Қазіргі жағдайдағы мемлекеттік аудиттің рөлі мен маңызы
Қазақстандық қоғамның дамуы және мемлекеттік аппарат алдында туындайтын міндеттемелер жаңа форматтағы мемлекеттік басқару жүйесінің жұмыс істеуін талап етеді. Шет елдердің тәжірибесіне жүгінсек, экономикасы дамыған елдердегі тәуелсіз бақылаудың жетекші нысаны аудитория екенін атап өтуге болады. Кез-келген экономикалық формацияда мемлекеттік қаржыны басқарудың қолданыстағы жүйесіне объективті баға беретін және оның одан әрі тиімді жұмыс істеу бағыттарын анықтайтын институт қажет. Біздің еліміздің экономикасын дамытудың осы кезеңінде қаржы ресурстарын басқару және оларды пайдалану саласында жаңа міндеттер қойылуда, бұл қаржы жүйесінің барлық элементтерінің, атап айтқанда Салық және бюджеттік жүйелердің жұмыс істеуіне жаңа тәсілдерді талап етеді. Осыған байланысты мемлекеттік аудит бағыттарына әсер ететін бюджеттік саясатқа заманауи тәсілдер әзірленуде.
Кез келген мемлекеттің қаржы жүйесінің табысты жұмыс істеуінің міндетті шарты, оны басқарудың негізгі функциясы мемлекеттік аудит және қаржылық бақылау болып табылады. Мемлекеттің экономикалық және әлеуметтік даму деңгейі, қоғамдық өмірдің барлық салаларында жұмыс сапасын жақсарту оның ұйымдастырылуы мен көріну формаларына байланысты. Мемлекеттік аудит пен қаржылық бақылауды дамыту және жетілдіру қажеттілігі уақыт талаптарына объективті түрде негізделген. Мемлекеттік аудит пен қаржылық бақылауды дамытудың стратегиялық бағыты бюджет қаражатының, мемлекет активтерінің қалыптасуына, қозғалысына және пайдаланылуына қаржылық бақылаудың Қазақстан үшін түбегейлі жаңа түрлері мен нысандарын енгізу болып табылады.
Қазақстан Республикасының Президентінің "Қазақстан-2050" Стратегиясы: қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты "атты Қазақстан халқына Жолдауында: "осы Жолдауға сәйкес "Қазақстан Республикасында мемлекеттік аудитті енгізу тұжырымдамасы" Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 18 маусымдағы № 609 қаулысымен әзірленіп, бекітілді. Осы Тұжырымдамада мемлекеттік қаржылық бақылауды кезең-кезеңмен реформалауға және мемлекеттік аудитті енгізуге көзқарасы мен негізгі тәсілдері айқындалған оның функционалдық бағыттарын кеңейту. Тұжырымдаманың басым бағыттарын іске асыру барысында 2015 жылғы 12 қарашада "Мемлекеттік аудит және қаржылық бақылау туралы" Заң қабылданды. Бұл ретте Заң мемлекеттік аудит және қаржылық бақылау ұғымдарын нақты ажыратады. Мемлекеттік аудит-бұл анықталған кемшіліктер мен тәуекелдерді басқару бойынша ұсыныстар негізінде пәрменді ұсыныстар бере отырып, қаржылық мәселелерді ғана емес, сонымен бірге олардың қызметінің барлық бағыттарын қамтитын мемлекеттік аудит объектілері қызметінің тиімділігін тұтас және тәуелсіз бағалау.
Халықаралық тәжірибеде мұндай рөлді мемлекеттік аудит атқарады.
Мемлекеттік аудит мүмкіндік береді:
1) Қаржылық тәртіпті жақсартуға, мемлекеттік қаржы ресурстары мен мемлекет активтерін қоғамның мүддесі үшін басқарудың ашықтығы мен тиімділігін арттыруға;
2) халықаралық аудит стандарттары мен ұлттық заңнамаға сәйкес сапалы бақылау жүргізу арқылы мемлекеттің экономикалық әлеуетін одан әрі арттыруға жәрдемдесуге міндетті.
Сонымен бірге, мемлекеттік аудиттің маңыздылығы оның экономикалық теріс қылықтар мен құқық бұзушылықтардың тиімді алдын алу қажеттіліктерін қанағаттандыру қабілетімен расталады, олардың саны шаруашылық жүргізуші субъектілер санының өсуімен бірге үнемі өсіп отырады. Қазіргі жағдайда мемлекеттік аудиттің маңызы өте зор. Бір жағынан, ол бюджетті уақтылы толықтыруды қамтамасыз етеді, экономикалық қылмыстармен және құқық бұзушылықтармен күреседі, екінші жағынан, бұзушылықтардың алдын алу және алдын алу арқылы мемлекеттік органдар мен квазимемлекеттік сектор субъектілері қызметінің тиімділігін арттыруға ықпал етеді.
Мемлекеттік аудит орталық мемлекеттік және жергілікті атқарушы органдар қызметінің тиімділігін жетілдіруге және арттыруға бағытталған. Ол бұзушылықтарды анықтауға және ден қою шараларын қабылдауға бағытталған мемлекеттік қаржылық бақылау жүйесінен айырмашылығы, ескерту сипатына ие. Мемлекеттік аудит тек белгілі бір сәйкессіздіктерді көрсетіп қана қоймай, мемлекеттік қаржы ресурстарын пайдалану мен басқарудың резервтері мен әлеуетін үлкен табыстылықпен, тиімділікпен анықтауы керек, яғни.жазалаушы емес, ескерту сипатында. Бұзушылық фактілерін анықтау мен анықтаудан олардың алдын алуға және оларды жасау себептерін жоюға баса назар аударылады.
Мемлекеттік аудит Мемлекеттік аудит объектілерінің қызметін тәуелсіз бағалау ретінде айқындалатын жалпы басқару жүйесінің ажырамас бөлігі ретінде қаралады. Осыған байланысты мемлекеттік аудитті толыққанды енгізу бюджет қаражатын бақылауды жетілдірудегі маңызды бағыттардың біріне айналуда.