Бутаков шығанағы

Бутаков шығанағы

Бутаков шығанағы (бұрынғы атауы – Перовский шығанағы) Кіші Арал теңізінің солтүстік бөлігінде, Шұбартарыс және Көктырнақ жоталарының арасында орналасқан. Алғашында бұл шығанақ Орынбор әскери губернаторы Василий Алексеевич Перовскийдің құрметіне аталған. Кейінірек ол 1848 жылы Арал теңізіне алғашқы ғылыми экспедицияны басқарған теңіз офицері әрі зерттеуші Алексей Иванович Бутаковтың есімімен қайта аталды. Ол осы аумақтың алғашқы навигациялық картасын жасап, ол карта 1950-жылдарға дейін қолданылған. Бутаков жинаған ғылыми деректер отандық және әлемдік география ғылымының дамуына зор ықпал етіп, Арал теңізін қазіргі заманғы зерттеудің негізін қалады.

Арал теңізіндегі су деңгейі айтарлықтай төмендегенге дейін шығанақтың ұзындығы 40 километрге дейін, ал ені 20 километрге дейін жеткен. Алайда XX ғасырдың соңына қарай оның көлемі едәуір қысқарды: ұзындығы шамамен 20 километр, ал ені небәрі 3–4 километр болды.

Шығанақ жағалаулары әртүрлі сипатқа ие: солтүстік жағалауы тік жарлы болса, оңтүстік-батыс бөлігі жайпақ және батпақты келеді. Айналасындағы жер бедері төбелі, негізінен сортаң топырақтар мен шөлейт жазықтар басым. Жағалау бойында осы өңірге тән өсімдіктер — қамыс пен сексеуіл өседі.

Гидрологиялық және экологиялық ерекшеліктері

Бутаков шығанағындағы судың тұздылығы Кіші Арал теңізінің орташа көрсеткіштерінен едәуір жоғары. 2005 жылғы деректер бойынша тұздылық деңгейі 24–27 г/л аралығында болған. Бұл негізгі су айдыны көлемінің азаюынан кейін су теңгерімінде және экожүйеде елеулі өзгерістер орын алғанын көрсетеді. Тұздылықтың жоғары болуына қарамастан, шығанақта Арал теңізіне тән бентос организмдерінің популяциялары сақталған. Олардың өміршеңдігі болашақта өңірдің экологиялық қалпына келуіне негіз бола алатын тұрақты микроэкожүйелердің бар екенін білдіреді. Бұл биологиялық әртүрліліктің қайта жандануына қатысты сақтықпен үміт ұялатады.

Бутаков шығанағы қазіргі таңда да маңызды табиғи аумақ болып қала береді және Арал геопаркі құрамына кіреді. Геопарк ЮНЕСКО-ның Ғаламдық геопарктер желісіне енуге ұмтылуда. Бұл аумақ өңір экожүйесіне антропогендік және табиғи факторлардың әсерін зерттеу үшін маңызды ғылыми алаң болып табылады.

 

Аралдық палеофауна

Аральдық палеофауна — бұл 1925 жылы Ақеспе ауылына жақын орналасқан Бутакова шығанағының жағалауында ашылған ерекше олигоцендік қабір. Қазба жұмыстары 1930-жылдары СССР Ғылым Академиясының Палеонтология институты және 1952, 1966, 1981, 1990-1991 жылдары Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының Зоология институты экспедицияларымен жүргізілді.

Қазба жұмыстары барысында әртүрлі жануарлардың, оның ішінде көкжаңғақтар, кеміргіштер, жыртқыш сүтқоректілер, тақсыртұяқтылар мен құрлық тасбақаларының қазба қалдықтары табылды. Айрықша назар аударғаны — Тургай жазықтығында жоғарғы олигоцен дәуіріне жататын индрикотерийге ұқсас алып мүйізтұмсықтың қаңқасы. 1933 жылы осы мүйізтұмсықтың екі белгілі бас сүйегінің бірі табылды, екіншісі, өкінішке орай, қазба жұмыстары кезінде бүлінді. Қазбалардың жасы 25–26 миллион жыл деп бағаланады.

Сонымен қатар, Corbula helmerseni сияқты қосжақтаулы ұлулар және Odontaspis туыстығының құм акулалары сияқты шеміршекті балықтар да табылды.

Бұл табыстар өңірдің ежелгі экожүйесі туралы құнды ақпарат береді және ғалымдарға осы аймақта миллиондаған жылдар бұрын болған климаттық және экологиялық жағдайларды қайта қалпына келтіруге көмектеседі.