестициялық жобаларды іске асыруға бағытталған қаржыландыру көлемінің төмендегенін айғақтайды, бұл перспективада өңірдің әлеуметтік-экономикалық даму қарқынына әсер етуі және өзінің кіріс базасын қалыптастыру үшін мүмкіндіктерді шектеуі мүмкін.
Сонымен қатар, жүргізілген талдау жергілікті бюджеттің кіріс бөлігі трансферттерге жоғары тәуелділікпен сипатталатынын көрсетеді, ал өз кірістерінің үлесі өңірдің толыққанды қаржылық дербестігін қамтамасыз ету үшін жеткіліксіз болып қалады. Меншікті кірістер негізінен салықтық және салықтық емес түсімдер есебінен қалыптасады, алайда есепті кезеңде міндетті төлемдер бойынша берешек пен артық төлемнің өсуі анықталды, бұл кірістерді әкімшілендіру және салық міндеттемелерін орындау бөлігінде проблемалардың бар екендігін көрсетеді. Бересінің өсуі бюджеттік жүйенің тұрақтылығына теріс әсер етеді, бюджеттің кіріс бөлігінің орындалу сапасын төмендетеді және келесі кезеңдерде қаражаттың жетіспеу қаупін тудырады. Сонымен бірге артық төлемнің ұлғаюы жоспарлы көрсеткіштердің ағымдағы орындалуын қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін, бірақ болашақ есепті кезеңдерде түсімдердің төмендеу қаупін қалыптастыратын төлемдерді аванстау тәжірибесін көрсетеді.
Осылайша, жергілікті бюджет кірістерінің орындалуы тұтастай алғанда қанағаттанарлық, түсімдердің оң динамикасымен және жоспарлы көрсеткіштердің орындалуын қамтамасыз етумен бағаланады. Сонымен қатар, облыс бюджетінің республикалық бюджеттен берілетін трансферттерге сақталып отырған жоғары тәуелділігі, нысаналы даму трансферттері көлемінің төмендеуі, сондай-ақ бересі мен артық төлемнің өсуі өңірдің қаржылық тұрақтылығына әсер ететін жүйелік тәуекелдердің бар екендігін куәландырады. Осыған байланысты жергілікті атқарушы органдардың басым міндеттері жеке табыс базасын нығайту, салықтық әкімшілендірудің тиімділігін арттыру, бересі деңгейін төмендету, төлемдерді жасанды аванстау практикасын барынша азайту және жергілікті бюджеттің қаржылық дербестігін біртіндеп арттыру үшін жағдайлар жасау болу тиіс.
2.3. Жергілікті бюджет шығыстарының атқарылуын бағалау.
2025 жылы түзетілген жоспар бойынша облыстық бюджет шығыстары 415,3 млрд. теңгені құрады, атқарылуы 410,1 млрд.теңгені немесе 98,7% құрады.
Облыстық бюджет шығыстарының құрылымында ең үлкен үлес салмақты 90,6% немесе 371,7 млрд. теңге, бюджеттік кредиттер 8,1% немесе 33,4 млрд. теңге, қарыздарды өтеу 1,3% немесе 5,0 млрд. теңге алады.
№6 кесте . Облыстық бюджет шығыстары бойынша ақпарат
млрд. теңге
Атауы 2024 ж. орындалуы 2025 жыл 2024 жылға қарағанда 2025 жылғы орындаудың өсуі/төмендеуі
Бекіт. бюджетТүзетілген бюджетОрындалуы(+,- )% орын.(+,- )%
Шығыстар 407,1 373,1 415,3 410,1 -5,2 98,7 3,0 100,7
Шығындар 361,2 357,8 376,9 371,7 -5,2 98,6 17,9 102,9
Бюджеттік несиелер 34,1 10,2 33,4 33,4 0 100 21,9 97,9
Қаржы активтерін сатып алу - - - - - - - -
Қарыздарды өтеу 11,8 5,1 5,0 5,0 0 100 2,6 42,4
Облыстық бюджет шығыстарының орындалуы 82 бюджеттік бағдарлама бойынша 16 функционалдық топ бөлінісінде жүзеге асырылды, оларды іске асыруды 28 бюджеттік бағдарлама әкімшілері қамтамасыз етті.
Есепті кезеңде 5 219,6 млн.теңге сомасында игерілмеген қаражат қалды, бұл 2024 жылдың қорытындысы бойынша игерілмеген қаражат қалдықтарынан 1 996,4 млн. теңгеге артық, онда игерілмеген қаражат сомасы 3 223,2 млн. теңгені құрады. Осылайша, 2024 жылмен салыстырғанда есепті кезеңде игерілмеген қаражат сомасы 61,9% - ға өсті.
Бекітілген бюджетпен салыстырғанда 373,1 млрд. теңге сомасында түзетілген бюджет 42,2 млрд. теңгеге немесе 11,3% - ға ұлғайды.
Облыстық бюджетті нақтылау (түзету) қаражатының негізгі көлемі мынадай функционалдық топтарды қаржыландыруға бағытталды:
- Тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық-10 889,8 млн. теңге;
- Өнеркәсіп, сәулет, қала құрылысы және құрылыс қызметі - 8 867,8 млн. теңге;
- Білім - 5 694,7 млн. теңге;
- Мәдениет, спорт, туризм және ақпараттық кеңістік - 2 093,1 млн. теңге;
- Ауыл, су, орман, балық шаруашылығы, ерекше қорғалатын табиғи аумақтар, қоршаған ортаны және жануарлар дүниесін қорғау, жер қатынастары - 975,7 млн. теңге;
- Жалпы сипаттағы мемлекеттік қызметтер - 790,3 млн. теңге;
- Денсаулық сақтау - 597,2 млн. теңге;
- Қорғаныс – 220,7 млн. теңге;
- Трансферттер - 105,7 млн. теңге;
- Қоғамдық тәртіп, қауіпсіздік, құқықтық, сот, қылмыстық-атқару қызметі-43,2 млн. теңге;
- Қарызға қызмет көрсету-25,4 млн. теңге.
Бұл ретте "Әлеуметтік көмек және әлеуметтік қамсыздандыру" функционалдық топтары бойынша шығыстар - 7 074,4 млн.теңгеге, "Көлік және коммуникациялар" - 3 631,5 млн. теңгеге, "Өзгелері" - 514,1 млн. теңгеге азайтылды.
Республикалық бюджеттен алынған нысаналы трансферттер мен кредиттер 56 580,5 млн. теңге мөлшерінде бекітілді, атқару процесінде көлемдер азаю жағына қарай түзетілді және 56 323,19 млн.теңгені құрады. Игеру сомасы 55 995,4 млн. теңгені немесе 99,4% құрады, игерілмеген 328,5 млн. теңге қалды, мұнда 193,5 млн. теңге - есепті кезеңде бюджет қаражатын үнемдеу, оның ішінде 0,05 млн. теңге – мемлекеттік сатып алу нәтижелері бойынша үнемдеу, 1,8 млн. теңге – СЕН бойынша үнемдеу, 191,7 млн. теңге. теңге-өзге де үнемдеу (188,5 млн теңге – "Келешек мектеп" Ұлттық жобасы шеңберінде "Аягөз ауданының ет комбинаты шағын ауданында 600 орындық орта мектеп құрылысы" жобасы бойынша үнемдеу).
Жобаларды іске асыруға бөлінген нысаналы трансферттер игерілмеген күйінде қалды:
- Абай облысы Бесқарағай ауданы Ерназар ауылында спорт модулін салу-71,1 млн. теңге;
- ШҚО Абай ауданы Көкбай ауылында спорт модулін салу - 50,0 млн. теңге;
- ШҚО Аягөз қаласы Барақ батыр көшесіндегі көпірді қайта жаңарту - 13,8 млн. теңге;
- Семей қаласындағы «Орталық» қазандығынан Қ. Мұхамедханов көшесі, 48 мекенжайындағы көппәтерлі тұрғын үйдің жылу камерасына (ТК МЖД) дейін және аталған жылу камерасынан ОЖТП-8-ге дейінгі магистральдық жылу желілерін реконструкциялау – 0,5 млн теңге.
Есепті кезеңде мемлекеттік басқарудың төмен тұрған және жоғары тұрған органдарынан, басқа облыстардан, республикалық маңызы бар қалалардан, астанадан іс жүзінде 352,4 млрд.теңге сомасында трансферттер келіп түсті, 352,4 млрд. теңге немесе 100% - ға игерілді.
Бұдан басқа, есепті кезеңде «Абай құрмет» акциясы шеңберінде басқа облыстардан, Республикалық маңызы бар қала, астана бюджеттерінен 4,5 млрд.теңге сомасында трансферттер облыстың құрылыс басқармасына Семей қаласында ЖСҚ әзірлеуге және медиа орталық салуға бөлінді. Есепті кезеңнің соңында қаражат кеш бөлінуіне байланысты игерілмеген.
Сонымен қатар, қалалар мен аудандарға берілетін трансферттердің жалпы сомасы 2025 жылы 52,6 млрд. теңгені құрады, оның ішінде ҰҚ және РБ қаражаты есебінен – 12,3 млрд.теңге, ОБ – 40,3 млрд. теңге.
Сонымен, аудандар мен қалалар бойынша бөлінген трансферттердің құрылымы келесідей.
№7 кесте. Қалалар мен аудандар трансферттері бойынша ақпарат.
млн. теңге
№ Атауы Барлығы Оның ішінде
ОБРБ және ҰҚ
1 Семей қаласы 14 513,0 13 120,3 1 392,7
2 Аягөз ауданы 7 922,0 5 393,2 2 528,8
3 Үржар ауданы 4 941,2 2 907,1 2 034,1
4 Мақаншы ауданы 4 636,7 3 752,0 884,8
5 Жарма ауданы 3 583,6 2 955,6 628,1
6 Ақсуат ауданы 3 315,2 2 088,7 1 226,5
7 Көкпекті ауданы 3 232,9 2 531,3 701,6
8 Абай ауданы 3 098,9 1 958,8 1 140,1
9 Бородулиха ауданы 2 707,6 2 372,3 335,2
10 Бесқарағай ауданы 2 379,6 1 995,9 383,6
11 Курчатов қаласы 1 382,0 678,6 703,4
12 Жаңасемей ауданы 911,0 599,6 311,3
Балығы 52 623,7 40 353,4 12 270,2
Бюджеттік кредиттер 33 384,7 млн. теңге сомасына толық көлемде игерілді.
2025 жылға арналған бюджеттің шығыс бөлігіндегі қарыздарды өтеуге 5 029,9 млн.теңге жоспарланған, іс жүзінде 5 029,7 млн. теңге немесе 100% жұмсалған.
Қарыздарды өтеуге жоспарланған қаражат толық көлемде игерілді және өткен кезеңдерде республикалық бюджеттен берілген кредиттер бойынша негізгі борышты өтеуге бағытталды, оның ішінде:
- өткен жылдардағы мемлекеттік эмиссиялық бағалы қағаздар бойынша борышты өтеу-3 500,0 млн. теңге;
- жоғары тұрған бюджет алдындағы негізгі борышты өтеу-1 529,7 млн. теңге.
Осылайша, есепті кезеңде жергілікті бюджеттің шығыс бөлігінің орындалуы жалпы алғанда негізгі бағыттарды қаржыландыруды және көзделген бюджеттік іс-шараларды іске асыруды қамтамасыз ете отырып, қанағаттанарлық деп бағаланады. Сонымен қатар, жыл ішінде жүргізілген бюджетті нақтылау мен түзетулерге қарамастан, есепті кезеңнің соңында игерілмеген қаражат көлемі 5,2 млрд.теңгені құрады, бұл бюджет қаражатын уақтылы жоспарлау мен игеру бөлігінде жекелеген проблемалардың бар екендігін көрсетеді.
Бұл ретте игерілмеудің негізгі көлемі — 4,5 млрд.теңге-есепті жылдың желтоқсан айында Семей қаласында жобалық-сметалық құжаттаманы әзірлеуге және медиа орталық салуға "Абай құрмет" акциясы шеңберінде Алматы қаласының бюджетінен түскен қаражаттың кеш бөлінуіне байланысты. Аталған фактор объективті сипатқа ие және ағымдағы бюджет кезеңі шегінде бөлінген қаржыландыруды толық игеру мүмкін еместігіне айтарлықтай әсер етті.
Тұтастай алғанда, талдау нәтижелері бюджеттік жоспарлау сапасын одан әрі арттыру, қаржы ресурстарын уақтылы бөлу және жобаларды іске асыру мерзімдерін бақылауды күшейту қажеттігін көрсетеді. Бұл игерілмеу көлемін барынша азайтуға, бюджет қаражатын пайдаланудың тиімділігін арттыруға және жергілікті бюджеттің шығыс бөлігінің неғұрлым тиімді орындалуын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
2.3.1. Жергілікті бюджет шығындарының атқарылуын талдау.
2025 жылдың қорытындысы бойынша облыстық бюджеттің шығындары игеруге көзделген 376,9 млрд. теңгенің 371,7 млрд. теңгесін құрады немесе 98,6% жұмсалды.
Қаражаттың орындалуын 28 облыстық бюджеттік бағдарламалардың әкімшісі қамтамасыз етті. Жыл соңында игерілмеген қаражат сомасы 5,2 млрд. теңгені құрады.
Жергілікті атқарушы органдар түзетілген бюджетке 372,2 млрд. теңге немесе 98,7% сомасына міндеттемелер қабылдады, төленбеген міндеттемелер 585,1 млн.теңгені құрады.
Облыстық бюджет шығыстарының құрылымында есепті кезеңдегі шығындар едәуір бөлігін алады - 90,6%.
Шығындардағы бағытталған қаражаттың негізгі үлесі "білім беруге" тиесілі және 182,5 млрд. теңгені немесе 48,4%, "Көлік және коммуникация"-33,2 млрд. теңгені немесе 8,8% -%, "Тұрғын үй - коммуналдық шаруашылық" - 26,1 млрд. теңгені немесе 6,9% , "Әлеуметтік көмек және әлеуметтік қамсыздандыру" - 23,5 млрд. теңгені немесе 6,2% құрайды.
"Өнеркәсіп, сәулет, қала құрылысы және құрылыс қызметі" бағыттары бойынша игерілмеген қаражаттың едәуір сомасы - 86,2% және "Білім беру" - 4,4%, "Көлік және коммуникация" - 3,5%.
№11 диаграмма. Негізгі функционалдық топтар бойынша 2025 жылға
игерілмеген бюджет қаражатының сомасы (млн. теңге)
Ағымдағы бюджеттік бағдарламалар 99,9% игерілді, нәтижесінде жоспар бойынша 352,8 млрд. теңге 352,4 млрд. теңге жұмсалды, 396,4 млн.теңге игерілмеген күйінде қалды.
Қаражат қалдығының негізгі үлесі Көлік және коммуникация салаларында қалыптасты-45,7% (181,3 млн. теңге), қорғаныс-13,3% (52,6 млн. теңге), денсаулық сақтау-12,1% (47,9 млн. теңге), білім беру – 9,9% (39,2 млн. теңге), Ауыл, су, орман, балық шаруашылығы, ерекше қорғалатын табиғи аумақтар, қоршаған ортаны және жануарлар дүниесін қорғау, жер қатынастары-9% (35,5 млн.теңге), жалпы сипаттағы мемлекеттік қызметтер – 5,1% (20,1 млн. теңге).
Облыста бюджеттік даму бағдарламалары бойынша мемлекеттік және салалық бағдарламалар шеңберінде тұрғын үй құрылысы, қайта жаңарту және құрылысын аяқтау бойынша 154 жоба (оның ішінде 66 жоба аяқталды), Әлеуметтік сала объектілері, көлік инфрақұрылымы, инвестициялық жобалар іске асырылды. Кредиттік ресурстар мен нысаналы трансферттерді ескере отырып, жобалау-сметалық құжаттаманы әзірлеуге 5 808,2 млн.теңге бағытталды. Заңды тұлғалардың жарғылық капиталын ұлғайтуға 848,9,1 млн. теңге бөлінді.
№12 диаграмма. Даму бағдарламаларына бағытталған қаражат
2024-2025 жылдары Абай облысы бойынша (млн.теңге).
Жалпы, бюджеттік даму бағдарламалары бойынша (аудандық (облыстық маңызы бар қалалар) бюджеттердің қаражатын есептемегенде) 2025 жылға арналған шығындар жоспары 62,5 млрд.теңгені, игеру 57,7 млрд. теңгені құрады. Есепті жылдың қорытындысы бойынша Даму бағдарламалары 92,3% - ға орындалды, 4,8 млрд.теңгеге тікелей нәтижелерге қол жеткізілмеді.
Осылайша, барлығы шығындар бойынша 376,9 млрд. теңге жоспарда 371,7 млрд. теңге немесе 98,6% игерілді, бюджеттік бағдарламалардың келесі әкімшілері бойынша 5,2 млрд. теңге игерілмеді:
- облыстың құрылыс басқармасы-4 823,3 млн. теңге;
- облыстың жолаушылар көлігі және автомобиль жолдары басқармасы - 181,3 млн. теңге;
- облыстың жұмылдыру дайындығы, аумақтық және азаматтық қорғаныс басқармасы - 52,6 млн. теңге;
- облыстың білім басқармасы - 50,4 млн. теңге;
- облыстың денсаулық сақтау басқармасы-47,9 млн. теңге;
- облыстың ауыл шаруашылығы басқармасы-35,0 млн. теңге;
- облыс әкімінің аппараты - 19,8 млн. теңге;
- облыстың қаржы басқармасы-4,8 млн. теңге;
- облыстың жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасы - 1,5 млн. теңге;
- облыстың дене шынықтыру және спорт басқармасы - 1,0 млн. теңге;
- облыстың энергетика және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық басқармасы-0,6 млн. теңге;
- облыстың мәдениет, тілдерді дамыту және мұрағат управление басқармасы-0,5 млн. теңге;
- облыстың табиғи ресурстар және табиғат пайдалануды реттеу басқармасы-0,5 млн. теңге;
- облыстық бюджеттен қаржыландырылатын ішкі істер атқарушы органы-0,1 млн. теңге;
- облыстың цифрлық технологиялар басқармасы-0,1 млн. теңге;
- облыстың жастар саясаты мәселелері басқармасы-0,1 млн. теңге.
Қаражатты игермеудің негізгі себептері еңбекке ақы төлеу қоры бойынша, мемлекеттік сатып алу қорытындылары бойынша үнемдеу, орындалған жұмыстар (қызметтер) актілерін уақтылы ұсынбау, жеткізушілердің шарттық міндеттемелерді орындамауы және т. б. болып табылады.
Бұл ретте, игерілмеген қаражаттың едәуір үлесі құрылыс басқармасына тиесілі және барлық соманың 92,4% құрайды. Мәселен, есепті кезеңде құрылыс басқармасы бойынша игерілмеген қаражаттың жалпы сомасы 4 823,3 млн. теңгені құрады, оның ішінде:
- 4 500,0 млн. теңге-"Абай құрмет" акциясы аясында Алматы қаласынан Абай облысының бюджетіне Семей қаласында ЖСҚ әзірлеуге және медиа орталық салуға бөлінген қаражат қаражаттың кеш бөлінуіне байланысты құрылыс жұмыстары басталмағандықтан игерілмеген;
– 188,5 млн теңге - "Келешек мектеп" Ұлттық жобасы шеңберінде "Аягөз ауданының ет комбинаты шағын ауданында 600 орындық орта мектеп салу"жобасы бойынша үнемдеу;
– 70,5 млн теңге-"Бесқарағай ауданы Ерназар ауылында спорт модулін салу" жобасы бойынша жобалау-сметалық құжаттаманың дайындығына байланысты құрылыс-монтаж жұмыстары басталған жоқ;
– 55,1 млн теңге-қалдық "Үржар ауданының балаларға әлеуметтік қызмет көрсету орталығы" КММ жұмыс істеп тұрған екі қабатты ғимаратына екі қабатты қосымша салу" жобасы бойынша жұмыстарды орындау кестесінен артта қалуына байланысты;
– 8,3 млн. теңг е- "Бесқарағай ауданының Бесқарағай ауылында жүзу бассейнін салу" жобасы бойынша мердігердің бассейнге арналған жабдықты жеткізуінің кешігуіне байланысты қалдық.
Жолаушылар көлігі және автомобиль жолдары басқармасы бойынша 181,3 млн. теңге игерілмеген, оның ішінде:
– 173,0 млн. теңге-облыстық маңызы бар автомобиль жолдарына орташа жөндеу жүргізілгеннен кейін орындалған жұмыстар мен пайдаланылатын материалдар бойынша «Жол активтерінің ұлттық сапа орталығы» шаруашылық жүргізу құқығындағы Республикалық мемлекеттік кәсіпорынының оң қорытындысының болмауына байланысты қалдық, оның ішінде: 141,8 млн. теңге — "Автомобиль жолын орташа жөндеу Дмитриевка – Бородулиха — Шемонайха" 29-53, 63-67 км; 31,2 млн теңге – 0-12 км "Бородулиха-Жезкент автомобиль жолын орташа жөндеу" ;
– 7,6 млн. теңге-еңбекақы төлеу қоры бойынша үнемдеу;
Жұмылдыру дайындығы, аумақтық және азаматтық қорғаныс басқармасы бойынша 52,6 млн. теңге игерілмеген, оның ішінде:
— 45,9 млн теңге-жеткізуші жеткізген тауардың (Бр4 оқ өтпейтін жилет) техникалық талаптарға сәйкес келмеуіне байланысты қалдық;
— 6,5 млн теңге-тауардың уақтылы жеткізілмеуіне байланысты қалдық (3,7 млн теңге — нысанды киім — кешек, 2,8 млн теңге-есірткі);
Білім басқармасы бойынша игерілмеген қаражаттың қалдығы 50,4 млн. теңгені құрады, оның ішінде:
– 39,2 млн. теңге-ағымдағы жөндеу бойынша аяқталмаған жұмыстардың қалдығы (Курчатов қаласының №2 Жалпы орта білім беретін мектебі, "Семей қаласының кәмелетке толмағандарды бейімдеу орталығы" КММ);
– 10,4 млн. теңге-Барлық білім беру мекемелері бойынша нақты шығыстар бойынша қалдық;
– 0,7 млн. теңге-еңбекақы төлеу қорының нақты шығыстары бойынша қалдық.
Денсаулық сақтау басқармасы бойынша игерілмеген қаражат қалдықтарының сомасы 47,9 млн. теңгені құрады, оның ішінде:
- 44,5 млн. теңге-вакциналар мен басқа да иммунобиологиялық препараттарды сатып алу бойынша пайда болған үнемдеу;
– 3,2 млн. теңге-жарамдылық мерзімінің өтуіне байланысты жеткізілген балалар тамағын қайтаруға байланысты қалдық;
- 0,1 млн. теңге-препараттарды жеткізудің кешігуіне байланысты;
– 0,1 млн. теңге-дөңгелектеу, активті шығыстар есебінен.
Ауыл шаруашылығы басқармасы бойынша 35,0 млн. теңге сомасында игерілмеген қаражат қалды, оның ішінде:
- 34,7 млн. теңге – "Семей "Әлеуметтік кәсіпкерлік корпорациясы" АҚ орындаған жұмыстарының актілерін ұсынбауға байланысты қаражат қалдығы";
– 0,3 млн. тееге-еңбекақы төлеу қоры бойынша үнемдеу.
Қалған 22 бюджеттік бағдарлама әкімшілері бойынша игерілмеген қаражат сомасы 29,1 млн. теңгені құрады.
Осылайша, шығындар облыстық бюджет шығыстарының негізгі бөлігін құрап, оның құрылымында 90,6%-ды алады, сондықтан олардың атқарылу деңгейі мемлекеттік саясатты іске асырудың тиімділігіне және өңірдің әлеуметтік-экономикалық нәтижелеріне қол жеткізуге тікелей әсер етеді. Сонымен бірге, талдау облыста бюджет қаражатының игерілмеуі проблемасының әлі де болса өзекті болып қалып отырғанын көрсетеді.
Инфрақұрылымды дамытуға, құрылысқа, білім беруге, денсаулық сақтауға және басқа да әлеуметтік маңызы бар бағыттарға жыл сайын елеулі қаржы көлемінің бөлінуіне қарамастан, қаражаттың бір бөлігі белгіленген мерзімде игерілмейді. Бұл ретте жекелеген объективті себептермен қатар, игерілмеудің айтарлықтай үлесі ұйымдастырушылық сипаттағы кемшіліктерге: жобалау-сметалық құжаттаманың уақтылы дайындалмауына, келісу рәсімдерінің созылуына, мердігерлердің жұмыс кестесінен қалып қоюына, жеткізілімдердің кешігуіне және бюджеттік бағдарламалар әкімшілері тарапынан бақылаудың жеткіліксіздігіне байланысты болып отыр.
Соның нәтижесінде бюджет қаражаты жоспарланған нәтижелерге уақтылы қол жеткізуді қамтамасыз етпейді, инфрақұрылымдық және әлеуметтік жобалардың іске асырылуы баяулайды, мемлекеттік ресурстарды пайдалану тиімділігі төмендейді және өңірдің даму қарқыны тежеледі. Қалыптасқан жағдай жеке бюджеттік бағдарламалар әкімшілерінің орындаушылық тәртібін күшейту, жоспарлау сапасын арттыру және бюджет қаражатының уақтылы әрі толық игерілуі үшін лауазымды тұлғалардың дербес жауапкершілігін арттыру қажеттілігін көрсетеді.
2.3.2. Бюджеттік кредиттердің пайдаланылуын талдау.
2025 жылға арналған облыстың түзетілген бюджетін ескере отырып, бюджеттік кредиттеу көлемі 33 384,7 млн.теңгені құрады, бекітілген бюджетке өсім 23 165,3 млн. теңгеге немесе 326,7% - ға өсті. 2024 жылмен салыстырғанда бюджеттік кредиттер сомасы 744,8 млн. теңгеге немесе 2,2% - ға азайды.
Есепті кезеңде мемлекеттік және үкіметтік бағдарламаларды іске асыру шеңберінде тұрғын үй құрылысын қаржыландыру үшін мемлекеттік бағалы қағаздар шығару 23165,3 млн.теңге (немесе 69,4%), республикалық бюджет қаражаты – 9 888,6 млн. теңге (немесе 29,6%) және жергілікті бюджет қаражаты – 330,8 млн. теңге (немесе 1,0%) бюджеттік кредиттеу көздері болып табылды.
№13 диаграмма. 2024 - 2025 жылдардағы бюджеттік
кредиттеу көздері, млн. теңге.
2024 жылмен салыстырғанда республикалық бюджеттен бюджеттік кредиттеу сомасы 16,1% - ға азайды.
Бюджеттік кредиттеу Бюджеттік бағдарламалардың 4 әкімшісі арқылы 3 функционалдық топ бойынша жүзеге асырылды, оның ішінде:
1. "Тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық":
271.009 "Тұрғын үйді жобалауға және (немесе) салуға аудандық (облыстық маңызы бар қалаларға) бюджеттерге кредит беру" - 5 790,4 млн. теңге (немесе 17,3%).
271.014" инженерлік-коммуникациялық инфрақұрылымды дамытуға және (немесе) жайластыруға аудандық (облыстық маңызы бар қалаларға) бюджеттерге кредит беру " - 1 241,5 млн.теңге (3,7%).
Есепті кезеңде ТҮКШ саласындағы кредиттеудің 2024 жылмен салыстырғанда 1 143,5 млн. теңгеге немесе 5,6%-ға өскені байқалады. Бұл ретте бюджеттік кредиттер толық көлемде — 100%-ға немесе 23 165,3 млн. теңгеге игерілді, бұл осы қаржыландыру тетігінің сұранысқа ие екенін және белсенді пайдаланылатынын көрсетеді.
Нәтижесінде, 2025 жылы Семей қаласының Қарағайлы тұрғын ауданында 13 көппәтерлі тұрғын үйдің (712 пәтер) және Аягөз ауданында 1 тұрғын үйдің (60 пәтер) құрылысы аяқталды. Аталған үйлердегі пәтерлерді сатуды "Отбасы банк" АҚ 2026 жыл ішінде "2-10-20" және "5-10-20" мемлекеттік жеңілдікті бағдарламалары шеңберінде жүзеге асыратын болады.
271.011 "Тұрғын үй сатып алуға аудандық (облыстық маңызы бар қалаларға) бюджеттерге кредит беру" - 16 133,4 млн.теңге (48,3%). Есепті кезеңде көрсетілген қаражат есебінен 10 аудан және облыстық маңызы бар 2 қала бойынша пәтер алуға кезекте тұрған азаматтар үшін 950 пәтер сатып алынды. Сатып алынған пәтерлердің жалпы көлемі 73,2 мың шаршы метрді құрады.
Осылайша, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық саласында бюджеттік кредиттерді пайдалану өңірдің ең әлеуметтік маңызы бар міндеттерінің бірі — халық үшін тұрғын үйдің қолжетімділігін арттыруды шешуге ықпал етті. Соның нәтижесінде жүздеген отбасының тұрғын үй жағдайы жақсаруда, тұрғын үйге мұқтаж жандардың кезегі біртіндеп азайып келеді, азаматтардың әлеуметтік қорғалу деңгейі артуда. Сонымен бірге, тұрғын үй және инженерлік инфрақұрылым құрылысы құрылыс саласын дамытуға, жұмыс орындарын ашуға, салық түсімдерінің өсуіне және аумақтың инвестициялық тартымдылығын арттыруға ықпал етеді. Халықтың тұрғын үйге деген жоғары қажеттілігі бюджеттік кредиттеудің осы тетігінің сұранысқа ие екенін және оның облыстың әлеуметтік-экономикалық дамуына қосқан маңызды үлесін растайды.
2. "Ауыл, су, орман, балық шаруашылығы, ерекше қорғалатын табиғи аумақтар, қоршаған ортаны және жануарлар дүниесін қорғау, жер қатынастары":
255.087 "Ауыл халқының табысын арттыру жөніндегі жобаны масштабтау үшін ауыл халқына микрокредиттер беруге кредит беру" - 1 000,0 млн. теңге (3,0%). Қаражат "Ауыл аманаты" бағдарламасын іске асыруға бағытталды. Есепті кезеңде облыстың 10 ауданы бойынша жалпы сомасы 2,8 млрд теңгеге 326 жобаның тізбесі қалыптастырылды, жобалар ҚР Ұлттық экономика министрлігінде қорғалды.
255.092 "Агроөнеркәсіптік кешендегі инвестициялық жобаларға кредит беру" - 8 000,0 млн. теңге (24,0%). АӨК ірі инвестициялық жобаларын қаржыландыру бағдарламасы шеңберінде қаражат бөлінді (СҚО тәжірибесін тираждау бағдарламасы арқылы макрокредиттеу), есепті кезеңде 2 550,0 млн.теңге игерілді. Игеру мерзімі 30.06.2025 жылғы №1 тапсырма шартына сәйкес 09.12.2026 жылға дейін.
258.007 "Мамандарды әлеуметтік қолдау шараларын іске асыру үшін жергілікті атқарушы органдарға бюджеттік кредиттер" - 888,6 млн. теңге (2,7%). Қаражат әлеуметтік сала және агроөнеркәсіптік кешен мамандарына, ауылдық елді мекенге тұрғын үй сатып алу немесе салу үшін келген ауылдар, кенттер, ауылдық округтер әкімдері аппараттарының мемлекеттік қызметшілеріне кредит беруге бағытталған. Есепті кезеңде іс жүзінде 99 маман әлеуметтік қолдау шараларымен қамтылды.
Аграрлық сектордағы бюджеттік кредиттеу ауылдағы кәсіпкерлік белсенділікті дамытуға, халықты жұмыспен қамтуды кеңейтуге және ауыл тұрғындары табысының өсуіне жағдай жасауға ықпал етті. «Ауыл аманаты» бағдарламасы шеңберіндегі жобаларды іске асыру және АӨК-тегі инвестициялық бастамаларды қолдау ауыл шаруашылығы өндірісінің көлемін ұлғайту, аграрлық сектордың бәсекеге қабілеттілігін арттыру және өңірдің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін негіз қалайды. Мамандарға жеңілдетілген кредиттер беру ауылдық жерлерде кадрларды тұрақтандыруға, білікті қызметкерлер тапшылығын азайтуға және халыққа көрсетілетін мемлекеттік әрі әлеуметтік қызметтердің сапасын жақсартуға ықпал етеді. Осылайша, бюджеттік кредиттер ауылдық аумақтарды тұрақты дамытудың және ауыл халқының өмір сүру сапасын арттырудың тиімді құралы болып табылады.
3. Басқалар“ бағыты бойынша мемлекеттік инвестициялық саясатты іске асыруға «Даму» кәсіпкерлікті дамыту қоры» АҚ-ны 330,8 млн теңге көлемінде бюджеттік кредиттеу көзделген. Қаражатты «Даму»кәсіпкерлікті дамыту қоры» АҚ құралдары арқылы бағыттау кәсіпкерлік субъектілерінің қаржы ресурстарына қолжетімділігін кеңейтуді қамтамасыз етеді, инвестициялық жобалардың іске асырылуын және шағын әрі орта бизнестің дамуын ынталандырады.
№14 диаграмма. Бюджеттік бағыттар бойынша бөлу
2024-2025 жылдарға арналған кредиттер (млн. теңге)
Осылайша, облыстағы бюджеттік кредиттер негізінен тұрғын үй саясатының стратегиялық маңызды міндеттерін шешуге, ауылдық аумақтарды дамытуға және кәсіпкерлікті қолдауға бағытталған. Оларды пайдалану нәтижелері осы құралға деген әлеуметтік және экономикалық сұраныстың жоғары екенін көрсетеді, өйткені олар халықтың тұрғын үй жағдайын жақсартуды, ауыл тұрғындары табысының өсуіне жағдай жасауды, агроөнеркәсіптік кешенді дамытуды және іскерлік белсенділікті ынталандыруды қамтамасыз етеді.
Сонымен қатар, талдау соңғы қарыз алушылар — квазимемлекеттік сектор субъектілері тарапынан бюджеттік кредиттердің қайтарылуына байланысты жүйелі проблеманың бар екендігін көрсетті. Аудандардың жоғары тұрған бюджет алдындағы міндеттемелерін уақтылы орындауына қарамастан, кредиттерді түпкілікті алушылар тарапынан қаражатты нақты қайтару олардың қаржылық дәрменсіздігіне байланысты толық көлемде жүзеге асырылмайды. Нәтижесінде міндеттемелерді өтеу аудандық бюджеттердің меншікті қаражаты есебінен жүргізіледі, бұл жергілікті қаржыға қосымша жүктеме туғызады және олардың тұрақтылығын төмендетеді.
Бұл проблеманы Тексеру комиссиясы 2024 жылы жүргізген Абай облысы бойынша мемлекеттік борышты және квазимемлекеттік сектор субъектілерінің борышын басқару тиімділігіне мемлекеттік аудит нәтижелері бойынша анықталған 150,6 млн теңге сомасындағы қарыздың өтелмеген қаражатының болуы растайды. Мұндай жағдай соңғы қарыз алушылардың қаржылық жағдайына бақылауды күшейту, олардың төлем қабілеттілігін бағалауға қойылатын талаптарды арттыру және бюджеттік кредиттердің қайтарымдылығын қамтамасыз ету бойынша қосымша шаралар қабылдау қажеттілігін көрсетеді.
2.3.3. Қаржы активтерін сатып алуға жұмсалған шығындарды талдау.
2024-2025 жылдары жергілікті бюджеттен қаржы активтерін сатып алуға қаражат көзделмеген және бөлінбеген. Тиісті бюджеттік шығыстардың болмауына байланысты осы бағыт бойынша шығындарды талдау жүргізілген жоқ.
2.3.4. Дебиторлық және кредиторлық берешектерді талдау.
01.01.2026 жылғы жағдай бойынша облыстық бюджеттің дебиторлық берешегі бюджеттік бағдарламалардың 23 әкімшісі бойынша 951,0 млн. теңгені құрады, бұл 01.01.2025 жылғы жағдай бойынша дебиторлық берешектен 217,8 млн.теңгеге немесе 18,6% - ға аз, ол 1 168,8 млн. теңгені құрады (4-қосымша).
Берешектің жалпы көлемінің негізгі үлесі "Абай облысының білім басқармасы" ММ-ге 60,5% немесе 575,5 млн. теңге, 19,7% немесе 187,0 млн. теңге "Абай облысының құрылыс басқармасы" ММ-ге, 6,2% немесе 59,2 млн. теңге "Абай облысының полиция департаменті" ММ-ге, 4,7% немесе 44,5 млн. теңгеге тиесілі "Абай облысының жұмылдыру дайындығы, аумақтық және азаматтық қорғаныс басқармасы" ММ-ге тиесілі, 3,9% немесе 37,4 млн теңге "Абай облысының энергетика және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық басқармасы"ММ-ге тиесілі.
Сонымен қатар, бюджеттік бағдарламалардың келесі әкімшілері дебиторлық берешек сомасын жалпы сомасы 311,4 млн. теңгеге төмендетуді қамтамасыз етті:
- "Абай облысының құрылыс басқармасы" ММ 225,4 млн. теңгеге;
- "Абай облысының энергетика және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық басқармасы" ММ 46,2 млн. теңгеге;
- "Абай облысының білім басқармасы" ММ 36,2 млн. теңгеге;
- "Абай облысының Табиғи ресурстар және табиғат пайдалануды реттеу басқармасы" ММ 1,0 млн. теңгеге;
- "Абай облысының кәсіпкерлік және индустриялық-инновациялық даму басқармасы" ММ 0,7 млн. теңгеге;
- "Абай облысының цифрлық технологиялар басқармасы" ММ 0,7 млн. теңгеге;
- "Абай облысы әкімінің аппараты" мм 0,4 млн. теңгеге;
- "Абай облысы мәслихатының аппараты" ММ 0,3 млн. теңгеге;
- "Абай облысының экономика және бюджеттік жоспарлау басқармасы" ММ 0,2 млн. теңгеге;
- "Абай облысының қаржы басқармасы" ММ 0,1 млн. теңгеге;
- "Абай облысының сәулет, қала құрылысы және жер қатынастары басқармасы" ММ 0,1 млн.теңгеге.
10 млн теңгеден астам мөлшердегі дебиторлық берешектің өсуінің теріс серпіні мынадай бюджеттік бағдарламалардың әкімшілері бойынша байқалады:
- "Абай облысының жұмылдыру дайындығы, аумақтық және азаматтық қорғаныс басқармасы" ММ 44,2 млн. теңгеге;
- "Абай облысының полиция департаменті" ММ 26,1 млн. теңгеге;
- "Абай облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасы" ММ 12,7 млн. теңгеге.
№8 кесте. Дебиторлық салыстырмалы кесте
және 2025-2026 жылдардағы кредиторлық берешек.
мың теңге
№ ӘББ атауы Дебиторлық берешек Кредиторлық берешек
01.01.25ж.01.01.26ж.Ауытқу 01.01.25ж.01.01.26ж.ауытқу
Барлығы1 168 815,9951 004,2-217 811,73 285 056,14 110 147,2825 091,0
1 "Абай облысының білім басқармасы"ММ 611 751,0 575 520,6 -36 230,4 1 929 360,6 1 800 319,6 -129 041,0
2 "Абай облысының жолаушылар көлігі және автомобиль жолдары басқармасы"ММ 379,2 683,4 304,2 1 045 544,2 1 687 796,7 642 252,5
3 "Абай облысының құрылыс басқармасы"ММ 412 444,3 186 998,0 -225 446,3 29 870,2 229 011,3 199 141,1
4 "Абай облысының энергетика және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық басқармасы" ММ 83 603,3 37 392,8 -46 210,5 205 888,9 312 430,9 106 542,0
5 "Абай облысының полиция департаменті" ММ 33 070,1 59 210,1 26 140,0 28 064,9 33 651,8 5 586,9
6 "Абай облысының жұмылдыру дайындығы, аумақтық және азаматтық қорғаныс басқармасы" ММ 334,0 44 542,0 44 208,0 787,3 1 073,1 285,8
7 "Абай облысының дене шынықтыру және спорт басқармасы" ММ 17 130,9 18 513,9 1 383,0 19 360,8 19 854,1 493,3
8 "Абай облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасы"ММ 2 053,1 14 723,9 12 670,8 4 204,8 3 434,5 -770,3
9 "Абай облысының Денсаулық сақтау басқармасы"ММ 1 213,4 8 406,9 7193,5 0,2 12 440,7 12 440,5
10 "Абай облысының мәдениет, тілдерді дамыту және мұрағат Управление басқармасы"ММ 2 084,7 2 755,4 670,7 17 230,2 5 561,7 -11 668,5
11 "Абай облысы әкімінің аппараты"ММ 629,5 258,7 -370,8 3 211,1 587,3 -2 623,8
12 "Абай облысы мәслихатының аппараты" ММ 308,4 -308,4 1 038,8 -1 038,8
13 "Абай облысының Табиғи ресурстар және табиғат пайдалануды реттеу басқармасы" ММ 1 309,5 334,9 -974,6 1 725,5 1 725,5
14 "Абай облысының ауыл шаруашылығы басқармасы" ММ 17,5 45,2 27,7 23,8 1 269,6 1 245,8
15 "Абай облысының мемлекеттік сәулет-құрылыс бақылау басқармасы" ММ 44,4 703,7 659,3 252,3 145,9 -106,4
16 "Абай облысының кәсіпкерлік және индустриялық-инновациялық даму басқармасы" ММ 744,4 -744,4 161,2 -161,2
17 "Абай облысының цифрлық технологиялар басқармасы"ММ 782,0 86,7 -695,3 21,4 178,2 156,8
18 "Абай облысының ветеринария басқармасы"ММ 317,5 377,5 60,0 32,7 189,8 157,1
19 "Абай облысының туризм басқармасы"ММ 274,1 274,1 62,0 62,0
20 "Абай облысының экономика және бюджеттік жоспарлау басқармасы"ММ 185,7 33,6 -152,1 2,7 52,4 49,7
21"Абай облысының қаржы басқармасы"ММ132,78,5-124,2
22 "Абай облысының сәулет, қала құрылысы және жер қатынастары басқармасы"ММ 180,0 89,0 -91,0 4,0 4,0
23 "Абай облысының мемлекеттік сатып алу басқармасы"ММ 0 324,2 324,2
24 "Абай облысының дін істері басқармасы"ММ 72,3 6,6 -65,7 31,6 31,6
25 "Абай облысының жастар саясаты мәселелері басқармасы" ММ 36,1 36,1 2,2 2,2
26 "Абай облысы бойынша тексеру комиссиясы" ММ 28,0 2,6 -25,4 0,1 0,1
Есепті кезеңнің қорытындысы бойынша келесі бюджеттік бағдарламалар әкімшілері бойынша дебиторлық берешекке жол берілді:
"Абай облысының білім басқармасы" ММ бойынша берешек 575,5 млн. теңгені құрады, бұл 2024 жылдың деңгейінен 36,2 млн.теңгеге аз. Берешектің пайда болуының негізгі себептері өнім берушілердің шот-фактураларды кеш ұсынуы (267,0 млн.теңге), сондай-ақ алдын ала есептеулер бойынша (204,2 млн. теңге) және еңбекақы төлемдері, салықтар, жарналар мен аударымдар (104,4 млн. теңге) бойынша артық төлемдер болып табылады.
"Абай облысының құрылыс басқармасы" ММ бойынша берешек 225,4 млн. теңгеге азайып 187,0 млн.теңгені құрады. Берешектің негізгі бөлігін инфрақұрылымдық жобаларды іске асыруға арналған шарттар бойынша қысқа мерзімді аванстар (115,3 млн теңге), қызметтер мен жұмыстар үшін алдын ала төлем (0,4 млн теңге) және көпжылдық шарттар бойынша ауыспалы міндеттемелер (70,5 млн теңге) құрайды.
"Абай облысының полиция департаменті" ММ берешек 26,1 млн теңгеге ұлғайып, 59,2 млн теңгені құрады. Негізгі себептері — салыстыру актілері бойынша, соның ішінде тұрғын үй төлемдері (21,1 млн теңге), байланыс қызметтері (12,7 млн теңге) және қорларды сатып алу (2,4 млн теңге) бойынша артық төлемдер.
"Абай облысының жұмылдыру дайындығы, аумақтық және азаматтық қорғаныс басқармасы" ММ - берешек 44,5 млн теңгені құрады, бұл өткен жылдың деңгейінен 44,2 млн теңгеге артық. Негізгі себептер ведомстволық бағынысты мекемелердің күрделі шығыстарымен (негізгі құралдарды сатып алу) (40,8 млн теңге), қорларды сатып алумен (3,4 млн теңге) және еңбекақы төлеу, салықтар мен іссапар шығыстары бойынша артық төлемдермен (0,3 млн теңге) байланысты.
"Абай облысының энергетика және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық басқармасы" ММ - берешек 46,2 млн теңгеге төмендеп, 37,4 млн теңгені құрады. Берешек энергия өндіруші ұйымдардың отын сатып алуға жұмсаған шығындарын субсидиялау (36,2 млн теңге) және тұрғын үй төлемдері (1,1 млн теңге) бойынша растаушы құжаттардың кеш ұсынылуы салдарынан пайда болды.
"Абай облысының дене шынықтыру және спорт басқармасы" ММ - берешек 1,4 млн теңгеге ұлғайып, 18,5 млн теңгені құрады. Негізгі себептері - еңбекақы төлеу, салықтар мен іссапар шығыстары бойынша артық төлем жасау (10,2 млн теңге), шот-фактуралардың кеш ұсынылуына байланысты коммуналдық қызметтер бойынша берешек (6,4 млн теңге), сондай-ақ басқа да қызметтер мен байланыс қызметтері үшін алдын ала төлем жасау болып табылады.
"Абай облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасы" ММ - берешек 14,7 млн теңгені құрады, бұл өткен жылдың деңгейінен 12,7 млн теңгеге артық. Негізгі себептері байланыс қызметтері үшін (6,4 млн теңге), коммуналдық қызметтер үшін (4,7 млн теңге) алдын ала төлем жасау, сондай-ақ салықтар, жарналар және басқа да қызметтер бойынша артық төлемдер болды.
Бұдан басқа, жалпы сомасы 14,1 млн теңгеге 7 бюджеттік бағдарламалар әкімшісі бойынша да дебиторлық берешекке жол берілді.
Дебиторлық берешектің пайда болуының негізгі себептері ретінде жеткізушілердің шот-фактуралар мен растаушы құжаттарды кеш ұсынуы, шарттар бойынша алдын ала төлем жасау (аванс беру), сондай-ақ жалақы, салықтар, жарналар мен аударымдар бойынша артық төлемдер қалып отыр. Осылайша, жеке бюджеттік бағдарламалар әкімшілері бойынша берешектің төмендегеніне қарамастан, бірқатар мемлекеттік органдар бойынша өсім есеп айырысулардың уақтылығына, растаушы құжаттардың толықтығына және дебиторлық берешекті басқару тиімділігіне бақылауды күшейту қажеттілігін көрсетеді.
01.01.2026 жылға арналған облыстық бюджеттің кредиторлық берешегі бюджеттік бағдарламалардың 23 әкімшісі бойынша 4 110,1 млн.теңгені құрады, бұл 01.01.2025 жылғы жағдай бойынша дебиторлық берешектен 825,1 млн. теңгеге немесе 25,1% - ға артық, ол 3285,1 млн. теңгені құрады (№5 қосымша).
Берешектің жалпы көлемінің негізгі үлесі "Абай облысының білім басқармасы" ММ 43,8% немесе 1 800,3 млн. теңге, 41,1% немесе 1687,8 млн. теңге "Абай облысының жолаушылар көлігі және автомобиль жолдары басқармасы" ММ, 7,6% немесе 312,4 млн. теңге "Облыстың энергетика және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық басқармасы" ММ тиесілі Абай", 5,6% немесе "Абай облысының құрылыс басқармасы" ММ-ге 229,0 млн. теңге.
Сонымен қатар, бюджеттік бағдарламалардың келесі әкімшілері кредиторлық берешек сомасын жалпы сомасы 145,4 млн. теңгеге төмендетуді қамтамасыз етті:
- "Абай облысының білім басқармасы" ММ 129,0 млн. теңгеге;
- "Абай облысының мәдениет, тілдерді дамыту және мұрағат Управление басқармасы" ММ 11,7 млн. теңгеге;
- "Абай облысы әкімінің аппараты" ММ 2,6 млн. теңгеге;
- "Абай облысы мәслихатының аппараты" ММ 1,0 млн. теңгеге;
- "Абай облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасы" ММ 0,8 млн. теңгеге;
- "Абай облысының кәсіпкерлік және индустриялық-инновациялық даму басқармасы" ММ 0,2 млн. теңгеге;
- "Облыстың мемлекеттік сәулет-құрылыс бақылау басқармасы" ММ 0,1 млн.теңгеге.
10 млн теңгеден астам мөлшердегі кредиторлық берешектің өсуінің теріс серпіні мынадай бюджеттік бағдарламалардың әкімшілері бойынша байқалады:
"Абай облысының жолаушылар көлігі және автомобиль жолдары басқармасы" ММ 642,3 млн. теңгеге;
"Абай облысының энергетика және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық басқармасы" ММ 106,5 млн. теңгеге;
"Абай облысының құрылыс басқармасы" ММ 199,1 млн. теңгеге;
"Абай облысының Денсаулық сақтау басқармасы" ММ 12,4 млн.теңгеге.
Есепті кезеңнің қорытындысы бойынша келесі бюджеттік бағдарламалар әкімшілері бойынша кредиторлық берешекке жол берілді:
"Абай облысының білім басқармасы" ММ бойынша берешек 1 800,3 млн.теңгені құрады, бұл 01.01.2025 жылғы жағдай бойынша берешек сомасынан 129,0 млн. теңгеге аз. 754,2 млн.теңге сомасындағы берешек растайтын құжаттардың кеш ұсынылуына байланысты, 879,1 млн. теңге төлемдер бойынша қаржыландыру жоспары бойынша қаражаттың жеткіліксіздігіне байланысты, 167,0 млн. теңге - жоспардан тыс іссапар шығыстары бойынша қысқа мерзімді берешек.
"Абай облысының жолаушылар көлігі және автомобиль жолдары басқармасы" ММ бойынша 1687,8 млн.теңге сомасында берешек жіберілді, бұл 2024 жылдың деңгейінен 642,3 млн. теңгеге артық. 1624,7 млн. теңге сомасындағы берешек «Семей қаласының автогуж көпірін реконструкциялау» жобасы бойынша 1405,7 млн. теңге (шарт көпжылдық, қаражатты ұстап қалу 2022 жылдан бастап жүргізілуде) және автомобиль жолдарын орташа жөндеудің 4 жобасы бойынша 219,0 млн. теңге төлемнен 5% ұстап қалу себебінен, растайтын құжаттарды кеш ұсынуға байланысты 47,7 млн. теңге, қаржыландыру жоспары бойынша қаражаттың жеткіліксіздігіне байланысты 15,4 млн. теңге себептер бойынша қалыптасты.
"Абай облысының энергетика және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық басқармасы" ММ бойынша 312,4 млн.теңге сомасында берешек белгіленді, бұл 01.01.2025 жылғы жағдай бойынша берешек сомасынан 106,5 млн. теңгеге артық.
"Абай облысының құрылыс басқармасы" ММ бойынша кредиторлық берешек сомасы 229,0 млн.теңгені құрады, бұл 01.01.2025 жылғы жағдай бойынша берешек сомасынан 199,1 млн. теңгеге артық. 229,0 млн. теңге сомасындағы берешек төлемдер бойынша қаржыландыру жоспары бойынша қаражаттың жеткіліксіздігіне байланысты қалыптасты, оның ішінде 188,5 млн. теңге – "Жайлы мектеп" пилоттық ұлттық жобасы шеңберінде бастауыш, негізгі орта және жалпы орта білім беру объектілерін салу бойынша, 37,3 млн. теңге – ауылдық елді мекендерде әлеуметтік және инженерлік инфрақұрылымды дамытуға арналған қаражат бойынша "Ауыл-ел бесігі" жобасы шеңберінде елді мекендерде 2,6 млн. теңге – қосымша білім беру объектілерін салуға және реконструкциялауға арналған қаражат бойынша, 0,5 млн. теңге. теңге-мемлекеттік органның күрделі шығыстары бойынша, 0,1 млн.теңге – салықтар, жарналар және іссапар шығыстарын өтеу бойынша артық төлем.
"Абай облысының полиция департаменті" ММ 33,7 млн.теңге, бұл 01.01.2025 жылғы жағдай бойынша берешек сомасынан 5,6 млн. теңгеге артық. 33,7 млн.теңге сомасындағы берешек төлемдер бойынша қаржыландыру жоспары бойынша қаражаттың жеткіліксіздігіне байланысты қалыптасты, мұнда коммуналдық қызметтер бойынша 26,6 млн. теңге, азық-түлік сатып алу бойынша 7,1 млн. теңге берешек.
"Дене шынықтыру және спорт басқармасы" ММ бойынша берешек сомасы 19,9 млн. теңгені құрады, бұл 01.01.2025 жылғы жағдай бойынша берешектен 0,5 млн.теңгеге артық. 16,1 млн.теңге сомасындағы берешек төлемдер бойынша қаржыландыру жоспары (еңбекақы, салықтар және аударымдар бойынша) бойынша қаражаттың жеткіліксіздігіне байланысты, 3,8 млн. теңге - жоспардан тыс іссапар шығыстары бойынша қысқа мерзімді берешек.
"Абай облысының денсаулық сақтау басқармасы" ММ бойынша кредиторлық берешек сомасы 12,4 млн.теңгені құрады, бұл ретте 01.01.2025 жылғы жағдай бойынша ол 0,1 млн. теңгеден кем болды. 12,3 млн. теңге сомасындағы берешек өнім берушіге қаражатты өтеу туралы сот шешіміне байланысты қалыптасты, 0,1 млн. теңге еңбекке ақы төлеу және бюджетке төлемдер бойынша қысқа мерзімді кредиторлық берешек.
№15 диаграмма. Дебиторлық және кредиторлық берешек
2024-2025 жылдарға арналған облыстық бюджет (млн.теңге).
Осылайша, 2025 жылдың қорытындысы бойынша жергілікті атқарушы органдардың қызметінде дебиторлық берешекті төмендету бойынша оң динамика байқалады, оның көлемі 2024 жылмен салыстырғанда 217,8 млн.теңгеге немесе 18,6% - ға қысқарды. Бұл көрсеткіш берешекті өндіріп алу және бюджет қаражатының пайдаланылуын бақылауды арттыру бойынша белгілі бір жұмыстың жүргізілгенін куәландырады.
Сонымен қатар, талдау кредиторлық берешектің өсуінің 825,1 млн. теңгеге немесе 25,1% - ға ұлғайған теріс үрдісін көрсетті. Бұл бюджеттік бағдарламалар әкімшілерінің міндеттемелерін жоспарлау және уақтылы қаржыландыру бөлігінде проблемалардың бар екендігін көрсетеді, сондай-ақ берешекті басқарудың қолданыстағы тетіктерінің тиімділігінің жеткіліксіздігін көрсетеді.
Қаржыландыру жоспарлары бойынша қаражаттың жеткіліксіздігі салдарынан кредиторлық берешектің пайда болу фактісі ерекше назар аударуды талап етеді, бұл міндеттемелердің уақтылы орындалмау тәуекелдерін, кейінгі кезеңдердің бюджетіне қаржылық жүктеменің туындауын және бюджеттің шығыс бөлігінің атқарылу орнықтылығының төмендеуін тудырады. Сонымен қатар, кредиторлық берешектің өсуі бюджеттік жоспарлаудың теңгерімсіздігін және бюджеттік бағдарламалар әкімшілері мен жоспарлау жөніндегі уәкілетті орган арасындағы үйлестірудің жеткіліксіздігін көрсетеді.
Талдау нәтижелері қаржылық жоспарлау сапасын арттыру, дебиторлық және кредиторлық берешектің жағдайына бақылауды күшейту, сондай-ақ бюджеттік міндеттемелерді атқару тетіктерін жетілдіру бойынша жүйелі шаралар қабылдау қажеттілігін көрсетеді. Жергілікті атқарушы органдар үшін дебиторлық берешекті азайту және бюджеттің қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз ету бойынша жұмысты бір уақытта жалғастыра отырып, кредиторлық берешектің бұдан былайғы өсуіне жол бермеу басым міндетке айналуда.
Жалпы алғанда, талдау қорытындыларын шығара келе және 2025 жылғы жергілікті бюджеттің атқарылуына кешенді баға бере отырып, Абай облысының 2025 жылға арналған әлеуметтік-экономикалық даму болжамының негізгі көрсеткіштерінің атқарылуы тұтастай алғанда белгілі бір дәрежеде жоғары деңгейде қамтамасыз етілгенін және жергілікті бюджеттің атқарылуына оң әсерін тигізгенін атап өтеміз.
Мәселен, ұсынылған деректерге сәйкес 2025 жылдың қорытындысы бойынша әлеуметтік-экономикалық дамудың негізгі көрсеткіштерінің атқарылуы төмендегідей болып табылады:
№9 кесте. Абай облысының әлеуметтік-экономикалық дамуының негізгі көрсеткіштерінің 2024 жылмен салыстырғандағы атқарылуы (млрд.теңге)
Көрсеткіштердің атауы 2024 жыл 2025 жыл
Іс жүзіндеІс жүзіндеНақты көлем индексі (%)
Өнеркәсіп өнімінің көлемі, млрд теңге 2 017,2 2 632,2 99,1
Тау-кен өндіру өнеркәсібінің көлемі, млрд теңге 1 405,7 1 858,6 97,3
Өңдеу өнеркәсібінің көлемі, млрд теңге 550,9 697,2 102,9
Ауыл шаруашылығы жалпы өнімінің көлемі, млрд теңге 463,2 583,9 101,1
Негізгі капиталға салынған инвестициялардың көлемі, млрд теңге 559,7 616,2 106,8
Құрылыс жұмыстарының көлемі, млрд теңге 327,1 354,2 106,2
Жұмыс істеп тұрған шағын және орта кәсіпкерлік субъектілерінің саны, бірлік 54 157,0 55 160,0 101,9
Ішкі сауда, млрд теңге 1 111,6 1 158,1 103,5
Тұрғын үйді пайдалануға беру, ш.м. 319 016,0 337 613,0 105,8
Көлік қызметтері, млрд теңге 185,7 208,0 125,9
Объем услуг связи, млрд. тенге 11,0 12,1 106,0
Талдау көрсеткендей, есепті кезеңдегі облыстың әлеуметтік-экономикалық дамуының барлық көрсеткіштері 2024 жылғы нақты көрсеткіштерден жоғары. Алайда, өндіріс көлемінің өсуіне қарамастан, 2 көрсеткіш — өнеркәсіп және тау-кен өндіру өнімінің көлемі бойынша 2024 жылдың деңгейіне қарай нақты көлем индексіне қол жеткізілмеген, олар бойынша нақты көлем индексі тиісінше 99,1%-ды және 97,3%-ды құрады. Барлық басқа көрсеткіштер бойынша нақты көлем индексі 100%-дан жоғары.
Сонымен, өңдеу өнеркәсібінде есепті кезеңде 697,2 млрд теңгенің өнімі өндірілді, бұл 2024 жылдың деңгейінен 146,3 млрд теңгеге немесе 26,6%-ға артық, нақты көлем индексі 102,9%-ды құрады.
Ауыл шаруашылығында ауыл, орман және балық шаруашылығының жалпы өнім (қызмет) шығарылымы 583,9 млрд теңгені құрады (НКИ 101,1%), бұл 2024 жылғы көрсеткіштен 120,7 млрд теңгеге артық.
Тартылған инвестициялардың жалпы көлемі 616,2 млрд теңгені құрады, қол жеткізілген нақты көлем индексі 102,5%-ды (НКИ 106,8%) құрады, 2024 жылмен салыстырғанда көлемнің өсімі 56,5 млрд теңге болды.
Сонымен бірге, есепті кезеңде құрылыс жұмыстарының (қызметтерінің) көлемі 354,2 млрд теңгені құрады, бұл 2024 жылғыдан 8,3%-ға артық. Пайдалануға берілген тұрғын үй көлемі 337,6 мың ш.м. құрады, бұл 2024 жылғы көрсеткіштен 18,6 мың ш.м. артық.
Бұдан бөлек, сауда көлемі 2024 жылғы көрсеткіштен 46,5 млрд теңгеге ұлғайып, 1 158,1 млрд теңгені құрады. Сондай-ақ 2024 жылмен салыстырғанда жұмыс істеп тұрған шағын және орта кәсіпкерлік субъектілерінің 1 003,0 бірлікке өсуі қамтамасыз етілді.
Жергілікті бюджеттің атқарылуына әсер ететін негізгі факторлардың бірі өңірдің әлеуметтік-экономикалық дамуының болжамды көрсеткіштеріне қол жеткізу болып табылады. Осыған байланысты 2025 жылға арналған жоспарлы және нақты мәндерді салыстыру арқылы негізгі болжамды индикаторлардың атқарылуына бағалау жүргізілді. Талдау нәтижелері қалыптасқан әлеуметтік-экономикалық үрдістердің бюджеттің кіріс базасын қалыптастыруға және облыстың бюджет саясатын іске асырудың тиімділігіне әсерін анықтауға мүмкіндік береді. Салыстырмалы деректер төмендегі кестеде келтірілген.
№10 кесте. Абай облысының әлеуметтік-экономикалық даму
болжамының негізгі көрсеткіштерінің атқарылуы
Көрсеткіштердің атауы 2025 жыл Ауытқуы
БолжамОрындалуы
Өнеркәсіп, млрд теңге 1 268,9 2 632,2 1 363,3
Тау-кен өндіру өнеркәсібі және карьерлерді қазу, млрд теңге 842,8 1 858,6 1015,8
Өңдеу өнеркәсібі, млрд теңге 382,9 697,2 314,3
Ауыл, орман және балық шаруашылығы, млрд теңге 352,8 583,9 231,1
Құрылыс, млрд теңге 256,9 354,2 97,3
Көтерме және бөлшек сауда; автомобильдерді және мотоциклдерді жөндеу, млрд теңге 378,1 1 158,1 780,0
Көлік және қоймалау, млрд теңге 155,6 208,0 52,4
Ақпарат және байланыс, млрд теңге 17,4 12,1 -5,3
Абай облысының 2025 жылға арналған әлеуметтік-экономикалық даму болжамының негізгі көрсеткіштерінің атқарылуын талдау жоспарланған параметрлерге қол жеткізудің жоғары деңгейін көрсетті. 8 негізгі болжамды көрсеткіштің 7-еуі бойынша болжамды мәндердің орындалуы және айтарлықтай асыра орындалуы қамтамасыз етілді. Ең айтарлықтай болжамнан асып түсу өнеркәсіпте байқалды, онда нақты көлем 1268,9 млрд теңге болжам кезінде 2632,2 млрд теңгені құрады немесе бұл болжамнан 1 363,3 млрд теңгеге жоғары. Аналогиялық жағдай тау-кен өндіру өнеркәсібінде (+1 015,8 млрд теңге), саудада (+780,0 млрд теңге), өңдеу өнеркәсібінде (+314,3 млрд теңге), ауыл шаруашылығында (+231,1 млрд теңге), құрылыста (+97,3 млрд теңге) және көлік-логистика саласында (+52,4 млрд теңге) де байқалады.
Сонымен бірге, «Ақпарат және байланыс» саласы бойынша болжамды көрсеткішке қол жеткізілмеген, онда нақты көлем 17,4 млрд теңге болжам кезінде 12,1 млрд теңгені немесе жоспарланған деңгейдің 69,5%-ын құрады. Бұл жағдай өңірдің цифрлық инфрақұрылымы мен телекоммуникация секторын дамыту бойынша қосымша шаралар қабылдау қажеттілігін көрсетеді.
Тұтастай алғанда, талдау нәтижелері есепті кезеңде облыстың экономикалық дамуы болжамда көзделгеннен де жоғары қарқынмен жүзеге асырылғанын көрсетеді. Негізгі индикаторлардың көпшілігінің асыра орындалуы жергілікті бюджеттің кіріс базасын қалыптастыру, салық түсімдерінің өсуі, іскерлік белсенділікті арттыру және өңірдің қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін қолайлы жағдайлар туғызды.
Негізгі болжамды көрсеткіштердің 87,5%-ы (8-ден 7-еуі) белгіленген мәндерден асыра орындалғанын, ал орындалмауға тек бір көрсеткіш бойынша ғана жол берілгенін ескере отырып, Абай облысының 2025 жылға арналған әлеуметтік-экономикалық даму болжамының атқарылуын «қанағаттанарлық» деп бағалау орынды.
Жалпы алғанда, әлеуметтік-экономикалық дамудың қол жеткізілген нәтижелері жергілікті бюджеттің кіріс бөлігінің атқарылуын қамтамасыз етуге, өңірдің қаржылық тұрақтылығын сақтауға және негізгі бюджеттік міндеттемелерді орындауға мүмкіндік берді. Сонымен бірге, бюджет қаражатының игерілмей қалуы, кредиторлық берешектің өсуі, облыстық бюджеттің республикалық бюджеттен бөлінетін трансферттерге жоғары тәуелділігі және болжамды индикаторлардың орындалмауының жекелеген жағдайлары мемлекеттік жоспарлау сапасын, бюджет қаражатын пайдалану тиімділігін бұдан былай да арттыру және облыстың өзіндік экономикалық әлеуетін дамыту бойынша шаралар қабылдау қажеттілігін көрсетеді.
III БӨЛІМ. БАҒДАРЛАМАЛЫҚ ҚҰЖАТТАРДЫҢ ІСКЕ АСЫРЫЛУЫН БАҒАЛАУ.
3.1. 2021-2025 жылдарға арналған облыстың даму жоспарын іске асырылуын бағалау
Абай облысын дамытудың 2021 - 2025 жылдарға арналған жоспары (бұдан әрі - ОДЖ) облыстық мәслихаттың 2022 жылғы 14 желтоқсандағы № 11/67-VII шешімімен қабылданды. Облыстық мәслихат сессиясының 2024 жылғы 13 желтоқсандағы № 23/153-VIII шешіміне өзгерістер мен толықтырулар енгізілді.
Есепті кезеңде оны іске асыру жөніндегі іс-шаралар жоспары Абай облысы әкімінің 2025 жылғы 9 қаңтардағы №3 қаулысымен бекітілген.
Жалпы, іс – шаралар жоспары бойынша 23 мақсат, 25 түйінді ұлттық индикатор (бұдан әрі - НҰИ) көзделген, оның 15 - і облыс бойынша, 11 – нысаналы индикатор, 66-нәтиже көрсеткіштері.
2025 жылдың қорытындысы бойынша жоспарланған 92 индикатордың 60 - не (65,2%) қол жеткізілді, мониторингті қалыптастыру сәтінде статистикалық және ведомсталық деректер жоқ - 7 – ден (7,6%), 25-ке (27,2%) қол жеткізілмеді.
Іс - шаралар жоспарында барлық қаржыландыру көздері есебінен 102,3 млрд.теңге сомасына 112 іс-шараны іске асыруға көзделген, нақты игерілгені-143,6 млрд. теңге (140,3%).
№16 диаграмма. Нысаналы индикаторлардың орындалуын талдау
2025 жылдың қорытындысы бойынша облыстың дамуын сипаттайтын негізгі көрсеткіштердің оң динамикасы атап өтілді.
2024 жылдың ұқсас кезеңімен салыстырғанда облыс бойынша жалпы өңірлік өнім Абай 157 593,5 млн. теңгеге немесе 7,1% - ға ұлғайып, 2 385,8 млрд.теңгені құрады (2029 жылдың 9 айында).
Есепті кезеңде өнеркәсіп өнімін өндіру көлемі 2024 жылғы көрсеткіштен 615,0 млрд. теңгеге немесе 30,5% - ға артық.
Тартылған инвестициялардың жалпы көлемі 616,2 млрд теңгені құрады, қол жеткізілген нақты көлем индексі 106,8% құрады.
Ауыл шаруашылығында ауыл, орман және балық шаруашылығы өнімдерінің (қызметтерінің) жалпы шығарылымы 2025 жылы 583,9 млрд.теңгені құрады, нақты көлем индексі 101,1%.
2025 жылы құрылыс жұмыстарының (қызметтерінің) көлемі 354,2 млрд.теңгені құрады, бұл 2024 жылмен салыстырғанда 8,3% - ға артық.
Есепті кезеңде бөлшек тауар айналымының құндық мәндегі көлемі 718,7 млрд.теңгені немесе 2024 жылдың тиісті кезеңінің деңгейіне 103,9% -. құрады, бөлшек сауданың нақты көлемінің индексі 103,5% құрады.
2025 жылы көтерме сауда көлемі 434,3 млрд. теңге сомасында немесе өткен жылдың тиісті кезеңінің деңгейіне 103,1% - ға қалыптасты.
Жұмыс істеп тұрған шағын және орта кәсіпкерлік субъектілерінің саны 55160 бірлікті құрады, нақты көлем индексі 101,9%.
2025 жылдың IV тоқсанында қызметкерлерге есептелген орташа айлық атаулы жалақы 406,3 мың теңгені құрады. 2024 жылдың тиісті тоқсанына өсім 111,7% құрады.
Айта кету керек, облыстың даму жоспарын іске асыруды бағалау жергілікті атқарушы органдардың оны орындауы бойынша ұсынылған деректер негізінде жүзеге асырылды. Осылайша, 2025 жылғы жоспардың іске асырылуын талдау өңірді дамытудың жекелеген бағыттары бойынша 7 НҰИ, 3 нысаналы индикаторға және 13 нәтиже көрсеткішіне қол жеткізу қамтамасыз етілмегенін көрсетеді:
1. «Экономиканың берік іргетасы» бағыты бойынша – 2 негізгі ұлттық индикатор.
1. «Экономиканың нақты өсімінің қарқыны» НҰИ – (жоспар – 3,6%, нақты – 1,2%).
«Еңбек өнімділігінің жиынтық өсімінің индексі» ҰИ – (жоспар – 114,2%, нақты – 111%). 2025 жылғы қаңтар-желтоқсанда еңбек өнімділігінің жиынтық өсімінің индексі 111%-ды немесе бір жұмыспен қамтылған адамға шаққанда 12,4 млн теңгені құрады.
2 «Өсудің жаңа нүктелері» бағыты бойынша – 2 НҰИ және 1 нәтиже көрсеткіші.
1. «Орналастыру орындары қызмет көрсеткен ішкі туристер саны» ҰИ – (жоспар – 0,38 млн адам, нақты – 0,242 млн адам).
2. «Оналастыру орындары қызмет көрсеткен келуші туристер саны» НҰИ – (жоспар – 0,015 млн адам, нақты – 0,0057 млн адам).
3. «Майлы дақылдарды (күнбағыс) өңдеу үлесі» нәтиже көрсеткіші – (жоспар – 84%, нақты – 82,3%).
2025 жылғы қаңтар-желтоқсандағы статистикалық деректерге сәйкес, тазартылған және тазартылмаған өсімдік майын өндіру 137,6 мың тоннаны, өңдеу үлесі 82,3%-ды құрады. Ағымдағы жылдың шілде айында статистика органдарының сайтында нақтыланған деректер жарияланады, әдістемеге сәйкес осы көрсеткіш бойынша түпкілікті есептеу тек сол уақытта ғана жүргізіледі. Алдын ала болжамды деректер бойынша жылдық көлем шамамен 141 мың тоннаны құрайды. Үлес 84,2%-ды құрап, жоспарлы көрсеткіштер орындалады деп күтілуде.
3 «Өмірдің жоғары сапасы» бағыты бойынша – 2 НҰИ, 3 нысаналы индикатор және 11 нәтиже көрсеткіші.
1. «Салауатты өмір салтын ұстанатын Қазақстан азаматтарының үлесін арттыру» нысаналы индикаторы – (жоспар – 31%, нақты – 29,5%).
2. "Жүрек-қан тамырлары, онкологиялық, созылмалы респираторлық аурулар мен қант диабетінен 30 жастан 70 жасқа дейінгі мерзімінен бұрын өлім қаупінің деңгейін төмендету" нәтижесінің көрсеткіші (жоспар – 18,8%, факт-24,6%). Жауапты-Денсаулық сақтау басқармасы.
30-70 жас тобында жүрек-қан тамырлары ауруларынан, онкологиялық аурулардан және қант диабетінен 1323 өлім тіркелді, бұл өлімнің жалпы санының 24,6% құрайды (5 375 жағдай).
Сонымен қатар, көрсеткішті орындауға бағытталған барлық іс – шаралар "профилактикалық тексерулер бойынша келу үлесін ұлғайтуды" қоспағанда, іс жүзінде асыра орындалды-денсаулық сақтауды дамытудың Ұлттық ғылыми орталығының деректері жоқ, "Ауылдық елді мекендерді жылжымалы медициналық кешендер мен медициналық пойыздардың қызметтерімен қамту" 99,3% - ға орындалды-2025 жылы жан басына шаққандағы кешенді норматив шеңберінде жылжымалы медициналық кешендер мен медициналық пойыздар 47124 жоспарымен 46779 ауыл тұрғындарын қамтыды.
Жоспарға қол жеткізбеу мерзімінен бұрын өлім қаупінің деңгейін төмендету бойынша қабылданып жатқан шаралардың жеткіліксіздігін көрсетеді.
3. «Психоактивті заттарды қолдану салдарынан психикалық және мінез – құлық бұзылыстарымен сырқаттанушылықтың төмендеуі» нәтижесінің көрсеткіші (жоспар-100 мың АҚШ-қа 97,9, факт – 138,2). Жауапты-Денсаулық сақтау басқармасы.
2025 жылы психикалық және мінез-құлық бұзылыстарының 823 жағдайы немесе 100 мың тұрғынға шаққанда 138,2 жағдай тіркелді. Егер 1033 жағдай тіркелген немесе 100 мың тұрғынға 171,5 жағдай тіркелген 2024 жылдың көрсеткіштерімен салыстыратын болсақ, есепті жылы айтарлықтай төмендеу қамтамасыз етілді. Алайда, есепті кезеңде жоспарланған көрсеткіштерге 100% қол жеткізілген жоқ.
Орындамаудың негізгі себебі көрсеткішті орындау шеңберінде жоспарланған іс-шаралардың орындалмауын атап өтеміз. Мәселен, "Жастардың, сондай-ақ олардың заңды қамқоршыларының жастардың психикалық денсаулығын сақтау және жақсарту жөніндегі ақпаратқа қолжетімділігін кеңейту, u Support психологиялық көмектің цифрлық платформасында ЖДО, МСКО және ПДО психологтарынан онлайн консультациялар алу" іс-шарасы бойынша жоспар орындалмады, онда есепті кезеңде 750 онлайн консультация өткізу жоспарланған, іс жүзінде тек қана өткізілді 9 немесе 1,2%.
4. «В гепатитімен сырқаттанушылықты төмендету» нәтижесінің көрсеткіші (жоспар – 100 мың тұрғынға 0,05, факт – 62,78). Жауапты-Денсаулық сақтау басқармасы.
2025 жылы алғаш рет аурумен тіркелген В гепатиті 374 адамды құрады, 100 мың тұрғынға шаққанда - 62,7%. Бұл ретте, есепті кезеңде көрсеткішті орындау шеңберінде іске асырылған барлық іс-шаралар орындалды. Мәселен, есепті кезеңде Абай облысы бойынша 1 жасқа дейінгі 8 106 бала тіркелген, оның 7 570 - і немесе 93,4% - ы В вирустық гепатитіне қарсы вакцинациямен қамтылған, 6,6%-ы уақытша медициналық қарсы көрсетілімдер, ата-аналарының бас тартуы себебінен вакцинациямен қамтылмаған.
5. «Өлімнің стандартталған коэффициентін төмендету» нысаналы индикаторы (жоспар – 1000 адамға 7, факт – 8,97).
Денсаулық сақтауды дамытудың Ұлттық ғылыми орталығының деректері бойынша 2025 жылы қайтыс болғандар саны - халықтың орташа санынан 5375 адам - 599,3 мың адам немесе 1000 адамға - 8,97%.
Нысаналы индикатор бойынша жоспарлы көрсеткіштерге қол жеткізбеуге "Қан айналымы жүйесі ауруларынан болатын өлім-жітімнің стандартталған коэффициентін төмендету", "Қатерлі аурулардан болатын өлім-жітімнің стандартталған коэффициентін төмендету", "Жол-көлік оқиғалары салдарынан болатын өлім-жітім 100 мыңға төмендеу" сияқты бірқатар нәтижелер көрсеткіштері бойынша жоспарларға қол жеткізбеу тікелей әсер етті. "15-49 жас аралығындағы жүкті әйелдер арасында анемиямен сырқаттанушылықты төмендету", "Өңірлердің медицина қызметкерлерімен қамтамасыз етудің ең төменгі нормативтеріне сәйкес ауыл халқының медицина қызметкерлерімен қамтамасыз етілу деңгейін арттыру".
6. «Қан айналымы жүйесі ауруларынан болатын өлімнің стандартталған коэффициентін төмендету» нәтижесінің көрсеткіші (жоспар – 100 мың тұрғынға 176,45, факт – 189,5). Есепті кезеңде қан айналымы жүйесі ауруларынан болатын өлім - жітім саны - жалпы халықтан 1129 жағдай - 595,7 мың адам немесе 100 мың тұрғынға шаққанда-189,5%.
7. «Қатерлі аурулардан болатын өлімнің стандартталған коэффициентін төмендету» нәтижесінің көрсеткіші (жоспар – 100 мың тұрғынға 95,46, факт – 113,5). Жауапты-Денсаулық сақтау басқармасы.
2025 жылы Абай облысы бойынша жалпы халықтан қатерлі аурулардан өлімнің 676 жағдайы 595,7 мың адам немесе 100 мың тұрғынға шаққанда 113,5% тіркелді. Бұл ретте "Онкологиялық аурулардың алдын алу және емдеу бойынша халықтың хабардарлығын арттыру жөніндегі іс-шараларды өткізуді қамтамасыз ету" іс-шарасы (онкүндіктер, айлықтар, семинарлар, дәрістер, дөңгелек үстелдер, БАҚ және әлеуметтік желілерде сөз сөйлеу) 50 іс-шара жоспарында іс жүзінде 107 іс – шара орындалды, оның ішінде: Жарияланымдар - 93, көшпелі дәрістер-4, Ашық есік күндері - 10.
Көзделген іс-шара бойынша жоспарлы көрсеткіштердің асыра орындалуы күтілетін нәтижелерді бермеді, бұл нәтиже көрсеткішінің орындалмауына тікелей әсер етті. Нәтиже көрсеткіші бойынша жоспарларға қол жеткізуге бағытталған іс-шараларды қайта қарау талап етіледі.
8. «100 мың тұрғынға шаққанда жол-көлік оқиғалары салдарынан болатын өлім-жітім» нәтижесінің көрсеткіші (жоспар – 100 мың тұрғынға 11,7, факт – 15,9).
2025 жылы 1134 жол-көлік оқиғасы тіркеліп, 95 адам қаза тапты. 2024 жылы 1133 жол-көлік оқиғасы тіркеліп, онда 100 адам қаза тапты.
Көрсеткішке қол жеткізбеудің негізгі себебі – адами фактор, яғни жол қозғалысына қатысушылардың мінез-құлық мәдениетінің төмендігі, олардың жол қозғалысы ережелерін саналы түрде бұзуы, мысалы, жылдамдық режимін сақтамау, қарсы қозғалыс жолағына шығып кету, басып озу ережелерін бұзу болып табылады.
9. «15-49 жас аралығындағы жүкті әйелдер арасында анемиямен сырқаттанушылықтың төмендеуі» нәтижесінің көрсеткіші (жоспар – 39,5%, факт – 40,4). Алғашқы анықталған анемиямен 15-49 жас аралығындағы жүкті әйелдердің саны 7 063 жүкті әйелден тұратын 2 854 адамды немесе 40,4% құрады.
Даму жоспарында осы нәтиже көрсеткішіне қол жеткізу үшін 1 іс-шара көзделген, ол – «Амбулаториялық қызмет мамандарын экстрагениталды аурулары бар жүкті әйелдерді жүргізу, жүкті әйелдердегі анемияның уақтылы профилактикасы мен оны емдеу бойынша үздіксіз оқыту және біліктілігін арттыру», мұнда жылына 2 оқыту жоспарланған. Іс-шара жоспары 100%-ға орындалды, 2 оқыту өткізілді. Аталған нәтиже көрсеткіші бойынша іс-шаралар жоспарына нәтижелілігі неғұрлым жоғары іс-шараларды енгізу қажет.
10. «Өңірлердің медицина қызметкерлерімен қамтамасыз етудің ең төменгі нормативтеріне сәйкес ауыл халқының медицина қызметкерлерімен қамтамасыз етілу деңгейін арттыру» нәтижесінің көрсеткіші (жоспар – 10 мың ауыл халқына 107,7, факт – 106,1).
Денсаулық сақтауды дамытудың Ұлттық ғылыми орталығының деректері бойынша дәрігерлік кадрлармен қамтамасыз ету 10 мың ауыл халқына 22,3, орта медициналық персоналмен Қамтамасыз ету – 10 мың ауыл халқына 83,8, Жалпы қамтамасыз ету-10 мың ауыл халқына 106,1 құрайды.
11. «Табысы күнкөріс деңгейінің шамасынан төмен/кедейлік шегінен төмен халықтың үлесі» НҰИ – (жоспар – 6,5%, нақты – 7,7%).
12. «Өңірлік стандарттар жүйесіне сәйкес әлеуметтік игіліктермен және қызметтермен қамтамасыз етілу деңгейі» нысаналы индикаторы – (жоспар – 89,4%, нақты – 72,7%, АЕМ жоспар – 57,0%, нақты – 56,1%).
13. «Халықтың сумен жабдықтау қызметтеріне қолжетімділігін қамтамасыз ету» нәтижесінің көрсеткіші (жоспар – 100,0%, факт – 94,5).
374,5 мың адамнан тұратын барлық қала халқы орталықтандырылған сумен қамтамасыз етілген. Нәтиже көрсеткіші облыс ауылдарында орталықтандырылған сумен қамтамасыз етудің 100% бөлігінде орындалған жоқ.
Мәселен, есепті кезеңде ауылдарда орталықтандырылған сумен қамтамасыз ету 94,5% құрады. Ауыл халқының саны - 221,2 мың адам, оның ішінде орталықтандырылған сумен қамтамасыз етілген - 209 мың адам. Сумен жабдықтау бойынша 9 жоба бойынша (Талица, Таскескен, Медеу, Переменовка, кіші Владимировка, Морозов орман шаруашылығы, көпір, Жыланды, Кривинка) есепті кезеңде жұмыстар аяқталмады, іске қосу-жөндеу жұмыстарын жүргізу және су беру 2026 жылға көшті.
14. «Пайдалануға берілген тұрғын үйлердің жалпы ауданы» нәтижесінің көрсеткіші (жоспар – 348,4 мың шаршы метр, факт – 337,6 мың шаршы метр).
2025 жылы 337,6 мың шаршы метр тұрғын үй пайдалануға берілді, өсу қарқыны 105,8% құрады, 3055 пәтер пайдалануға берілді. Қаржыландырудың кешігуіне, ауа райының қолайсыздығына және жобалық құжаттаманы түзетуге байланысты жекелеген объектілерді іске қосу мерзімдері келесі есепті кезеңге ауыстырылды.
15. «Полицияның учаскелік пункттері санының қолданыстағы тиістілік нормаларына жеткізу» нәтижесінің көрсеткіші (жоспар – 85%, факт – 82,7%).
Облыс аумағындағы учаскелік полиция пункттерінің жалпы қажеттілігі 145 бірлікті, 120 бірлікті, қосымша қажеттілік – 25 бірлікті құрайды(Семей қаласында - 6, Жарма ауданында-2, Көкпекті ауданында-2, Жаңасемей ауданында-6, Абай ауданында-1, Мақаншы ауданында-3, Мақаншы ауданында-3, Бесқарағай ауданында-2, Бородулиха ауданында-2, Ақсуат ауданында-1). Күрделі жөндеу 37 пунктте, ағымдағы жөндеу – 73 пунктте талап етіледі. 4 учаскелік полиция пункті үшін үй-жай қажет.
16. «Халықтың экологиялық өмір сапасына қанағаттану деңгейі (облыс бойынша)» негізгі ұлттық индикаторы (жоспар-63,3%, факт-55,6%). Нәтижелер Қазақстан Республикасының Жоғары аудиторлық палатасы жүргізген әлеуметтанулық сауалнама негізінде қалыптастырылды(Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігінің хаты (№10-10/111-және 13.01.2026 ж.).
4 «Экономика мен қоғамның түпкілікті қайта құрулары» бағыты бойынша – 1 НҰИ және 2 нысаналы индикатор.
1. «Негізгі капиталға инвестициялар» нысаналы индикаторы (жоспар – 880,4 млрд.теңге, факт – 616,2 млрд. теңге). 2025 жылы негізгі капиталға тартылған инвестициялар көлемі – 616,2 млрд.теңгені немесе 70,0% құрады (2024 жылы-575,3 млрд. теңге).
Сонымен қатар, 880,4 млрд теңге мөлшерінде белгіленген нысаналы көрсеткіш ірі Стратегиялық жобаларды іске асыру жөніндегі жоспарлар негізінде қалыптастырылды. Алайда олардың басталуы қаржылық және инфрақұрылымдық себептерге байланысты кейінге қалдырылды. ҚР ҰЭМ-ге жіберілген жоспарды түзету туралы ұсынысқа қолдау көрсетілмеді, нәтижесінде декомпозирленген көрсеткішке қол жеткізу объективті мүмкін болмады.
Бұл ретте, 2025 жылы инвестициялардың нақты көлемі 2024 жылғы деңгейден 7,1% - ға жоғары. Бір жылда 15 жаңа жоба енгізілді, бұл өңірдегі инвестициялық белсенділіктің сақталуын растайды.
2. «Сыртқы ИОК үлесі» нысаналы индикаторы (жоспар–193,7 млрд. теңге, факт-90,5 млрд. теңге). Орындамаудың басты себебі-ірі жобаларды іске асыру мерзімдерін кейінге қалдыру.
3. «Тікелей шетелдік инвестициялардың жалпы әкелінімі» НҰИ – (жоспар – 154 млн АҚШ доллары, нақты – 75,3 млн АҚШ доллары).
Өзге мақсаттар - 1 нәтиже көрсеткіші.
1. «Әйелдер мен балаларға қатысты қылмыстар деңгейін төмендету» нәтижесінің көрсеткіші (базалық 2022 жылға қатысты) (жоспар – 5%, факт -170,2%). Заңнаманың өзгеруіне байланысты "ұрып-соғуды" және "денсаулыққа қасақана жеңіл зиян келтіруді" криминализациялау бөлігінде дене жарақатын салуға байланысты әкімшілік құқық бұзушылықтардың құрамы (73-1-бап "денсаулыққа қасақана жеңіл зиян келтіру", 73-2-бап "ұрып-соғу") әкімшілік кодекстен Қылмыстық кодекске ауыстырылды (108-бап-1 "денсаулыққа қасақана жеңіл зиян келтіру", 109-1-бап "ұрып-соғу"). 2025 жылы әйелдер мен балаларға қатысты жасалған қылмыстардың 327 жағдайы (базалық 2022 жыл - 121 жағдай) немесе 270,2% тіркелді. Сонымен қатар, 2024 жылғы көрсеткішпен салыстырғанда есепті кезеңде қылмыс жағдайлары 32 жағдайға көп немесе 26,2% тіркелген. Әйелдер мен балаларға қатысты жасалған жеке тұлғаға қарсы 327 қылмыстың 170-і әкімшілік заңнаманың қылмыстық жауапкершілікке тартылған баптарына жатады.
Есепті кезеңнің қорытындысы бойынша Облысты дамыту жоспарының 112 іс-шарасынан 16 іс-шара немесе 14,3%-ы орындалмады. Талдау көрсеткендей, олардың орындалмауының негізгі себептері инвестициялық жобаларды іске асыру мерзімдерінің ауыстырылуы, қаржыландырудың болмауы немесе жеткіліксіздігі, жабдықтар мен материалдардың қымбаттауы, сондай-ақ бюджеттік бағдарламалар әкімшілерінің қызметін жоспарлау мен үйлестірудегі жекелеген кемшіліктер болды.
Облысты дамыту жоспарының бағыттары бөлінісінде ең көп орындалмаған іс-шаралар саны «Жоғары өмір сүру сапасы» бағытына (10 іс-шара) тиесілі, бұл осы салада жекелеген жүйелі проблемалардың сақталып отырғанын көрсетеді. Сонымен бірге, іс-шаралардың бір бөлігі объективті себептермен іске асырылған жоқ және облысты дамытудың негізгі көрсеткіштеріне қол жеткізуге айтарлықтай әсер етпеді.
Жылжымалы медициналық кешендер мен медициналық пойыздардың қызметтерімен ауыл халқын жоспарлы қамтуға қол жеткізілмеген, бұл жекелеген шалғайдағы елді мекендер тұрғындарының профилактикалық тексерулер мен ауруларды диагностикалауға қолжетімділігін шектеді. Халықты медициналық қамту деңгейінің жеткіліксіз болуы аурулардың кеш анықталу тәуекелін және соның салдарынан қоғамдық денсаулық көрсеткіштерінің нашарлау қаупін арттырады.
Жастарды психологиялық қолдау жүйесін дамыту бойынша жоспарлы мәндерден айтарлықтай ауытқу анықталды. «Support» платформасы арқылы 750 онлайн-консультация жоспарланған кезде, нақты тек 9 консультация ғана өткізілген. Қалыптасқан жағдай халықты ақпараттандыру тетігі тиімділігінің өте төмендігін және жастар арасында бұл сервиске деген сұраныстың жеткіліксіз екенін көрсетеді. Психикалық және мінез-құлық бұзылуларының таралуының артуын ескере отырып, бұл бағыт ерекше назар аударуды талап етеді, өйткені ол әлеуметтік тұрақтылық, жастардың психологиялық салауаттылығы және девиантты мінез-құлықтың алдын алу мәселелерімен тікелей байланысты.
Нәрестелерді БЦЖ вакцинациясымен қамту бойынша көрсеткішке қол жеткізілмеген. Бұған медициналық қарсы көрсетілімдер, вакцинацияның уақтылы жүргізілмеуі және ата-аналардың бас тартуы себеп болды. Мұндай үрдістердің сақталуы инфекциялық аурулардың таралуының қосымша тәуекелдерін тудырады және қоғамдық денсаулық көрсеткіштеріне теріс әсер етеді.
Сонымен бірге, денсаулық сақтау саласындағы жекелеген іс-шаралар формалды түрде орындалмаған, алайда медициналық көмектің сапасына айтарлықтай әсер етпеген. Сонымен, медициналық авиацияның өңірлік бөлімшесін мамандандырылған жабдықтармен жарақтандыру жөніндегі іс-шара нақты қажеттіліктің болмауына байланысты іске асырылған жоқ, өйткені қажетті жарақтандыру бұған дейін сатып алынған. Бұл жағдайда жергілікті атқарушы орган іс-шараны іске асыруға қажеттіліктің болмауына байланысты Облысты дамыту жоспарына уақтылы түзету енгізуді қамтамасыз етпеген.
Аналогиялық жағдай акушерлік кадрлармен қамтамасыз етілу бойынша да байқалады, онда жоспарлы көрсеткішке қол жеткізілмеген, алайда ана мен нәресте өлімінің көрсеткіштері сақталып қана қоймай, оң динамиканы көрсетті.
Республикалық бюджеттен қаржыландырудың болмауы салдарынан жастарға 2,5%-бен микрокредиттер беру жөніндегі іс-шара іске асырылған жоқ. Бұл факт жас азаматтардың өз бизнесін ашу, өзін-өзі жұмыспен қамту және жаңа жұмыс орындарын құру мүмкіндіктерін шектеді. Ұзақ мерзімді перспективада бұл жастар кәсіпкерлігінің дамуына және халықтың экономикалық белсенділік деңгейіне теріс әсер етуі мүмкін.
Экология және абаттандыру саласындағы орындалмаған іс-шаралар ерекше назар аударуға тұрарлық. Есепті кезеңде контейнерлік алаңдарды жаңғырту жүргізілген жоқ және коммуналдық инфрақұрылымның жаңа объектілерін салу айтарлықтай артта қалып отыр. Бұған қажетті қаржыландырудың болмауы және құрылыс жұмыстарын іске асыру қарқынының жеткіліксіздігі себеп болды.
Орындалмаған іс-шаралар:
1. «Жылжымалы медициналық кешендер мен медициналық пойыздардың қызметтерімен ауылдық елді мекендерді қамту» (жоспар – 47124 адам, нақты – 46779 адам).
2. «Жастардың, сондай-ақ олардың заңды қорғаншыларының жастардың психикалық денсаулығын сақтау және жақсарту, „u Support“ психологиялық көмек цифрлық платформасында ЖДО (Жастар денсаулық орталықтары), МСАК (Медициналық-санитариялық алғашқы көмек) және ПДӨ (Психикалық денсаулық орталығы) психологтарынан онлайн-консультациялар алу жөніндегі ақпаратқа қолжетімділігін кеңейту» (жоспар – 750 онлайн-консультация, нақты – 9).
3. «Нәрестелерді БЦЖ вакцинациясымен кемінде 95% қамтуды қамтамасыз ету» (жоспар – 95%, нақты – 93%).
4. «Шұғыл медициналық көмек көрсету кезінде балаларды тасымалдау жағдайларын жетілдіру мақсатында медициналық авиацияның өңірлік бөлімшелерін тасымалдау кювездерімен, тасымалдау ӨЖЛ (Өкпені жасанды желдету) аппаратымен, кардиомонитормен, пульсоксиметрмен, инфузиялық помпалармен, балалар дефибрилляторымен жасақтау» (жоспар – 1, нақты – 0).
5. «Босануға көмектесетін медициналық ұйымдарды акушерлермен және орта медициналық қызметкерлермен жасақтау, босану үстіндегі акушерлер санын 2 жүкті әйелге 1 акушерден келетіндей деңгейге жеткізу» (жоспар – 20 бірлік, нақты – 5 бірлік).
6. «Техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім беру ұйымдарында білім алушыларға мемлекеттік стипендия мөлшерін ұлғайту» (жоспар – 120,4 млн теңге, нақты – 116,5 млн теңге).
7. «Жастарға 2,5%-бен микрокредиттер беру» (жоспар – 220 адам, нақты – 0).
8. «Елді мекен аумағында екпелерді (көшеттерді) отырғызу» (жоспар – 72,3 мың дана, нақты – 70,5 мың дана).
9. «Жұмыс істеп тұрған контейнерлік алаңдарды жаңғырту» (жоспар – 47,8 млн теңге, нақты – 0).
10. «Жаңа контейнерлік алаңдар салу» (жоспар – 100 дана / 73,5 млн теңге, нақты – 23 дана / 34,4 млн теңге).
«Экономиканың берік іргетасы» бағыты бойынша-1 іс-шара орындалмады күнбағыс майын құю және буып-түю желісімен тазарту цехының құрылысы бойынша, "Qazaq Astyq Group" ЖШС (жоспар–7100,0 млн.теңге, факт–4603,1 млн. теңге). Бұған технологиялық жабдықтарды жеткізу мерзімдерінің бұзылуы және объектіні пайдалануға берудің 2026 жылға ауыстырылуы себеп болды. Есепті кезеңде тікелей теріс салдардың болмағанына қарамастан, жобаны іске асырудың ауыстырылуы жаңа жұмыс орындарын құруды, өндірістік қуаттарды кеңейтуді және өңдеу өнеркәсібін дамытудан қосымша экономикалық тиімділік алуды кейінге қалдырды.
«Өсудің жаңа нүктелері» бағыты бойынша - 2 іс-шараның орындалуы қамтамасыз етілмеді, туристік инфрақұрылымды және инвестициялық белсенділік дамыту бойынша. Инвестор тарапынан қаржыландырудың болмауы салдарынан 4 жұлдызды «Елімай Ибис» қонақүй кешенінің құрылысы басталған жоқ. Қазіргі уақытта жер учаскесі бөлінді, әлеуетті инвесторлармен келіссөздер жүргізілді, олардың қорытындысы бойынша 2026 жылдың екінші тоқсанында қаржыландыруды бастау туралы алдын ала келісімге қол жеткізілді.
Бұдан бөлек, ірі инвестициялық жобаларды қаржыландыру бағдарламасы (СҚО тәжірибесін тираждау) бойынша 7 инвестициялық жобаны іске асыру кезінде жоспар 6 000,0 млн теңге болғанда, нақты қол жеткізілгені 5 700,0 млн теңгені құрады. Нәтижесінде 5,7 млрд теңге сомасына 4,8 мың гектар алаңда су үнемдеу технологияларын енгізу бойынша 7 жоба іске асырылды. Жалпы жоспардың 0,6 мың га-ға (1,7 млрд теңге) орындалмағанына қарамастан, ауыл шаруашылығы министрлігі белгілеген 23,2 мың га көлеміндегі су үнемдеу технологияларын енгізу жөніндегі жоспардың асыра орындалғанын атап өткен жөн. 2025 жылдың қорытындысы бойынша су үнемдеу технологияларын енгізу көлемі 23,5 мың га-ды немесе жоспарға қарай 101,3%-ды құрады.
Бұдан басқа, агроөнеркәсіптік кешеннің инвестициялық жобалары бойынша жоспарлар толық көлемде іске асырылған жоқ. Бұл жағдай туристік саланың даму қарқынын шектейді, өңірдің инвестициялық тартымдылығын төмендетеді және туристік ағындарға қызмет көрсетумен әрі сабақтас инфрақұрылымды дамытумен байланысты шағын және орта бизнес үшін мультипликативтік тиімділік алуды кейінге қалдырады.
«Экономика мен қоғамды жүйелі түрде қайта құру» бағыты бойынша кәсіпкерлік субъектілерінің кредиттерін ішінара кепілдендіру (жоплар – 110,0 млн теңге, нақты – 27,0 млн теңге) және «СемАз» ЖШС инвестициялық жобасын іске асыру (жоспар – 10000,0 млн теңге, нақты – 16000,0 млн теңге (жеке инвестициялар)) бойынша 2 іс-шараның орындалуы қамтамасыз етілмеген.
Бірінші іс-шара бойынша 2025 жылы 110,3 млн теңге бөлінген, алайда жеке кәсіпкерлік субъектілерінің міндеттемелерін кепілдендіру қағидаларына өзгерістер енгізілуіне байланысты 82,6 млн теңге сомасындағы қаражат бюджетке қайтарылды. Екінші іс-шара бойынша пайдалануға беру мерзімі 2025 жылдан 2026 жылға ауыстырылды.
Нәтижесінде кәсіпкерлік субъектілерінің бір бөлігі көзделген мемлекеттік қолдау шараларын алған жоқ, ал өңір инвестицияларды тарту, өндірістерді жаңғырту және жаңа жұмыс орындарын құру бойынша күтілетін нәтижелерге қол жеткізбеді.
Бұдан басқа, жабдықтардың қымбаттауы салдарынан халықты құлақтандыру жүйесін қосымша жарақтандыру жөніндегі 1 іс-шара толық көлемде іске асырылған жоқ (жоспар – 60 дана/414 млн теңге, нақты – 48 дана/412,7 млн теңге).
2025 жылы қымбаттауға байланысты 60 дананың орнына жалпы сомасы 412,8 млн теңгеге сиреналық-сөйлеу құрылғыларының тек 48 бірлігі ғана сатып алынып, орнатылды. Жүйенің жұмысқа қабілеттілігінің сақталуына қарамастан, халықты құлақтандыру құралдарымен қамту деңгейі жоспарланғаннан төмен болып қалуда, бұл төтенше жағдайлар туындаған кезде әрекет ету тиімділігіне әсерін тигізеді.
Осылайша, есепті кезеңнің қорытындысы бойынша жоспарланған 112 іс-шараның 96-сының орындалуы және ішінара орындалуы қамтамасыз етілді, бұл 85,7%-ды құрайды. Талдау көрсеткендей, орындалмаған іс-шаралардың көпшілігі облыстағы қоғамдық-саяси жағдайдың айтарлықтай нашарлауына әкеп соққан жоқ және өңір дамуының негізгі көрсеткіштеріне қол жеткізуге сыни тұрғыдан әсер еткен жоқ. Сонымен қатар, орындалмаудың жекелеген фактілері іс-шаралардың іске асырылуын жоспарлау, ресурстық қамтамасыз ету және бақылау мәселелерінде жүйелі проблемалардың бар екенін көрсетеді.
Облыстың әлеуметтік-экономикалық дамуына жастар кәсіпкерлігі, туристік инфрақұрылымды дамыту, жастардың психологиялық денсаулығы, экологиялық қауіпсіздік және коммуналдық инфрақұрылым саласындағы іс-шаралардың орындалмауы барынша айтарлықтай әсер етті. Олардың уақтылы іске асырылмауы инвестициялық ресурстардың толық алынбауына, кәсіпкерлік белсенділіктің шектелуіне, жекелеген әлеуметтік қызметтер қолжетімділігінің төмендеуіне және халықтың өмір сүру сапасына тікелей әсер ететін мәселелерді шешудің баяулауына әкеп соқты.
Жалпы алғанда, 16 іс-шараның орындалмауы өңірдегі қоғамдық-саяси жағдайды тұрақсыздандыру тәуекелдерін тудырған жоқ, алайда бұл мемлекеттік жоспарлаудың тиімділігін, бюджеттік бағдарламалардың атқарылу сапасын арттыру және облыс дамуының стратегиялық мақсаттарына қол жеткізу үшін резервтердің бар екенін көрсетеді.
Бұдан әрі облыстың Даму жоспары іс-шараларының орындалуын бағалау Абай облысы бойынша тексеру комиссиясы 2025 жылы жүргізген «Абай облысының 2021-2025 жылдарға арналған даму жоспарын» іске асырудың тиімділігіне мемлекеттік аудит нәтижелері тұрғысынан қаралды.
Жалпы, аудит Даму жоспарының іске асырылуы көзделген іс-шаралардың басым бөлігінің орындалуын қамтамасыз ететінін және өңірдің негізгі әлеуметтік-экономикалық мақсаттарына қол жеткізуге ықпал ететінін көрсетті. Сонымен қатар, жеке көрсеткіштерге қол жеткізуге және мемлекеттік ресурстарды пайдаланудың тиімділігіне теріс әсер ететін бірқатар жүйелі кемшіліктер анықталды.
2022 жылы 201 іс-шараның 168-і (83,6%), 2023 жылы 355 іс-шараның 325-і (91,5%) орындалды. 2024 жылы Жоспардың іске асырылуы 22 мақсат, 25 негізгі ұлттық индикатор, 11 нысаналы индикатор және 66 нәтиже көрсеткіші бойынша жүзеге асырылды.
2022-2025 жылдар кезеңінде даму жоспары бойынша іске асырылатын жобалардың сомасы шамамен 476 млрд. теңгені құрады. Тексеру комиссиясы тәуекелге бағдарланған іріктеу жолымен жалпы сомасы 32 млрд.теңгеден астам 40 жобаны қамтыды, онда 17 млрд. теңгеден астам сомаға бюджет қаражаты мен мемлекет активтерін тиімсіз жоспарлау/пайдалану фактілері немесе қамту сомасының 50% - дан астамы анықталды. Айта кету керек, 17 млрд.теңгенің 10 млрд. теңгеден астамы - бұл 2024 жылғы қаражат.
Кемшілік ретінде 2021-2025 жылдарға арналған облыстың даму жоспарын қалыптастыру кезінде жеке индикаторлар мен нысаналы көрсеткіштер бойынша өңірдің салалық және аумақтық әлеуеті толық көлемде ескерілмегенін атап өту қажет.
Атап айтқанда, «ІҚМ орташа тірі салмағы» индикаторы облыстың барлық өңірлері үшін 2022 жылы 330 кг және 2023 жылы 334 кг бірыңғай жоспарлы көрсеткіш жеткізілді, бұл қалалық округтер мен ауылдық аудандар арасындағы объективті айырмашылықтарды көрсетпейді. Мәселен, мысалы, Курчатов қаласы бойынша орындау 285 кг, жоспар бойынша 330 кг құрады (ұстау жағдайларының болмауына және тұрақты емес немесе теңгерімсіз тамақтануға байланысты, өкілдік деректер жеткіліксіз, яғни. мал басы аз, бұл орташа шамаларды есептеуге теріс әсер етеді), ал Семей қаласы бойынша - 371 кг, оның құрамында 12 ауылдық округ пен 2 кент бар, онда жайылымдар, жем-шөп, шөп дайындау көп, бұл малдың тірі салмағына тікелей әсер етеді.
Бұдан басқа, «Шағын және орта бизнесті дамыту» мақсаты бойынша нысаналы индикаторлар барлық әкімшілік бірліктер - облыстың қалалары мен аудандары үшін бірыңғай форматта белгіленді, яғни олардың табиғи, климаттық, экономикалық ерекшеліктері мен айырмашылықтарын ескермей бірыңғай жоспарлы мәндер жеткізілді.
Мәселен, «Бастау Бизнес» жобасы шеңберінде оқудан өткеннен кейін өз ісін ашқан тұлғалардың үлесін арттыру» индикаторы бойынша облысқа жоспарлы мән 40% деңгейінде белгіленген (яғни, оқудан өткендердің жалпы санының 40%-ы өз кәсібін ашуы тиіс болған), нақты орындалуы 21%-ды ғана құрады. Бұл ретте жекелеген өңірлерде аталған көрсеткішке қол жеткізіліп, тіпті асыра орындалған, атап айтқанда:Курчатов қаласы – 51%; Бородулиха ауданы – 49%, содай-ақ көрсеткішке жақын нәтижелер келесі өңірлерде байқалған:Семей қаласы – 32%; Жарма ауданы – 34%; Бесқарағай ауданы – 36%. Дегенмен, облыстың шалғай аудандарында бұл көрсеткіштің орындалу деңгейі төмен болып отыр. Мысалы:Ақсуат ауданы – 7%; Аягөз ауданы – 9%.
Сонымен қатар, аудитпен жекелеген іс-шаралар мен индикаторлардың орындалмауы облыстың әлеуметтік-экономикалық даму қарқынының баяулауына және бірқатар жобаларды іске асыру мерзімдерінің бұзылуына әкеп соққаны анықталды. Атап айтқанда, құны 10 млрд теңгеден асатын 17 жоба белгіленген мерзімде аяқталмаған, ал жалпы құны 6 млрд теңгеден асатын 16 объект, құрылысының аяқталуына қарамастан, нақты жұмыс істемеуіне байланысты күтілетін әлеуметтік-экономикалық тиімділікті қамтамасыз етпеді.
Жеке кемшіліктер мемлекеттік жоспарлау жөніндегі уәкілетті органның және бірлесіп орындаушы органдардың қызметінде де анықталды. Даму жоспарын іске асыру жөніндегі құжаттардың уақтылы орналастырылмауы, есептік ақпаратты ұсыну мерзімдерінің бұзылуы, жоспарлау құжаттарында жекелеген міндетті мәліметтердің болмауы, сондай-ақ іс-шаралардың атқарылуына және нысаналы көрсеткіштерге қол жеткізілуіне мониторингтің жеткіліксіздігі фактілері анықталды.
Осылайша, аудитпен Даму жоспарын іске асырудың келесі негізгі кемшіліктері атап өтілді:
жекелеген нысаналы индикаторлар мен нәтиже көрсеткіштеріне қол жеткізбеу;
жобалардың уақтылы аяқталмауы және оларды іске асыру мерзімдерінің бұзылуы;
пайдалануға берілген, бірақ іс жүзінде жұмыс істемейтін объектілердің болуы;
жоспарлы көрсеткіштерге қол жеткізуді және іс-шаралардың орындалуын бақылаудың жеткіліксіздігі;
мемлекеттік бюджет қаражаты мен активтерін тиімсіз жоспарлау;
жекелеген индикаторларды облыс аудандарының аумақтық, салалық, табиғи-климаттық және экономикалық ерекшеліктерін ескермей қалыптастыру;
облыстың барлық өңірлері үшін олардың объективті айырмашылықтарын ескерместен бірыңғай жоспарлы мәндерді белгілеу;
бірқатар аудандарда кәсіпкерлікті мемлекеттік қолдаудың жекелеген шараларының нәтижелілігінің төмендігі;
Даму жоспарының іске асырылуын мониторингілеу және сүйемелдеу кезіндегі рәсімдік сипаттағы бұзушылықтар.
Бұдан басқа, аудит нәтижелері жекелеген бюджеттік бағдарламалар әкімшілері мен бірлесіп орындаушылар тарапынан Даму жоспарының іс-шараларын атқаруға және нысаналы индикаторларға қол жеткізуге формалды қарау фактілерінің бар екенін көрсетеді. Бірқатар жағдайларда жұмыс іске асырылып жатқан іс-шаралардан күтілетін әлеуметтік-экономикалық нәтижелер мен тұрақты тиімділікке нақты қол жеткізуді қамтамасыз етпей, негізінен есептік көрсеткіштерді орындауға бағытталған, бұл облыстың Даму жоспарын іске асырудың жалпы тиімділігіне теріс әсер етті.
Осылайша, аудит нәтижелері жалпы алғанда Абай облысының 2021–2025 жылдарға арналған даму жоспарының іске асырылғанын және жоспарланған іс-шаралар мен көрсеткіштердің басым бөлігіне қол жеткізілуін қамтамасыз еткенін көрсетеді. Сонымен қатар, оны іске асырудың тиімділігі стратегиялық жоспарлаудағы кемшіліктер, жекелеген жобалардың уақтылы іске асырылмауы, бірқатар нысаналы индикаторларға қол жеткізбеу, сондай-ақ сомасы 17 млрд теңгеден астам мемлекеттік бюджет қаражаты мен активтерін тиімсіз пайдалану жағдайлары салдарынан төмендеген.
Анықталған бұзушылықтар мен кемшіліктер мониторинг пен бақылау жүйесін күшейту, аумақтардың ерекшеліктерін ескере отырып жоспарлау сапасын арттыру, жобалардың уақтылы аяқталуын және белгіленген көрсеткіштерге қол жеткізуді қамтамасыз ету қажеттілігін көрсетеді. Бұл шараларды іске асыру мемлекеттік бағдарламалардың нәтижелілігін арттыруға, бюджет ресурстарын тиімдірек пайдалануды және облыстың әлеуметтік-экономикалық дамуының стратегиялық мақсаттарына қол жеткізуді қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
3.2. Өңірде басқа да бағдарламалық құжаттардың іске асырылуы туралы ақпарат.
Өңірді әлеуметтік-экономикалық дамытудың стратегиялық міндеттеріне қол жеткізу мақсатында есепті кезеңде Абай облысының аумағында білім беруді, денсаулық сақтауды және ауылдық инфрақұрылымды дамытуға бюджеттік инвестициялардың айтарлықтай көлемін көздейтін мемлекеттік және салалық бағдарламалық құжаттарды, соның ішінде «Жайлы мектеп» («Келешек мектептері»), «Ауылдық денсаулық сақтауды жаңғырту» ұлттық жобаларын және «Ауыл – Ел бесігі» бағдарламасын іске асыру жалғастырылды.
Жайлы мектеп» («Келешек мектептері») ұлттық жобасын іске асыру нәтижелері бойынша облыста білім берудің сапасы мен қолжетімділігін арттыруға бағытталған айтарлықтай әлеуметтік және экономикалық нәтижелерге қол жеткізілді
Есепті кезеңде 2 700 орындық 4 мектепті (Бесқарағай ауданында 300 орындық, Аягөз ауданында 600 орындық, Семей қаласының Қарағайлы шағын ауданында 1200 орындық, Водный ауылында 600 орындық) пайдалануға беру қамтамасыз етілді, сондай-ақ Семей қаласының Шығыс кентінде 300 орындық мектептің құрылысы аяқталды.
2025 жылы осы мақсаттарға республикалық бюджеттен жалпы сомасы 4 727,2 млн. теңге қаражат бағытталды, игеру 4 538,6 млн. теңгені құрады, оның ішінде:
«Аягөз ауданының ет комбинаты шағын ауданында 600 орындық орта мектеп салу» 2 374,4 млн. теңге, 25.11.2025 жылғы пайдалануға беру актісі, 117 тұрақты жұмыс орны құрылды;
«Шығыс (оң жақ) кентінде 300 орындық мектеп салуға» 2352,8 млн. теңге, жоба 2026 жылғы қаңтарда аяқталды, 29.01.2026 жылғы пайдалануға беру актісі.
Сонымен қатар, жергілікті бюджеттен салынған білім беру объектілеріне инженерлік-коммуникациялық инфрақұрылым салуға 959,0 млн. теңге бағытталды, есепті кезеңнің қорытындысы бойынша игеру 958,2 млн.теңгені құрады.
Мәселен, Семей қаласының Водный кентіндегі 600 орындық мектепке инженерлік желілер салуға 2025 жылы жергілікті бюджет қаражаты есебінен 766,5 млн.теңге сомасында қаражат бағытталды, 765,6 млн. теңге игерілді, 19.12.2025 жылғы енгізу актісі. Сонымен қатар, Шығыс оң жақ кентіндегі 300 орындық мектепке инженерлік желілер салуға жергілікті бюджеттен 106,0 млн. теңге бөлініп, игерілді. Жоба 2026 жылға ауысады, аяқталу мерзімі 2026 жылдың мамыры.
Бұдан басқа, Бесқарағай ауданының Бесқарағай ауылындағы 300 орындық мектепке ИКИ құрылысына жергілікті бюджет қаражаты есебінен 86,6 млн.теңге бөлініп, игерілді, жоба 2026 жылға ауысады.
Есепті кезеңнің соңында республикалық бюджеттен бөлінген қаражаттың қалдығы 188,5 млн.теңгені құрады - "Аягөз ауданының ет комбинаты шағын ауданында 600 орындық орта мектеп салу" жобасы бойынша үнемдеу".
Аталған жобаларды іске асыру нәтижесінде 3 000 жаңа оқушы орны құрылды, бұл мектеп инфрақұрылымының тапшылығын азайтуға, жұмыс істеп тұрған білім беру ұйымдарына түсетін жүктемені кемітуге мүмкіндік берді. Заманауи білім беру объектілерінің құрылысы білім алушылардың заманауи білім сапасы стандарттарына сәйкес келетін жайлы әрі қауіпсіз жағдайда оқуына қолжетімділікті қамтамасыз етті. Сонымен қатар, инженерлік-коммуникациялық инфрақұрылымды дамыту іргелес аумақтарды абаттандыру деңгейін арттыруға және елді мекендерді одан әрі дамыту үшін қажетті негіз қалыптастыруға мүмкіндік берді.
- 2023-2025 жылдарға арналған «Ауылдық денсаулық сақтауды жаңғырту» (Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылғы 30 қарашадағы № 962 Қаулысы).
Ұлттық жоба шеңберінде 2025 жылы жергілікті бюджет қаражаты есебінен 250,5 млн. теңгеге 3 алғашқы медициналық-санитарлық көмек жобасы іске асырылды. Мәселен, есепті кезеңде жергілікті бюджет қаражаты есебінен "Аягөз ауданының ДСБ "Аягөз ауданының көпсалалы орталық аудандық ауруханасы" ШЖҚ КМК 10 төсекке арналған реанимациялық бөлімшенің қосымша құрылысын салу" жобасын аяқтау қамтамасыз етілді. Нысан 30.04.2025 жылы пайдалануға берілді, бұл Аягөз ауданының тұрғындары үшін шұғыл көмек көрсетудің тиімділігін арттыруды және медициналық қызметтердің қолжетімділігін жақсартуды қамтамасыз етті.
Бұдан басқа, есепті кезеңде ауылдық денсаулық сақтау объектілеріне инженерлік желілерді салуға жергілікті бюджет қаражатынан 89,4 млн.теңге сомасында қаражат бағытталды, 89,0 млн. теңге игерілді. Нәтижесінде, "Абай облысы Үржар ауданы Некрасовка, Батпақты, Благодатное, Қарабайрат, Ер Қабанбай, Келдімұрат, Қарабұлақ, Көктал, Бекет, Ақшоқы, Қызылбұлақ, Қайыңды, Барлық Арасан елді мекендерінде медициналық объектілерге сыртқы инженерлік желілер салу" жобасын іске асыруға жергілікті бюджеттен 21,0 млн. теңге бөлініп, 20,7 млн. теңге игерілді (14.10.2025 жылғы пайдалануға беру актісі).
«Көкпекті ауданының Үлгілі-Малшы, Қарамойыл, Үшкөмей, Биғаш ауылдарында медициналық пункт үшін инженерлік желілер салу» жобасын іске асыруға жергілікті бюджеттен 68,3 млн.теңге бөлініп, игерілді (3.11.2025 жылғы пайдалануға беру актісі).
Ауылдық денсаулық сақтауды жаңғырту» бағдарламасы шеңберіндегі жобаларды іске асыру алғашқы медициналық-санитарлық көмектің қолжетімділігі мен сапасын арттыруға, медициналық қызмет көрсету жағдайларын жақсартуға және облыстың ауылдық елді мекендеріндегі денсаулық сақтау жүйесін нығайтуға ықпал етті.
Анықтама үшін: жобалардың едәуір үлесі "Ауылдық денсаулық сақтауды жаңғырту" ұлттық жобасы шеңберінде Абай облысында 2024 жылы іске асырылғанын атап өту маңызды. Нәтижесінде, Абай облысының ауыл тұрғындарына шұғыл медициналық көмек көрсетудің уақтылығын арттыру үшін 2024 жылы 10 фельдшерлік-акушерлік пунктті, 14 дәрігерлік амбулаторияны және 38 медициналық пунктті қоса алғанда, 62 алғашқы медициналық-санитарлық көмек нысаны іске қосылды.
Есепті кезеңде ауылдық елді мекендерде әлеуметтік және инженерлік инфрақұрылым бойынша іс-шараларды іске асыру шеңберінде «Ауыл-ел бесігі» жобасы шеңберінде жергілікті бюджет қаражаты есебінен 5 білім беру мекемесінде күрделі жөндеу жүргізілді. Абай облысының білім басқармасына бөлінген қаражаттың жалпы сомасы 1100,0 млн. теңгені құрады, жыл қорытындысы бойынша қаражат толық игерілді. Нәтижесінде, Аягөз ауданының Қызылқия жалпы білім беретін мектебі, Бесқарағай ауданының Борасин орта мектебі-бақшасы, орта мектебі күрделі жөндеумен қамтылды. Үржар ауданы Б.Момышұлы, Жаңасемей ауданы Түрксіб жалпы білім беретін мектебі, Жаңасемей ауданы Приреченый орта жалпы білім беретін мектебі. Жұмыс толығымен аяқталды.
Аталған жобаларды іске асыру оқушылардың білім алу және мектепте болу жағдайларын айтарлықтай жақсартуға, білім беру ортасының қауіпсіздігі мен жайлылық деңгейін арттыруға, ғимараттарды пайдалану мерзімін ұзартуға, сондай-ақ ауыл оқушыларының сапалы білім алуы үшін неғұрлым қолайлы жағдайлар жасауға мүмкіндік берді.
Бұдан басқа, Абай облысының құрылыс басқармасына әлеуметтік инфрақұрылымды дамытудың 14 жобасын іске асыруға 4353,6 млн. теңге, оның ішінде ҚР Ұлттық қорынан 2576,9 млн. теңге, республикалық бюджеттен 1284,4 млн. теңге, жергілікті бюджеттен 492,3 млн. теңге қаражат бөлінді.
Аталған қаражат 14 даму жобасын іске асыруға бағытталған, оның ішінде:
- Бородулиха ауданы Камышенка ауылында ауылдық клуб салу (саны-934 адам, тірек) - 210,0 млн. теңге.
- Балалар лагерінің құрылысы орналасқан жері: Абай ауданы Кеңгірбай би ауылы 90,0 млн. теңге.
- Абай облысы Жарма ауданы Қалбатау ауылында жүзу бассейнінің құрылысы 280,0 млн. теңге.
- Абай облысы, Үржар ауданы, Мақаншы а.о., Мақаншы ауылы, Найманбаев к-сі, мекенжайы бойынша Мақаншы ауылында күндізгі стационары, зертханасы және әйелдер консультациясы бар дәрігерлік амбулатория салу.191 Б 1685,3 млн.теңге.
- Абай ауданы Саржал ауылында спорт модулін салу 160,0 млн.теңге.
- Бесқарағай ауданы Беген ауылында мәдениет үйінің құрылысы 81,5 млн. теңге.
- Абай облысы Жарма ауданы Жаңғызтөбе кентінде спорт модулін салу 100,0 млн. теңге.
- Абай облысы Бесқарағай ауданы Ерназар ауылында спорт модулін салу 100,0 млн. теңге.
- Абай облысы Бесқарағай ауданы Глуховка ауылында 100 орындық мәдениет үйінің құрылысы 172,9 млн. теңге.
- Абай облысы Бесқарағай ауданы Ерназар ауылында 100 орындық мәдениет үйінің құрылысы 200,0 млн. теңге.
- ШҚО Үржар ауданы Үржар ауылында 10 төсектік күндізгі стационармен 50 келушіге арналған дәрігерлік амбулатория салу 328,0 млн. теңге.
- Бородулиха ауданы, Петропавловка ауылында спорттық-демалыс орталығының құрылысы 205,1 млн. теңге.
- Абай облысы Жарма ауданы Қалбатау ауылында стадион салу 134,6 млн. теңге.
- Абай облысы Бесқарағай ауданы Бесқарағай ауылында жүзу бассейнін салу 606,1 млн. теңге.
Есепті кезеңнің қорытындысы бойынша 4 274,7 млн.теңге игерілді, оның ішінде ҚР Ұлттық қорынан 2576,9 млн. теңге, республикалық бюджеттен 1 213,9 млн. теңге, жергілікті бюджеттен 483,9 млн. теңге.