Страницы

Статья

Цифрландыру монополияларды бақылауға қалай көмектеседі?

Прозрачность в сфере естественных монополий обеспечивает справедливые тарифы для населения

Уровень цифровизации в РК заметно выше не только среднего по миру, но и показателей многих развитых стран. Мы уже писали, что Казахстан в текущем году занял 28-е место по уровню развитию электронного правительства среди 193 стран, входящих в мониторинг ООН, против 29-го места в 2020-м. РК заметно обгоняет не только страны СНГ и ЦА, но и такие государства «первого эшелона», как Ирландия, Канада, Италия, Бельгия, Чехия и другие. Более того, в рейтинге электронного участия граждан (E-Participation Index, EPI) Казахстан занял 15-е место — один из сильнейших показателей в мире.

О важности цифровизации сервисов говорил и президент Касым-Жомарт Токаев, отметивший, в частности, что более 90% госуслуг в стране уже реализуется в электронном формате, и это один из самых высоких показателей в мире.

Один из примеров успешной цифровизации сервисов, позитивно сказавшейся на прозрачности процедур и процесса тарифообразования в РК — запуск в 2019 году электронной базы данных «Монополист». База призвана оцифровать всю деятельность субъектов естественных монополий (СЕМ) и субъектов общественно значимого рынка (СОЗР).

Напомним: от уровня контроля над работой и тарифной политикой СЕМ напрямую зависят уровень жизни населения, ценовая политика и состояние таких ключевых социально значимых сфер, как, скажем, коммунальное хозяйство, инфраструктура и т. д.

В целом деятельность монополистов в РК стремятся перевести в максимально прозрачный цифровой формат. В частности, например, сегодня у СЕМ есть доступ к «Единому окну закупок» НПП «Атамекен» — порталу, интегрированному с такими электронными площадками, как Mitwork, «Евразиан тек», «Каспий тендер», «Электронный торговый портал», «Электронная торговая площадка ЕТБ», «ЕТС — Тендер», «ФНБ Самрук-Қазына», государственные закупки, закупки недропользователей и НУХ «Байтерек». В результате СЕМ могут самостоятельно выбирать, на какой электронной торговой площадке осуществлять закупки товаров, работ и услуг.

В настоящее время продолжаются работы по расширению функционала базы данных «Монополист».

Ескертпе: ҚР-дағы ТМС инвестициялық бағдарламаны бекітеді, оған ТМС қызметтерінің тарифін белгілеу тәуелді болады. Мұндай бағдарламалардың мақсаты қолайлы техникалық, экономикалық және экологиялық әсерлерге қол жеткізу.

Қарапайым тілмен айтқанда, соңғы қызметтің тарифтері қандай болатыны, басқалармен қатар, монополист кәсіпорынның инвестициялық жоспары мен инвестициялық салымдары қандай болатынына байланысты. Мысалы, егер энергетикалық компания туралы айтатын болсақ, онда инвестициялық жоспар энергия өткізетін инфрақұрылымды немесе энергия өндіруші жабдықты дамытуды, қалпына келтіруді және жаңартуды қамтуы мүмкін. Кәсіпорынның бұған қанша ақша салғанына байланысты бұл компанияның кәсіпорындар мен халықты энергиямен қамтамасыз ету тарифі өзгереді.

Инвестициялық бағдарламалардың іске асырылуын және нысаналы индикаторларға қол жеткізуін бақылауды Табиғи монополияларды реттеу комитеті (ҚР ҰЭМ ТМРК) жүзеге асырады. 2020 жылға арналған есептерді қарау нәтижелері бойынша ҚР ҰЭМ ТМРК ТМС міндеттемелерін орындамағанын анықтады. Нәтижесінде еліміздің барлық өңірлерінде тұтынушыларға жалпы сомасы 13,3 млрд теңгеге қаражатты қайтару үшін уақытша өтемдік тарифтер бекітілді. 2021 жылы жағдай біршама қолайлы болып, сома 6,7 млрд теңгені құрады, бұл екі есеге жуық аз.

2022 жылғы 30 маусымдағы «Табиғи монополиялар туралы» ҚР заңына енгізілген өзгерістерге сәйкес, тарифтерді бекіту бойынша ТМС инвестициялық бағдарламасын қабылдау кезінде жергілікті атқарушы органдардың (әкімдіктер және басқалар) және өзге де мемлекеттік органдардың қорытындысы да енді ескерілді.

Жалпы, уәкілетті орган ТМС тарифтерін бекіту кезінде барлық пікірлер мен ұсыныстарды есепке алу, сондай-ақ сұрақтарға жауап алу мақсатында монополистердің өздерінің, тұтынушылардың, қоғам қайраткерлерінің және барлық мүдделі тұлғалардың қатысуымен алдағы өзгерістер, қызықтыратын сұрақтар бойынша қоғамдық тыңдаулар өткізеді.

ҚР-дағы цифрландырудың жалпы деңгейі монополистермен барынша өзара іс-қимылды электронды форматқа көшіруге мүмкіндік береді. Бұл өз кезегінде саладағы қоғамдық бақылауды күшейтіп, республиканың әрбір азаматы үшін деректерге қолжетімділікті ашады, сонымен қатар қағазбастылықты азайтып, көптеген процедураларды жеңілдетеді.

Ескерту: 2021 жылы ҚР-да интернет пайдаланатын 6 жастан асқан тұрғындардың үлесі қосылған жеріне қарамастан, жалпы халықтың 90,9%-ын құрады. Қалаларда бұл көрсеткіш 92,2%-ға, ауылдарда 88,8%-ға жетті. 2020 жылы интернетке қосылу деңгейі бүкіл республика бойынша 85,9%, қалалықтар бойынша 87,7% және ауылдық жерлерде 83,4% болды.

Салыстыру үшін: Халықаралық электрбайланыс одағының (The International Telecommunication Union, ITU) мәліметтері бойынша 2020 жылы бүкіл әлемде интернетті пайдаланатын адамдардың үлесі небәрі 59,1%, қалаларда — 75,6%, ауылдарда — небәрі 38,8% болды.

Осылайша, ҚР көрсеткіштері ТМД, Америка, Азия-Тынық мұхиты аймағының нәтижелерінен айтарлықтай асып түседі және Еуропа елдерінің көрсеткіштерінен сәл асып түседі. Бұл дамыған елдердің нәтижелеріне сәйкес келетін интернетке қосылудың ең жоғары деңгейі.