Қазіргі әлемде мемлекеттік қаржыны тиімді және ашық басқару кез келген елдің тұрақты дамуының негізгі тіректерінің бірі болып табылады. Қазақстан Республикасында мұндай тиімділікті қамтамасыз етудің маңызды құралдарының бірі – сәйкестік мемлекеттік аудит. Бақылаудың бұл нысаны заңдылықты сақтауда, бюджет қаражатын мақсатты пайдалануды қамтамасыз етуде және сыбайлас жемқорлық көріністерінің алдын алуда аса маңызды рөл атқарады.
Қазақстан Республикасындағы сәйкестік мемлекеттік аудиттің ерекшеліктеріне тоқталмас бұрын, оның негізгі маңызын түсіну қажет. Сәйкестік аудит – мемлекеттік аудит объектісінің Қазақстан Республикасы заңнамасының нормаларын, сондай-ақ оларды іске асыру үшін қабылданған квазимемлекеттік сектор субъектілерінің актілерін сақтауын бағалау және тексеру.
Бұл аудиттің түрі, оның мақсаты тексерілетін субъектінің қызметінің, операцияларының, процестері мен жүйелерінің белгіленген нормаларға, қағидаларға, заңдарға, саясаттар мен рәсімдерге қаншалықты сәйкес келетіндігін тексеру болып табылады.
Қаржылық есептіліктің дұрыстығына назар аударатын қаржылық аудиттен немесе тиімділік пен нәтижелілікті бағалайтын тиімділік аудитінен айырмашылығы, сәйкестік аудиті белгіленген талаптардың сақталуын басты орынға қояды. Ол: «Барлығы дұрыс, белгіленген қағидаларға сәйкес орындалып жатыр ма?» деген сұраққа жауап береді.
Қазақстан Республикасындағы бюджеттік ұйымдарға сәйкестік мемлекеттік аудит не үшін қажет? Қазақстандағы бюджеттік ұйымдар, мейлі олар мемлекеттік мекемелер, квазимемлекеттік кәсіпорындар немесе мемлекеттік бюджеттен қаржыландырылатын басқа да құрылымдар болсын, мемлекет тарапынан ерекше назар аударылатын объектілер болып табылады. Бұл олардың қоғамдық қаражатты басқаруымен және олардың қызметі азаматтардың әл-ауқатына тікелей әсер етуімен байланысты. Осы тұрғыда сәйкестікке мемлекеттік аудит бірқатар аса маңызды функцияларды орындайды.
Бюджет қаражатын пайдаланудың заңдылығын қамтамасыз ету: Бұл - басты мақсат болып табылады. Сәйкестік аудит бюджет қаражатының бюджеттік заңнамаға, Үкімет қаулыларына, министрліктер мен ведомстволардың бұйрықтарына, сондай-ақ басқа да нормативтік-құқықтық актілерге қатаң сәйкестікте жұмсалуын тексереді. Бұған сатып алуларды жүргізудің заңдылығын, төлем құжаттарының дұрыс рәсімделуін, шығыстар лимиттерінің сақталуын және т.б. тексеру кіреді.
Бұзушылықтар мен теріс пайдаланушылықтардың алдын алу және анықтау: Белгіленген қағидалардың сақталуын жүйелі түрде тексеру арқылы сәйкестік аудиті қаражатты мақсатсыз пайдалану, жымқыру, алаяқтық, сыбайлас жемқорлық схемалары және басқа да бұзушылықтар жағдайларын анықтауға көмектеседі. Мұндай фактілерді уақтылы анықтау оларды жою және кінәлі тұлғаларды жауапкершілікке тарту жөнінде шаралар қабылдауға мүмкіндік береді.
Бюджет қаражатын пайдаланудың тиімділігі мен нәтижелілігін арттыру: Сәйкестік аудитінің негізгі назары заңдылыққа бағытталғанымен, ол жанама түрде тиімділікті арттыруға да ықпал етеді. Ұйымдар белгіленген қағидалар шеңберінде жұмыс істеген кезде, бұл көбінесе ресурстарды неғұрлым ұтымды бөлуге, шығындарды азайтуға және қойылған міндеттерді сапалы орындауға алып келеді.
Қоғамның мемлекеттік институттарға деген сенімін нығайту: Мемлекеттік қаражатты пайдаланудағы ашықтық пен есептілік – азаматтардың билікке деген сенімінің кепілі. Сәйкестік аудитінің тұрақты әрі сапалы жүргізілуі мемлекеттің өз шығыстарын бақылап отырғанын және қоғамдық ресурстарды тиімді басқаруға ұмтылатынын көрсетеді, бұл өз кезегінде қоғам сенімін нығайтады.
Мемлекеттік басқару жүйесін жетілдіру: Сәйкестік аудитінің нәтижелері бюджеттік процесті реттейтін заңнаманы талдау және жетілдіру, сондай-ақ бюджеттік ұйымдардағы ішкі рәсімдер мен басқару жүйелерін жақсарту жөніндегі ұсынымдарды әзірлеу үшін құнды ақпарат береді. Бұл мемлекеттік басқару жүйесінің үнемі дамуына және өзгермелі жағдайларға бейімделуіне ықпал етеді.
Тәуекелдерді төмендету: Белгіленген қағидалар мен рәсімдерді сақтау бюджеттік ұйымдар мен тұтастай алғанда мемлекет үшін қаржылық шығындардың, құқықтық мәселелердің және беделдік залалдың туындау тәуекелдерін барынша азайтады.
Жапарова Г.Б.
Әдеп жөніндегі уәкіл басшысының орынбасары