Қазақстан Республикасы Министрлер Кабинетінің 1992 жылғы 21 қаңтардағы N 51 Қаулысы.
Жергілікті халық депутаттары Кеңестерінің атқару комитеттері, министрліктер, ведомстволар, республиканың қоғамдық ұйымдары қазақ тілін және басқа да ұлт тілдерін дамытудың мемлекеттік бағдарламасын іске асыру жөнінде белгілі бір шаралар қабылдады.
Өткен бір жарым жыл ішінде жұмыс істеп тұрғандарға қосымша қазақ тілінде оқытатын және тәрбиелейтін 292 мектеп пен 654 балабақша ашылды. Ұлттық мектептер мен мектепке дейінгі мекемелерде орыс тілін үйренуді жақсарту үшін жағдайлар жасалуда. Ана тілі ретінде 12 ұлттық тілді оқыту енгізілді. 100-ден астам ұлттық-мәдени орталықтар мен қауымдастықтар, 5 тілде жұмыс істейтін 42 кәсіби театр, 22 ұлттың тілі мен мәдениетін білдіретін 740 көркемөнерпаздар ұжымы жұмыс істейді. Телерадио хабарларын тарату қазір 10 тілде жүргізілуде, қазақ тілінде радио хабарларын тарату көлемі тәулігіне 5 сағатқа өсті. Сөздіктер, өзін-өзі оқыту өнімдері 5 еседен астам ұлғайды. Мемлекеттік тілде іс жүргізуді енгізу бойынша алғашқы қадамдар жасалды.
Сонымен қатар, билік және басқару органдарының, кәсіпорындар мен ұйымдар басшыларының жұмысында іс жүзінде тәуелсіз Қазақстан Республикасының Мемлекеттік тіл мәртебесін бекіту, орыс-қазақ қостілділігін дамыту, ұлттық тілдердің қоғамдық функцияларын кеңейту бойынша елеулі кемшіліктерге жол берілген.
Орал облыстық атқару комитетінің бағдарламасында мемлекеттік тілде іс жүргізуді енгізу мерзімі белгіленбеген, Шығыс Қазақстан және Жамбыл облыстық атқару комитеттері оны аудандық атқару комитеттеріне қайта тапсырған. Қостанай облыстық атқару комитеті қазақтардың жинақы тұратын жерлерінде мемлекеттік тілде іс жүргізуді енгізуді жоспарлап отыр. Көкшетау облыстық бағдарламасы бойынша 2000 жылға дейін 16 ауданның біреуінде және 200 ауданның 35 ауылдық кеңесінде қазақ тілінде іс жүргізуді енгізу жоспарланған. Мұның бәрі республиканың тіл туралы Заңын, оны іске асырудың мемлекеттік бағдарламасының талаптарын бұзу болып табылады. Бұл ережеге Қазақ КСР Министрлер Кеңесі Төралқасының 1990 жылғы 27 қыркүйектегі N 23-а қаулысының қабылдануы облыстық атқару комитеттеріне, қалалық(аудандық)атқару комитеттеріне осы аса маңызды мәселені шешуді белгісіз мерзімге кейінге қалдыруға себеп болған қазақ тілінде іс жүргізуді енгізу мерзімдерін дербес айқындау тапсырмасы бөлігінде Тілдерді дамытудың мемлекеттік бағдарламасына кейбір өзгерістер мен толықтырулар ықпал етті.
Республиканың сауда министрлігінде, "Қазжилкомхоз" республикалық концернінде, Қазбытсоюзде және басқа да көптеген қызметтік және нұсқаулық құжаттарды мемлекеттік тілге аудару жұмыстары өте төмен қарқынмен жүргізілуде. Республика Мемснабының, Қазтұтынуодағының, Қазместпромның, Қазлегпромның, Алматы темір жолы басқармасының және басқа да бірқатар бұйрықтары мен шешімдерін тарату тек орыс тілінде жүзеге асырылады. 126 министрліктер мен республикалық ведомстволардың тек 26-сында аудармашы лауазымдары енгізілді. Қазақ тілін үйрену бойынша үйірмелердің көпшілігі жұмысын тоқтатты.
Байланыс министрлігімен байланыс кәсіпорындарын қазақ шрифтімен телеграф аппараттарымен жабдықтау бойынша жұмыс аяқталған жоқ. Республикада сөйлеуді ілеспе аударуға арналған жабдықтармен жабдықталған 68 зал ғана бар. 1991 жылы республиканың мемснабында қазақ шрифтімен 1 мыңға жуық машина сатылды, бұл олардың қажеттіліктеріне жауап бермейді.
Ұлттық мектептерде, мектепке дейінгі балалар мекемелерінде орыс тілін оқыту одан әрі жетілдіруді талап етеді, ұлттық тілдерді дамыту мәселелері тиімсіз шешіледі, "Қазақ тілі" қоғамының, ұлттық-мәдени орталықтар мен қауымдастықтардың материалдық базасы нығайтылмайды. Мемлекеттік бағдарламаның көптеген тапсырмалары тиісті қаржылық қамтамасыз етусіз қалды, республикалық тілдерді дамыту қоры құрылмады.
Қазақстан Республикасының Министрлер Кабинеті ҚАУЛЫ ЕТЕДІ:
1. Облыстық, Алматы, Ленин қалалық Халық депутаттары Кеңестерінің, министрліктер мен ведомстволардың Қазақстан Республикасында қазақ тілін және басқа да ұлт тілдерін дамытудың 2000 жылға дейінгі кезеңге арналған мемлекеттік бағдарламасын орындау жөніндегі атқару комитеттерінің жұмысы жеткіліксіз деп танылсын.
2. Қазақстан Республикасының облыстық атқару комитеттеріне, Алматы және Ленин қалалық атқару комитеттеріне, министрліктері мен ведомстволарына:
республиканың барлық басқару органдарында, мекемелерінде және кәсіпорындарында қазақ тілінің мемлекеттік тіл ретінде қолданылуын қамтамасыз ету;
1995 жылы осы жұмысты аяқтау үшін мемлекеттік тілде іс жүргізуді, кадрлық және материалдық-техникалық қамтамасыз етуді енгізу жөніндегі іс-шаралар мен мерзімдерді қайта қарау. Мемлекеттік тілде іс жүргізуді енгізу кестесі талдау және бақылау үшін Тілдерді дамыту мәселелері жөніндегі республикалық үйлестіру кеңесіне 1992 жылғы 1 мамырға дейін ұсынылсын;
министрліктер мен ведомстволардың орталық аппараттарында, жергілікті халық депутаттары Кеңестерінің атқару комитеттері басқармасының тиісті бөлімдерінде, кәсіпорындарда, мекемелер мен ұйымдарда 1992 жылғы 1 шілдеге дейін еңбекақы төлеу қорлары есебінен қазақ тілінің аудармашылары мен оқытушылары лауазымдарын енгізсін, мемлекеттік тілді меңгерген қазақ емес ұлт қызметкерлерін ынталандыру жөніндегі шаралар жүйесін әзірлесін және енгізсін;
барлық жерде мемлекеттік тілді үйренуді жалғастыру, бұл жұмыс үшін жауапкершілік бірінші басшыларға жүктелсін.
3. Облыстық атқару комитеттері, Алматы және Ленин қалалық атқару комитеттері мен ведомстволары 1992 жылдан бастап мемлекеттік бағдарламаны жыл сайынғы нысаналы қаржыландыруды қамтамасыз етсін, әлеуметтік даму қорларынан және басқа да көздерден қаражат тартуға жәрдемдессін.
4. Қазақстан Республикасының Мемэкономикомитеті тілдерді дамытудың республикалық қорын құру, сөйлеулерді және тамақ пісіру машиналарын қазақ шрифтімен ілеспе аударуға арналған аппаратура шығару жөніндегі шетелдік фирмалармен бірлескен кәсіпорын ұйымдастыру, сондай-ақ оларды республиканың жұмыс істеп тұрған кәсіпорындарының базасында шығару жөнінде ұсыныстар әзірлегенін назарға алсын. Тілдерді дамыту мәселелері жөніндегі республикалық үйлестіру кеңесіне осы мәселелерді қарауды және Қазақстан Республикасының Министрлер Кабинетіне енгізуді тапсырсын.
5. Қазақстан Республикасының Еңбек министрлігіне Ғылым академиясымен, Қазсовпрофпен, министрліктермен және ведомстволармен бірлесіп, 1992 жылғы 1 наурыздан кешіктірмей Қазақстан Республикасының Министрлер Кабинетіне қазақ және орыс тілдерін білуі және тиісті біліктілік талаптары қажет лауазымдардың тізбесін ұсынуды тапсырсын.
6. Қазақстан Республикасының Баспасөз және бұқаралық ақпарат министрлігі халыққа білім беру министрлігімен және Қазақстан Республикасының Ғылым Академиясымен бірлесіп 1992/93 оқу жылына балабақшалар мен оқу орындарының қазақ тіліндегі көрнекі құралдарға, оқулықтарға және оқу-әдістемелік әдебиеттерге қажеттілігін қамтамасыз етсін, қазақ тілінің сөздіктерін, сөздіктерін, анықтамалықтарын, өзін-өзі оқытушыларын шығаруды кеңейтсін.
Қазақстан Республикасының халыққа білім беру министрлігі Қазақстан Республикасының Баспасөз және бұқаралық ақпарат Министрлігімен және ғылым академиясымен бірлесіп Министрлер Кабинетіне мектептер, кәсіптік-техникалық училищелер, арнаулы орта және жоғары оқу орындары үшін бірегей оқулықтар мен оқу құралдарын жасағаны үшін Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығын белгілеу туралы ұсыныстар енгізсін.
7. Қазақстан Республикасының Әділет министрлігі 1992 жылғы 1-тоқсанда ұлттық топтардың компам тұратын жерлеріндегі тілдеріне ресми тіл мәртебесін беру тәртібін әзірлесін және Министрлер Кабинетіне енгізсін.
8. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік мүлік жөніндегі мемлекеттік комитеті, облыстық, Алматы және Ленин қалалық Халық депутаттары Кеңестерінің атқару комитеттері "Қазақ тілі" республикалық қоғамына, оның жергілікті жерлердегі бөлімшелері мен ұлттық-мәдени орталықтарына Үй-жайлар бөлу, олардың материалдық-техникалық базасын нығайту мәселелерін шешсін.
9. Облыстық атқару комитеттері, Алматы және Ленин қалалық атқару комитеттері, тиісті министрліктер мен ведомстволар осы қаулының орындалуы туралы Қазақстан Республикасының Министрлер Кабинетін 1992 жылғы 1 шілдеге дейін Тілдерді дамытудың мемлекеттік бағдарламасының орындалу барысы туралы бұрын белгіленген ақпаратпен бірге хабардар етсін.
Премьер-министр
Қазақстан Республикасының