Санитариялық-эпидемиологиялық бақылау комитетінің төрағасы Н.О. Сәдуақасовтың «Превентивті медицина – кәсіби денсаулық негізі» тақырыбындағы баяндамасы

Санитариялық-эпидемиологиялық бақылау комитетінің төрағасы Н.О. Сәдуақасовтың «Превентивті медицина – кәсіби денсаулық негізі» тақырыбындағы баяндамасы

 

Қайырлы күн, құрметті әріптестер!

 

Бүгін кәсіби денсаулықтың негізі ретінде превентивті медицинаға баса назар аудара отырып, еңбекті қорғау және өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы превентивті саясаттың тәуекелге бағдарланған аспектісін талқылаймыз.

Менің презентациямның мақсаты – еңбекті қорғау және өнеркәсіптік қауіпсіздік контекстіндегі превентивті медицинаның маңыздылығын көрсету.

Превентивті медицина – бұл аурудың, мүгедектіктің және өлімнің алдын алу принципіне негізделген медицина саласы. Еңбекті қорғау контекстінде тұрақты медициналық қарап-тексерулер, вакцинация және өндірістік гигиена сияқты шараларды қамтиды.

Тәуекелге бағдарланған тәсіл тәуекелдерді алдын-ала бағалауды, тәуекелдерді басқару стратегияларын әзірлеуді және үнемі бақылау мен бағалауды қамтиды. Превентивті медицина және тәуекелге бағдарланған тәсіл еңбекті қорғау мен өнеркәсіптік қауіпсіздікте шешуші рөл атқарады:

- тұрақты медициналық қарап-тексерулер: қызметкерлердің денсаулығына қатысты ықтимал проблемаларды ерте анықтауды қамтамасыз етеді, бұл қажетті шараларды уақтылы қабылдауға мүмкіндік береді;

- салаға және жұмыс ерекшелігіне байланысты вакцинация жұқпалы аурулардың алдын алудың маңызды құралы болып табылады.

Өнеркәсіптік гигиенада жұмысшының жұмыс орнын дұрыс ұйымдастыру және жұмыс орындарында гигиеналық нормаларды сақтау маңызды.

Еңбек жағдайларын жақсарту желдетудің, жарықтандырудың, жұмыс орнының эргономикасының тиімді жұмысын, сондай-ақ қорғаныс жабдықтары мен жеке қорғаныс құралдарын пайдалануды қамтиды.

Бұл шаралар бірге қызметкерлердің денсаулығына қауіп төндіретін және олардың әл-ауқатына ықпал ететін жұмыс ортасын құруға көмектеседі.

Халықаралық деңгейде Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) және Халықаралық Еңбек Ұйымы (ХЕҰ) сияқты ұйымдар еңбекті қорғау және өнеркәсіптік қауіпсіздік саясатына айтарлықтай әсер ететін нұсқаулар мен нормативтік құжаттарды шығарады.

Халықаралық нормативтік құжаттар:

1. Тұрақты Даму Мақсаттары - 3, 6, 8 12;
2. Халықаралық еңбек ұйымы (ILO): техникалық конвенциялар;
3. Еңбек қауіпсіздігі мен гигиенасына ықпал ететін негіздер туралы № 187 Конвенция, 2006 ж;
4. Құрылыстағы еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау туралы № 167 Конвенция, 1988 ж;
5. Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау мен өндірістік орта туралы № 155 Конвенция, 1981 ж;
6. Жұмысшыларды ауаның ластануынан, жұмыс орындарындағы шу мен дірілден туындайтын кәсіби қауіптен қорғау туралы № 148 Конвенция, 1977;
7. ISO 45001: 2018: Денсаулық сақтау және еңбек қауіпсіздігін басқару жүйелерінің халықаралық стандарты (OHSM).

Қазақстанның нормативтік құжаттары:

1. Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 23 қарашадағы Еңбек кодексі;
2. «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» Қазақстан Республикасының 2020 жылғы 7 шілдедегі Кодексі: кәсіптік денсаулық пен превентивті медицинасына қатысты ережелер қамтылған (108-бап).

Жұқпалы емес аурулардың, оның ішінде кәсіптік аурулардың алдын алу мыналарды қамтиды:

1) мінез-құлық қаупі факторларының профилактикасы және халықтың хабардарлығын арттыру;

2) созылмалы жұқпалы емес ауруларды басқару бағдарламаларын (бұдан әрі - ЖЕА) енгізу;

3) бақылаудағы объектілердегі тәуекел факторларының мониторингі;

4) бақылаушы органдардың лауазымды адамдарының оларды бағалауын ескере отырып, өндірістік зиянды және (немесе) қауіпті факторлардың әсерінен аурулардың өндірістік тәуекел факторларының әсерін барынша азайту және денсаулық үшін тәуекелдерді бақылау;

5) созылмалы ЖЕА бар адамдарды, оның ішінде кәсіптік, скрининг, профилактикалық медициналық тексерулер, ерте жүгіну уәждемесін анықтау;

6) амбулаториялық дәрі-дәрмекпен қамтамасыз етуді, медициналық оңалтуды қоса алғанда, созылмалы аурулары бар, оның ішінде кәсіптік аурулары бар адамдарды динамикалық байқау және сауықтыру;

7) денсаулық жағдайы бойынша жеңіл жұмысқа уақытша ауыстыру.

2022 жылы Комитеттің аумақтық бөлімшелерінің бақылауында 19677 өнеркәсіптік кәсіпорын (2021ж.-20711), оның ішінде эпидемиялық маңызы жоғары 2371 объекті (2021ж.-2858) болды.

2022 жылы өнеркәсіптік объектілердің жалпы санынан 1129 (2021ж. -1085) объект санитариялық-эпидемиологиялық тексерумен қамтылды, үлес салмағы 5,7% (2021ж.-5,2%), оның ішінде зертханалық зерттеу әдістерімен 908 немесе 80,4% (2021ж.- 915 немесе 84,3%) құрады.

Эпидемиялық маңызы жоғары объектілердің ішінен 2022 жылы 1005 объект зерттелді (2021ж. - 951), оның ішінде зертханалық зерттеу әдістерін қолдана отырып, объектілердің 867 немесе 86,2% зерттелді (2021ж.-777 немесе 81,7%).

Өндірістік ортаның жай-күйіне мемлекеттік қадағалау жүргізу барысында 117 өнеркәсіптік объектілерде жұмыс аймағының ауасында ластаушы заттардың шекті рұқсат етілген концентрациясының (ШРК) артуы анықталды, сәйкес келмейтін сынамалар бойынша орташа республикалық көрсеткіш 12,9% -ды құрады (2021ж.-112 немесе 12,5%).

2022 жылы 19489 сынаманың буы мен газдары, оның ішінде 4271 қауіптіліктің 1 және 2-сыныпты заттары зерттелді. Жұмыс аймағының ауасындағы булар мен газдар құрамындағы сәйкессіздіктердің үлес салмағы 1,4%-ды құрады (2021ж.-1,3%), қауіптіліктің 1-2-сыныпты заттары 2021 жылмен салыстырғанда 0,8%-дан 1,2%-ға дейін ұлғайды.

Шаң мен аэрозольдерге 15304 сынама, оның ішінде қауіптіліктің 1 және 2-сыныптары 3811 сынамалар зерттелді, оның ішінде ШРК 1179 сынама мен қауіптіліктің 1-2-сыныптары 233 жоғары. 2021 жылмен салыстырғанда 2022 жылы жұмыс аймағының ауасының шаңдану көрсеткіші 6,5%-дан 7,7%-ға дейін және қауіптіліктің 1-2-сыныпты заттарына 3,9%-дан 6,1%-ға дейін ұлғайды.

2022 жылы республикада кәсіптік аурулар мен уланудың 1141 жағдайы тіркелді (2021ж. – 623 жағ.), оның ішінде кәсіптік аурулар – 1134 жағдай (2021ж.-611 жағ.) және кәсіптік уланудың 7 жағдайы (2021ж.-12 жағ.).

Айта кету керек, 2021 жылмен салыстырғанда 2022 жылы кәсіптік аурулардың саны 523 жағдайға өсті, өсім 1,9 есеге артты.

Кәсіптік аурулар мен уланулар 2022 жылы республиканың 5 өңірінде тіркелді: Қарағанды облысында – 906 жағдай (2021ж.-402жағ.), Шығыс Қазақстан – 223 жағдай (2021ж.-210 жағ.), Жамбыл – 8 жағдай (2021ж.-1 жағ.), Ақтөбе – 2 жағдай (2021ж.-0 жағ.) және Ақмола – 1 жағдай (2021ж.-0 жағ.) облыстарда.

2022 жылы зиянды және қолайсыз еңбек жағдайларында жұмыс істейтін 10000 жұмысшыға шаққанда кәсіптік сырқаттанушылық көрсеткіші 16,8-ді (2021ж.-11,8) құрады, 2021 жылмен салыстырғанда 1,4 есе өсті.

Аурулардың түрлері бойынша радикулопатия аурулары 47,3%, силикоз 13,5%, шаң бронхиті 12,8%, діріл ауруы 9,3%, кохлеарлы неврит 6,3%, артроз 2,1%.

 

Кәсіптік аурулар мен уланудың пайда болуының негізгі жағдайлары мен шарттары: технологиялық процестердің жетілмегендігі – 725 жағдайда (2021 ж.-379 жағ.), машиналардың, механизмдердің, жабдықтардың, құрылғылар мен құралдардың конструктивтік кемшіліктері – 350 жағдай (2021ж.-153 жағ.), санитарлық-технологиялық қондырғылардың жетілмегендігі – 42 жағдай (2021 ж.-33 жағдай.), ЖҚҚ қолданбау – 3 жағдай (2021ж.-20 жағ.), белгіленген еңбек және демалыс режимін бұзу – 12 жағдай (2021ж.-28 жағ.) және басқалары – 3 жағдай (2021ж.-3жағ.).

Кәсіп пен өтілге байланысты созылмалы кәсіптік аурулар негізінен түсті металлургия кәсіпорындарында (701 жағдай) және көмір (427 жағдай), химия (4 жағдай) және атом (1 жағдай) өнеркәсібінде, сондай-ақ денсаулық сақтау ұйымдарында (1 жағдай) тіркеледі.

Кәсіптік аурулардың алдын алу мақсатында қажетті жедел шаралар:

Бақылаудағы өнеркәсіптік объектілердегі өндірістік ортаның зиянды факторларын анықтау және қайта есепке алу, қауіптіліктің 1 және 2-сыныптарының объектілеріне ерекше назар аудару;

 Өндірістік ортаның зиянды химиялық және физикалық факторларының әсерінен қызметкерлердің денсаулығына зиян келтіру қаупінің дәрежесін, сондай-ақ еңбек шиеленісін сандық бағалауды жүргізу;

 Еңбек жағдайлары зиянды кәсіпорындарда міндетті медициналық тексерулердің ұйымдастырылуын және жүргізілуін бақылауды жүзеге асыру;

 Технологиялық процестерге, жаңа конструктивтік технологияларды, жабдықтарды және басқа да аспектілерді пайдалануға санитариялық-эпидемиологиялық қадағалауды жүзеге асыру;

 Объектілердегі зиянды өндірістік факторларға зертханалық-аспаптық бақылау жүргізу;

 Жұмыс ортасы мен еңбек жүктемесінің барлық қауіпті және зиянды факторларын анықтай отырып, кәсіптік аурулар мен улануларды тіркеу кезінде санитариялық-гигиеналық іс-шаралар кешенін жүзеге асыру;

 Еңбек медицинасы бойынша дәрігер-мамандардың өнеркәсіптік кәсіпорындардағы жұмыс мәселесін қарау.

Жұмыс орнындағы проблемаларды шешу жолдары:

1. Денсаулық үшін қысқа, орта және ұзақ мерзімді перспективада химиялық, физикалық, биологиялық, эргономикалық және психикалық тәуекелдерді бағалау және талдау;
2. Бағалау және талдау іс-шаралары іс-қимыл жоспарын құруға әкеледі.
3. Іс-әрекеттер ұйымдардың іс-қимыл жоспарларына біріктірілген және аудит, санитариялық-эпидемиологиялық мониторинг және объектілерді тексеру шеңберінде тексерілуі мүмкін.

Ұсынымдар: осы проблемалар мен сын-қатерлерді шешу үшін біз табысты халықаралық және қазақстандық тәжірибеге негізделген стратегиялар мен тәсілдерді пайдалана аламыз. Бұл оқыту мен хабардарлықты арттыруды, инфрақұрылым мен ресурстарды жақсартуды және бақылау мен мониторингтің тиімдірек тетіктерін әзірлеуді қамтуы мүмкін.

Жүргізілген талдау негізінде еңбекті қорғау мен өнеркәсіптік қауіпсіздікте превентивті медицинаны одан әрі дамыту мен енгізуді, сондай-ақ тәуекелге бағдарланған тәсілді жетілдіруді ұсынамыз. Бұл нормативтік базаны жақсартуды, қызметкерлерді оқытуды, мониторинг пен бақылауды күшейтуді және процестің барлық қатысушыларын еңбекті қорғау және өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы мәселелерді шешу бойынша бірлесіп жұмыс істеуге белсенді тартуды қамтуы мүмкін.

Қорытындылай келе, біз превентивті медицина мен тәуекелге бағдарланған тәсіл еңбекті қорғау мен өнеркәсіптік қауіпсіздікте маңызды рөл атқаратынын көреміз. Кейбір проблемалар мен сын-тегеуріндерге қарамастан, Қазақстандағы халықаралық тәжірибе мен табысты тәжірибеге негізделген оларды шешудің нақты жолдары мен стратегиялары бар.

Назар аударғаныңыз үшін рахмет.