Аралдағы Көкарал бөгеті

Аралдағы Көкарал бөгеті

Көкарал бөгеті Солтүстік Арал теңізі (Кіші теңіз) мен Оңтүстік Арал теңізін (Үлкен теңіз) бөліп тұрған Берг бұғазын бөгеп тұр. Ол теңіз деңгейінен 45 метр биіктікте орналасқан. Бөгет Сырдария өзенінің атырауынан оңтүстікке қарай 1,5 км жерде, Ақлақ су торабының солтүстік-батысынан 23,2 км, Арал қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 104 км, Қаратерең елді мекенінен солтүстік-батысқа қарай 25 км жерде, бұрынғы Көкарал түбегінің оңтүстік-шығысында, Қызылорда облысының Арал ауданында орналасқан.

Бөгет атауы бұрынғы Көкарал түбегінің атымен аталған, ол қазір құрлықтың бір бөлігіне айналған. «Сырдария өзенінің арнасын реттеу және Солтүстік Арал теңізін сақтау» (РРССАМ) жобасы аясында 2003–2005 жылдары Қазақстан Көкарал түбегінен бастап Сырдария сағасына дейін Көкарал бөгетін және гидротехникалық қақпаны салды. Бұл қақпа артық суды өткізіп, су деңгейін реттеуге мүмкіндік береді. Осылайша Кіші Арал Үлкен Аралдан бөлініп қалды.

Нәтижесінде Сырдарияның суы Кіші Аралда жиналып, су деңгейі абсолюттік биіктігі 42 метрге дейін көтерілді. Судың тұздылығы төмендеп, мұнда кейбір кәсіптік балық түрлерін өсіруге мүмкіндік туды.

2007 жылы Кіші Аралдағы балық аулау көлемі 1910 тоннаны құрады. Оның 640 тоннасы камбалаға тиесілі болса, қалғаны тұщы су балықтары — сазан, жерех, судак, лещ және сом болды. Бұл құрылыс «Сырдария өзенінің арнасын реттеу және Солтүстік Арал теңізін сақтау» жобасының негізгі нысандарының бірі болып саналады.

Жобаның жалпы құны едәуір көлемді құрады. Оның негізгі бөлігі Дүниежүзілік банк тарапынан бөлініп, қалған бөлігі республикалық бюджет қаражаты есебінен қаржыландырылды. Жаңа бөгеттің құрылысы 2004 жылы ресейлік инженерлердің қатысуымен және Халықаралық қайта құру және даму банкінің қаржысына басталды.

Көкарал бөгетінің биіктігі 4 метр, ұзындығы 13 километр. Ол Берг бұғазы арқылы теңізді екі Аралға бөлді, бұрын осы бұғаз арқылы су Оңтүстік Аралға ағып кететін. Бөгеттің түбіндегі ені 300 метр, ал үстіңгі жағының ені 9 метр.

Бөгет құрылысына 3 миллион текше метр құм мен қиыршық тас пайдаланылды. Төтенше жағдайлар үшін секундына 46 текше метр су өткізе алатын бірнеше цилиндр пішінді су ағызу тесіктері қарастырылған.

Бар болғаны бір жылдың ішінде Кіші Аралдың су деңгейі 4 метрге көтерілді. Қазіргі уақытта су деңгейі теңіз деңгейінен 42 метр биіктікте тұр. Бұл Оңтүстік Аралдан 14 метр жоғары, алайда 40 жыл бұрынғы деңгейден 11 метр төмен.

Мамандардың пікірінше, бұл жобаның жүзеге асуы Арал өңіріндегі экологиялық жағдайды айтарлықтай жақсартуға мүмкіндік береді. Жоба тек бөгетті ғана емес, сонымен қатар «Ақлақ» гидроторабын, «Сағымбай» және «Домалақ» каналдарындағы бастау құрылыстарын, Айтек гидротехникалық кешенін, Сырдария бойындағы қорғаныш дамбаларын және өзен арнасын түзеу жұмыстарын қамтиды.

1980-жылдардың соңында теңіздің солтүстік бөлігі оңтүстігінен түбегейлі бөлініп қалды. Сырдария суы тар бұғаз арқылы Кіші Аралдан негізгі теңіз бөлігіне ағып кетіп отырды. Соның салдарынан Кіші Арал тайызданып, көз алдымызда жойыла бастады.

Көкарал бөгеті мен «Ақлақ» гидротехникалық кешенінің құрылыстарын Ресейдің «Зарубежводстрой» ашық акционерлік қоғамы жүргізді. Жобаны Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің Су ресурстары комитеті басқарды, ал техникалық бақылауды британ-түрік «Мотт-Макдональд» компаниясы жүзеге асырды.

Су бұрын құрғап қалған теңіз табанын қайта жауып, өңірдің балық қорын қалпына келтіруге мүмкіндік берді.

Солтүстік Арал теңізі маңындағы экологиялық жағдай айтарлықтай жақсарды. Бұрын иен және шөлейт болған аумақтарда қайтадан тіршілік жанданды.