АНАЛИТИКАЛЫҚ АНЫҚТАМА
сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне жүргізілген сыртқы талдау қорытындылары бойынша
Маңғыстау облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының қызметінде
АНАЛИТИКАЛЫҚ АНЫҚТАМА
сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне жүргізілген сыртқы талдау қорытындылары бойынша
Маңғыстау облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының қызметінде
Сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне сыртқы талдау Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2017 жылғы 4 желтоқсандағы №806 қаулысымен бекітілген сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне сыртқы талдау жүргізу қағидаларына сәйкес, ҚР Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс – қимыл агенттігінің Маңғыстау облысы бойынша департаментінің (бұдан әрі – Департамент) 2021 жылғы 19 наурыздағы №38 және Маңғыстау облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының (бұдан әрі-Басқарма) 2021 жылғы 19 наурыздағы № 03/09/112 бірлескен:
1) ұйымдастыру-басқару қызметінде сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін анықтау;
2) басқарманың қызметін қозғайтын нормативтік құқықтық актілерде сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін анықтау.
Сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне сыртқы талдау жүргізудің жалпы кезеңі – 2021 жылғы 18 наурыздан 10 сәуірге дейін.
Басқарма қызметіндегі сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне сыртқы талдауды Департаменттің аса маңызды істер жөніндегі офицері Н.Н. Борсанов және Департаменттің аға офицері Ерлан Нұрланұлы Сисеналиев жүргізді.
Талдау объектісінің жалпы мәліметтері
"Маңғыстау облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасы" мемлекеттік мекемесі туралы Ережеге сәйкес (Маңғыстау облысы әкімдігінің 14.05.2018 ж. №95 қаулысы) жұмыспен қамту, халықты әлеуметтік қорғау саласында және өз құзыреті шегінде көші-қон саласында басшылықты жүзеге асыратын Қазақстан Республикасының мемлекеттік органы болып табылады.
Басқарманың негізгі міндеттері: Халықты жұмыспен қамту, көші – қон саласындағы мемлекеттік саясатты іске асыру және халықты әлеуметтік қорғау саласындағы мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттарын-мүгедектерді, ардагерлерді, аз қамтамасыз етілгендерді, өмірлік қиын жағдайға тап болған адамдарды іске асыруды қамтамасыз ету болып табылады.
Персоналды басқару
"Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс – қимыл туралы" Қазақстан Республикасы Заңының (бұдан әрі - заң) 12-бабының 1-тармағына сәйкес-өз өкілеттіктерін жеке, топтық және өзге де қызметтік емес мүдделерде пайдалануға әкеп соғуы мүмкін әрекеттерді жасауына жол бермеу мақсатында мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдар, оларға теңестірілген адамдар бірқатар сыбайлас жемқорлыққа қарсы шектеулерді қабылдайды.
Заңның 12-бабының 3-тармағына сәйкес, осы баптың 1-тармағында көрсетілген адамдардың сыбайлас жемқорлыққа қарсы шектеулерді қабылдауға келісімін тиісті ұйымдардың персоналды басқару қызметтері (кадр қызметтері) жазбаша нысанда тіркейді.
Заңның 12 – бабының 4-тармағына сәйкес-осы баптың 1-тармағында аталған адамдардың сыбайлас жемқорлыққа қарсы шектеулерді қабылдамауы лауазымға қабылдаудан бас тартуға не лауазымнан шығаруға (лауазымнан босатуға) әкеп соғады, оларды сақтамау, қылмыстық жазаланатын іс-әрекет және әкімшілік құқық бұзушылық белгілері болмаған жағдайларда, олардың мемлекеттік қызметті немесе өзге де тиісті қызметті тоқтатуы үшін негіз болып табылады.
Сонымен бірге," сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы " ҚР Заңының (бұдан әрі-Заң) 1-бабының 4-тармағына сәйкес – мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдарға теңестірілген адам-жергілікті өзін-өзі басқару органдарына сайланған адам; Қазақстан Республикасының Заңында белгіленген тәртіппен Қазақстан Республикасының Президенттігіне, Қазақстан Республикасы Парламентінің немесе мәслихаттарының депутаттығына, аудандық маңызы бар қалалардың, кенттердің, ауылдардың, ауылдық округтердің әкімдігіне, сондай-ақ жергілікті өзін-өзі басқарудың сайланбалы органының мүшелігіне кандидат ретінде; жергілікті өзін-өзі басқару органында тұрақты немесе уақытша жұмыс істейтін, еңбегіне ақы төлеу Қазақстан Республикасының мемлекеттік бюджет қаражатынан жүргізілетін қызметші; мемлекеттік ұйымда немесе квазимемлекеттік сектор субъектісінде басқарушылық функцияларды орындайтын адам.
Талдау көрсеткендей, Басқарма заңның аталған талаптарын толық көлемде орындамайды.
Басқарманың ведомстволық бағынысты ұйымдары басшыларының жеке істерінде сыбайлас жемқорлыққа қарсы шектеулер жоқ.
Мысалы, ҚМУ басшылары К.К. Калиева, Д. О. Сейдалиева, А. К. Нурлаева, Б. Өмірбеков және Ш. Д. Каракушикованың жеке істерінде сыбайлас жемқорлыққа қарсы шектеулерді қабылдау туралы жазбаша міндеттемелер жоқ.
Ұсыным: Заңның 12-бабының талаптарын бұлжытпай орындау мақсатында Басқармаға айтылған бұзушылықтарды жою және жоғарыда көрсетілген тұлғалардың бір апта мерзімде сыбайлас жемқорлыққа қарсы шектеулерді қабылдауын қамтамасыз ету.
Рұқсат беру функцияларын орындау
Басқарманың негізгі функцияларының біріне жұмыс берушілерге шетелдік жұмыс күшін тартуға рұқсат беру және (немесе) ұзарту, сондай-ақ корпоративішілік ауыстыруды жүзеге асыру кіреді.
ҚР Денсаулық сақтау министрінің м.а. 2016 жылғы 27 маусымдағы №559 бұйрығымен бекітілген "жұмыс берушілерге шетелдік жұмыс күшін тартуға рұқсат беру және (немесе) ұзарту,сондай – ақ корпоративішілік ауыстыруды жүзеге асыру қағидалары мен шарттары" 8, 9 – тармақтарына (бұдан әрі-қағидалар) сәйкес-рұқсатты беру немесе беруден бас тарту туралы шешімді жергілікті атқарушы орган құратын комиссияның ұсынымдары негізінде жергілікті атқарушы орган қабылдайды. Комиссия құрамына Ішкі істер органдарының, білім беру саласындағы органдардың және еңбек инспекциясы жөніндегі жергілікті органның өкілдері енгізіледі.
Комиссия құрамына тек Басқарманың және өзге де мемлекеттік органдардың қызметкерлері кіретіндігі мемлекеттік органдардың ашықтық және жариялылық қағидаттарын елемейтінін көрсетеді.
Жұртшылықты тарту неғұрлым тиімді және ұзақ мерзімді әріптестік үшін әлеуеті бар мемлекеттік органдар басшылары мен азаматтар арасында сенім көпірін салады. Сонымен қатар, бұл сыбайлас жемқорлық тәуекелдерінің көрінісін айтарлықтай төмендетеді.
Ұсынымдар: Басқарма сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін барынша азайту мақсатында Жоғары тұрған органға Комиссия құрамына қоғам және азаматтық қоғам өкілдерін енгізу бөлігінде Қағидаларға өзгерістер енгізу туралы ұсыныспен шығу.
Бұдан басқа, талдау жүргізу барысында Қағидаларда кворум талаптары жоқ екендігі анықталды, оны сақтаған кезде комиссия өз құзыретіне кіретін мәселелерді қарауға құқылы, яғни іс жүзінде комиссия отырысқа қатысушылардың кез келген саны кезінде мәселелерді қарауға құқылы.
Бұл мән - жайлар комиссияның негізсіз шешімдер қабылдауына әкелуі мүмкін.
Ұсынымдар: Басқарма сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін барынша азайту мақсатында уәкілетті органға Комиссия отырыстарын өткізу кезінде кворумды нақтылау бөлігінде Қағидаларға өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы ұсыныспен шығу.
Басқарманың қарамағындағы ұйымдардың қызметі
Ережеге сәйкес Басқарманың қарамағында "№3 Арнаулы әлеуметтік қызмет көрсету орталығы" КММ (бұдан әрі - №3 АӘҚКО) бар.
Талдау барысында №3 АӘҚКО-да қызметкерлерді заңсыз жұмыстан шығару фактісі анықталды.
Мәселен, АӘҚКО басшысы Г.Тоқаевтың 2020 жылғы 3 және 4 мамырдағы №3 бұйрықтарымен карантиндік және шектеу шаралары ережелерін бұзғаны үшін санитар лауазымында жұмыс істейтін адам "сөгіс" және "қатаң сөгіс"түрінде тәртіптік жауапкершілікке тартылды.
Соның салдарынан АӘҚКО басшысының 05.05.2021 ж. №126 бұйрығымен қ. Тоқаевтың Еңбек кодексінің 52-бабы 16-тармағына сәйкес жұмыстан шығарылды.
Алайда, Ақтау қаласының №2 сотының шешімімен жұмыстан босату туралы бұйрық заңсыз деп танылып, осыған байланысты күші жойылды.
Ұсыныс: Басқарма Басшылығына:
- Еңбек кодексі нормаларының сақталуын қамтамасыз ету және алдағы уақытта осындай жағдайларға жол бермеу;
- №3 АӘҚКО басшысына қатысты тәртіптік сипаттағы шараларды қабылдау туралы мәселені қарастыру.
АӘҚКО қызметкерлеріне Заңсыз сыйлықақы беру
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2001 жылғы 29 тамыздағы № 1127 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасы органдарының қызметкерлеріне мемлекеттік бюджет қаражаты есебінен сыйлықақы беру, материалдық көмек көрсету және лауазымдық айлықақыларына үстемеақылар белгілеу қағидаларының (бұдан әрі – қағидалар) 3 - тармағына сәйкес қызметкердің сыйлықақы беруге құқық беретін қызметінің нәтижелерін сипаттайтын негізгі көрсеткіштер - мемлекеттік және еңбек тәртібін сақтау болып табылады.
Сонымен қатар, Қағидалардың 4 - тармағына сәйкес-Жұмыскерде алынбаған тәртіптік жазасы болған кезде оған сыйлықақы беру жүргізілмейді.
Алайда, №3 АӘҚКО талдау көрсеткендей, басқарманың қарамағындағы Қағидалардың көрсетілген нормалары сақталмайды.
Мысалы, директордың 10.10.2019 ж. №75 Бұйрығымен Т. Сейтқұлова және Б. Бағыбекқызы "ескерту"жарияланды;
- директордың 06.09.2019 ж. №69 бұйрығымен г. Оңғарбаеваға "қатаң сөгіс" жарияланды;
- директордың 21.06.2019 ж. №57 бұйрығымен Юсупова ж. "ескерту"жарияланды;
- директордың 27.06.2019 ж. №58 бұйрығымен Б .Бағыбекқызы, Н. Баймағамбетова және Д. Утарбаева "ескерту" жарияланды.
Алайда, қолданыстағы заңнама талаптарын бұза отырып, оларда директордың 29.11.2019 ж. №86 бұйрығымен алынбаған тәртіптік жазалар болған жағдайда жоғарыда аталған №3 АӘҚКО қызметкерлеріне сыйақы берілді.
Сонымен қатар, бірдей лауазымдағы қызметкерлерге әр түрлі сыйлықақы төленген кезде орталық қызметкерлеріне сыйлықақы төлемдерін төлеу кезінде артықшылық беру фактілері анықталды.
Бұл мән-жайлар заңсыз артықшылық көрсетілгенін және №3 АӘҚКО басшылығы тарапынан тиісті бақылаудың жоқтығын көрсетеді.
Ұсынымдар: Басқарма Басшылығына:
- бір ай мерзімде заңсыз төленген ақшалай қаражатты бюджетке қайтару жөнінде шаралар қолдансын;
- заңсыз төлемдерді (үстемеақылар мен сыйақыларды)белгілеу мәніне төленген сыйлықақылар бойынша мониторинг жүргізу;
- №3 АӘҚКО басшылығына қатысты тәртіптік ықпал ету шараларын қабылдау;
- бұйрықпен басшы құрам қатарынан үстемеақылар мен сыйлықақылар төлеу кезінде заңдылықты бақылауды қамтамасыз етуге жауапты адамды бекіту.
Сонымен қатар, 24.12.2020 Ж. №3 АӘҚКО қызметінде Маңғыстау облысының Ішкі мемлекеттік аудит департаментімен аудиторлық тексеру жүргізілді.
Оның қорытындысы бойынша 2018-2020 жылдар аралығындағы кезеңде №3 АӘҚКО директоры Ш.Қаракушиковаға жалақы түрінде негізсіз есептелген ақшалай қаражат жалпы сомасы 10 867 250 000 теңгеге №3 АӘҚКО қызметкерлеріне жалақыны заңсыз аудару түріндегі қаржылық бұзушылықтар анықталды.
Қазіргі уақытта аталған заңсыз төленген ақшалай қаражатты №3 АӘҚКО қызметкерлері толық өтеген.
Бұл мән-жайлар №3 АӘҚКО басшылығы тарапынан жоғары сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін және басқарма тарапынан әлсіз бақылауды көрсетеді, бұл кейіннен лауазымдық өкілеттіктерін теріс пайдалану арқылы мемлекетке залал келтірген лауазымды адамдар тарапынан заңнаманың жүйелі бұзылуына әкеп соғуы мүмкін.
Ұсыныс: Басқарма Басшылығына:
- бір ай мерзімде заңсыз төленген ақшалай қаражатты бюджетке қайтару жөнінде шаралар қолдансын;
- тәртіптік ықпал ету шараларын қабылдау, оның ішінде №3 АӘҚКО басшысының атқаратын лауазымына сәйкестігі туралы мәселені қарау;
-осындай фактілерді болдырмау және сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін азайту мақсатында басқарма басшылығы ведомстволық бағынысты ұйымдарда комплаенс-қызметтерді құру бойынша шаралар қабылдасын.
Сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне жүргізілген сыртқы талдау Басқарманың ведомстволық бағынысты ұйымдарының қызметіндегі жоғары сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін, сондай-ақ негізгі қызметті жүзеге асыру кезінде заңдылықтың сақталуына басқарма басшылығы мен лауазымды тұлғалары тарапынан тиісті бақылаудың жоқтығын көрсетеді.
Баяндалғанның негізінде анықталған сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін жою және азайту мақсатында:
- осы анықтамаға қол қойылған күннен бастап 10 жұмыс күнінен кешіктірмейтін мерзімде Басқарма енгізілген ұсынымдарды орындау жөніндегі іс-шаралар жоспарын әзірлесін және бекітсін;
- кінәлі тұлғалардың тиісті шаралар қабылдамағаны үшін жауапкершілігін қарау
- жұмыс тобы 6 ай ішінде сыртқы талдау нәтижелері бойынша ұсынымдардың орындалуына мониторинг пен бағалауды жүзеге асырсын;
- жоғарыда аталған ұсынымдардың орындалу барысы туралы ақпарат Департаментке 2021 жылғы 1 маусымнан кешіктірілмей ұсынылсын.