«Ұлттық басымдықтарды қамтамасыз етуге және мигранттар мен қандастардың құқықтарын қорғауға бағытталған көші-қон процестерін басқару»
жобасын жүзеге асыру үшін
байланысты грант тартуға
ӨТІНІМ
Жобаға түсіндірме жазба
«Ұлттық басымдықтарды қамтамасыз етуге және мигранттар мен қандастардың құқықтарын қорғауға бағытталған көші-қон процестерін басқару»
Жобаны әзірлеудің негізі мыналар болып табылады:
Аталған бастама «Қазақстан-2050» даму стратегиясы: Қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты; Қазақстан Республикасының 2025 жылға дейінгі стратегиялық даму жоспары сияқты еліміздің ең маңызды және өзекті саяси құжаттарымен толық сәйкес келеді.
Мемлекет басшысы Қ.К.Тоқаев 2021 жылғы 1 қыркүйектегі ««Халық бірлігі және жүйелі реформалар – ел өркендеуінің берік негізі»« атты Қазақстан халқына Жолдауында көші-қон процестері біздің еңбек нарығымызға да үлкен әсер ететінін атап өтті. Ішкі еңбек ұтқырлығы мәселелеріне де жаңа тәсілдер қажет.
2022 жылғы қаңтар оқиғасы Қазақстанның батыс және оңтүстік өңірлерінде жұмыспен қамту мәселесінің өткір тұрғанын көрсетті. Сондай-ақ, еліміздің солтүстік және шығыс өңірлеріндегі халық саны соңғы екі онжылдықта еліміздің басқа аймақтарына және шетелдерге кетуіне байланысты азайып келеді. Бұл аймақтар негізінен еңбекке жарамды халықты жоғалтуда, соның салдарынан еңбекке жарамды жастан асқан халықтың үлесі өсуде, оңтүстік және батыс аймақтарға қарағанда демографиялық қартаю айқынырақ. 2022 жылғы 11 қаңтарда Елбасы өз сөзінде көші-қон көңіл-күйінің өсуіне алғышарттар жасайтын өңіраралық диспропорциялар мен аймақтардың біркелкі дамуын атап өтті.
Осылайша, халық пен еңбек ресурстарының теңгерімсіз географиялық бөлінуін Қазақстан Республикасы ішкі көші-қонды (қоныс аударуды) жеңілдету арқылы шешуді қажет ететін проблема ретінде таниды. Атап айтқанда, еңбек ресурстарының ұтқырлығы нәтижелі жұмыспен қамтуды және жаппай кәсіпкерлікті дамытудың 2017-2021 жылдарға арналған бағдарламасының негізгі жеті міндетінің бірі ретінде аталды. Осы бағдарлама аясында «Оңтүстік-Солтүстік» ішкі қоныс аудару бағдарламасы іске қосылды, ол Қазақстандағы бірінші кешенді бағдарлама болып табылады және атаулы интеграциялық көмекті, бенефициарларды жұмыспен қамтуды және тұрғын үйді субсидиялауды, сондай-ақ ісін жаңа бастаған кәсіпкерлерге гранттарды қарастырады [1]. Бұл бастама бүкіл ел бойынша еңбек ресурстарын бөлуді теңестіру құралы ретінде ішкі көші-қонға үйлестірілген тәсілдің артықшылықтарын көрсетті.
Егер дұрыс басқарылатын болса, Қазақстандағы көші-қон жергілікті негізгі қызметтерді көрсетуді жақсартуға, инвестиция тартуға, жұмыс күші тапшылығын толтыруға, жұмыс орындарын құруға, инновацияларды ынталандыруға, қатысу мен ашықтықты арттыруға, тұрақты серіктестік пен сенімді қатынастарды құруға мүмкіндік береді. Әлеуметтік-экономикалық тұрақтандыруды ынталандыру үшін ұсынылып отырған бірлескен іс-шаралар жергілікті қызметтердің сапасын және табыс әкелетін мүмкіндіктерді жақсарту үшін жергілікті көші-қонды басқаруды жақсартуға мүмкіндік береді. Бастама елдің әлеуметтік-экономикалық дамуын нығайту мақсатында республикалық және жергілікті билік органдарының, жергілікті қоғамдастықтардың, мигранттар мен бизнес-қоғамдастықтардың серіктестігіне қажетті жағдай жасайды. Ұсынылып отырған кеңінен қатысуға негізделген инклюзивті тәсіл бар институционалдық қиындықтарды анықтайды және көші-қонның негізгі себептерін шешу үшін бірлескен шешімдерді әзірлейді, бұл жергілікті мемлекеттік қызметтерді жақсартуға және инклюзивті және тұрақты жергілікті экономикалық даму және жергілікті тұрғындар мен мигранттар, соның ішінде әйелдер мен жастар үшін лайықты жұмыс орындары үшін жақсы жағдайлар жасауға мүмкіндік тудырады. Жобаның дизайны жастармен, әйелдермен және мигранттармен кең ауқымды консультациялар мен фокус-топтық талқылауларға негізделген.
Жыл сайын мыңдаған қазақстандықтардың еңбек мигрантына айналуына байланысты еңбек көші-қоны тақырыбы өзекті және оны жабулы күйінде қалдыруға болмайды, - деді Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев 2020 жылғы 22 қазанда өткен Ұлттық Қоғамдық сенім кеңесінің төртінші отырысында. Көші-қон саясатының тұжырымдамасы (2023-2027 ж.ж.) шеңберінде Үкімет шетелде жұмыс істейтін, еңбек қанау қаупіне ұшырауы мүмкін азаматтарымыздың құқықтарын қорғау тетіктерін іске асыруы керек.
2022 жылғы қаңтардан бастап Мемлекет басшысының Жарлығымен көші-қон саласындағы 20 функция, оның ішінде халықтың көші-қоны саласындағы ведомствоаралық үйлестіруді жүзеге асыру, көші-қон процестеріне мониторинг жүргізу жөніндегі өкілеттіктер Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінен Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігіне берілді[1]. Енді мемлекеттік қызметшілер мен жергілікті атқарушы органдардың жұмысы мигранттарға әлеуметтік көмек көрсетуге, медициналық қызмет көрсетуге, сондай-ақ оларды жұмыспен қамтуға көбірек бағытталатын болады, бұл халықаралық стандарттарға сәйкес еңбек мигранттарының өзекті мәселелерін жақсырақ шешуге мүмкіндік береді.
Жағдайды қысқаша талдау:
Жаһандық саяси сын-қатерлер, шетелдік жұмыс күшін жеткізу тізбегіндегі өзгерістер және басқа да факторлар Қазақстанның негізгі көші-қон жолдарының халықаралық жетекші 20 елінің қатарына кіретін мемлекет ретіндегі маңыздылығын арттырады.
Біріншіден, Қазақстан үшін ішкі көші-қон мемлекеттік көші-қон саясатының аспектісі ретінде ерекше маңызды, өйткені тәуелсіздік кезеңінде елдің солтүстік өңірлерінен халықтың кетуі республика бойынша халық саны мен тығыздығының теңгерімсіздігін арттырды, көлемі үлкен аумақтардың халқының азаюына және солтүстік облыстардың экономикалық белсенділігінің төмендеуіне әкелді, шекаралық аймақтар ретінде бұл жерлердің қауіпсіздігіне күмән келтіріп, халықтың ішкі құрлыққа кетуін тудырды.
Қазақстанда жыл сайын миллионнан астам адам ішкі көші-қон процестеріне қатысады. Жыл сайын жүздеген мың адам бір аймақтан екінші аймаққа көшіп келеді. Бұл сан өсіп келеді: егер 2015 жылы 252 мың адам өз өңірінде қоныс аударуды жүзеге асырып, 202 мың адам бір облыстан екінші өңірге көшкен болса, 2019 жылы сәйкес көрсеткіш 681 мың адамды және 434 мың адам құрады[2]. Жалпы, 2019 жылы Қазақстан халқының 6% ішкі көші-қонмен қамтылды. Негізінен солтүстік облыстардан ішкі және оңтүстік өңірлерге бағытталған ішкі көші-қон қозғалыстарының нәтижесінде Қазақстан облыстары тұрғындарының көп бағытты динамикасы және халықтың ел бойынша таралуының өзгеруі байқалады. Қазақстанның ірі қалалары өзінің инфрақұрылымымен және мүмкіндіктерімен халық үшін тартымды: Қазақстан азаматтарының көпшілігі қалаларда тұруды жөн көреді. Мемлекет тұрғысынан алғанда, урбанизация дамудың катализаторы болып табылады: экономика тиімдірек және әртараптандырылған, өндірістің жаңа түрлері пайда болуда, қызмет көрсету саласы кеңейіп, кәсіби білім тереңдеуде, инновациялар белсендірек болуда[3]. Сондықтан да Қазақстан 2050 жылға қарай қала халқының үлесін 70 пайызға жеткізуді стратегиялық мақсат етіп қойды[4]. Алайда, ауылдық жерлерден қалаларға жаппай бей-берекет көші-қон жұмысшылар тапшылығы бар ауылдық жерлер үшін де, қалалар үшін де қиындықтар туғызады. Қалаларда бұл мәселелер тұрғын үй құрылысымен, қалалық көлік пен инженерлік инфрақұрылымды дамытумен, әлеуметтік қызметтерді дамыту қажеттілігімен, тұрғындардың экологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз етумен байланысты.
Болжамдарға сәйкес, егер қалыптасқан тенденциялар сақталса, 2050 жылға қарай Қазақстанның солтүстік облыстарының халқы жалпы саны 0,9 миллион адамға азаяды, ал оңтүстік өңірлердегі халық саны 7,3 миллион адамға артады.[5] . Нәтижесінде оңтүстік облыстардағы халық тығыздығы солтүстікке қарағанда 4 есеге жоғары болады. Динамика ірі қалалар мен аймақтарда халықтың толып кетуіне және басқа жерлерде халық санының теңгерімсіздігіне әкеледі. Ішкі көші-қонның негізгі векторы солтүстік облыстардан Астана, Алматы және Шымкент қалаларына көшу болып отыр. Үкіметтің солтүстік өңірлерге бағытталған көші-қон векторларын қалыптастыруға бағытталған шаралары жеткіліксіз. Оңтүстіктен солтүстік аймақтарға қоныстандыру бағдарламасы мигранттардың жұмысқа орналасу және тұрғын үй сатып алу/жалдау қиындықтары, сондай-ақ дәстүрлер мен қажеттіліктердің айырмашылығына байланысты мигранттарды бейімдеудегі қиындықтар, сондай-ақ Қазақстанның оңтүстігі мен солтүстігіндегі халықтың мәдени алшақтығы сияқты кедергілерге тап болады.
Екіншіден, қазақстандықтар жақсы жұмыс іздеу, шетелде тұру мүмкіндігін іздеу үшін елден кетеді. Соңғы онжылдықта осы себеп бойынша көшіп кеткен қазақстандықтардың саны екі есеге артты. 2016 жылдан бастап Қазақстан азаматтарының жұмысқа орналасу мақсатында шетелге көші-қонының артуы байқалады. 2020 жылдың ресми статистикасы бойынша қазақстандық еңбек мигранттары Грекияда (2249 адам), Түркияда (399 адам), АҚШ-та (247 адам), Беларусьте (234 адам), Германияда (2019 жыл бойынша 2803 адам) жұмыс істейді. Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің мәліметі бойынша, 2018 жылы Корея Республикасында 11 561 Қазақстан азаматы «мәртебесі реттелмеген еңбек мигранттары» ретінде тіркелген. [1] Шетелдегі Қазақстан азаматтары жұмысқа қабылдаудың этикалық нормаларын сақтай отырып, жұмыспен қамтуға жәрдемдесудің мемлекеттік жүйесін құру, қазақстандық еңбек мигранттарын құқықтық қорғауды жақсарту және елге оралған еңбек мигранттарына Қазақстанның дамуының игілігі үшін өздерінің жаңа біліктілік әлеуетін қолдану мүмкіндігін қамтамасыз ету мемлекеттік көші-қон саясатының басым элементтері болуы тиіс.
Үшіншіден, Қазақстан жаңашаландыруға бағытталған қарқынды дамып келе жатқан экономика ретінде өз халқының бір бөлігінің халықаралық білім беру және академиялық көші-қонға қатысуынан барынша пайда ала алады. ЮНЕСКО мәліметтері бойынша, 90 мыңға жуық қазақстандық студент шетел университеттерінде және 40 мыңға жуық шетелдік студенттер Қазақстандағы жоғары оқу орындарында білім алуда[6]. Халықаралық менеджментті дамыту институтының мәліметі бойынша 2020 жылы Қазақстан әлемдік таланттар нарығында (IMD World Talent Ranking 2020) бәсекеге қабілеттілік бойынша ТМД елдері арасында бірінші орынға шықты, дегенмен бұл әлемнің 63 елі арасында 44-ші орында және соңғы жылдары төмендеп келеді[7]. Елдің бәсекеге қабілеттілігін арттыру үшін білім беру жүйесін дамыту, елде оқитын шетелдік студенттерді жұмысқа орналастыру үшін жағдай жасау, экономиканы инновацияларға ашық ету, отандық және әлемдік еңбек нарығынан тартылған таланттар үшін бизнестің тартымдылығын арттыру қажет.
Төртіншіден, этникалық көші-қонды басқару жүйесі үнемі жетілдірілуде, дегенмен қандастарды репатриациялауды жүзеге асырудағы бірқатар мәселелер бүгінгі күнге дейін өзекті болып отыр. Жұмыспен қамту проблемалары, республика өңірлерінің еңбек ресурстарына қажеттіліктерін есепке алмай, сондай-ақ иммигранттардың өздерінің тілектері осы қажеттіліктерге қайшы келуі мүмкін болғанына қарамастан, өңірлерде біркелкі емес орналастыру, сонмен қатар әлеуметтік-экономикалық және мәдени-ағартушылық құрамдастарды үйлестіретін қандастардың кешенді, жаң-жақты интеграциясына жеткіліксіз көңіл бөлу, этникалық көші-қонды басқару жүйесін одан әрі жетілдіруді талап етеді. Ұзақ мерзімді перспективаға бағытталған қандастардың толық интеграциясына жәрдемдесу ерекше маңызды стратегиялық міндет болып табылады. Қандастар мен жергілікті халық арасындағы әлеуметтік-мәдени алшақтықты қысқарту және олардың белсенді өзара әрекеттесуінің маңыздылығы жұмысқа орналасуға көмектесуден және халықты әлеуметтік қорғау жүйесіне қосудан кем емес. Елге оралғысы келмейтін, соған қарамастан елге инвестиция салуға және тарихи отанымен мәдени байланыстарды жалғастыруға дайын шетелдегі қандастар диаспораларымен өзара іс-қимыл өзекті болуда.
Бесіншіден, Қазақстан көршілес Орталық Азия елдерінен, Қытайдан, Моңғолиядан және басқа да елдерден келген мигранттардың жетекші бағыты болып табылады. Соңғы бес жылда Қазақстанның жалпы көші-қон құрылымы еңбек миграциясын арттырды. Қазақстанға келген еңбек мигранттарының ресми саны 2000-2010 жылдар аралығында екі есе өсті және содан бері өсу үстінде.
Көші-қонның Қазақстанның демографиясы мен әлеуметтік-экономикалық дамуына күшті әсерін мойындай отырып, Қазақстан билігінің негізгі міндеттері мен мәселелері елдің тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамуын қамтамасыз ету болып табылады. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев 2021 жылғы 1 қыркүйектегі Қазақстан халқына Жолдауында көші-қон процестері қазақстандық еңбек нарығына үлкен әсер ететінін атап өтті. Әлеуметтік-экономикалық даму және мигранттардың құқықтары мен мүмкіндіктерін маңызды кеңейту үшін көші-қоннан пайда табуға бағытталған саясаттарды, бағдарламалар мен механизмдерді одан әрі нығайту қажет.
Жергілікті өзін-өзі басқару органдарына көші-қон тәуекелдері мен проблемаларын шешуге өткір қажеттілік бар екені белгілі болып отыр, бұл жаңа және тиімді көші-қон дағдылары мен ертерек кешенді ден қоюға бағытталған құзыреттерсіз қиындықтар тудырады, өйткені бұл ішкі мигранттар, соның ішінде оңтүстіктен солтүстікке қоныс аударушылар, қандастар келгеннен кейін бірден нашар дайындыққа байланысты шиеленісті азайтуға және көшкеннен кейін туындайтын кейбір әлеуметтік-мәдени мәселелердің алдын алуға көмектеседі. Халықтың және еңбек ресурстарының теңгерімсіз географиялық бөлінуінің орын алып отырған проблемаларын ескере отырып, жастар мен әйелдерге ерекше назар аудару арқылы ішкі көшіп-қонушылардың және қазақстандық еңбекші-мигранттардың осал тұстарын ерте анықтау және оларға ден қою құзыреттілігін арттыру азаматтардың әл-ауқатын қамтамасыз етудің негізгі міндеті болып табылады.
Тиісті грантты тартуға өтінім шеңберінде Қазақстандағы ХКҰ ұсынған іс-шаралар: а) 2023-2027 жылдарға арналған көші-қон саясатының тұжырымдамасын іске асыруға; Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтiк қорғау министрлiгiнiң, жергiлiктi атқарушы органдардың, Халықты жұмыспен қамту орталықтарының және жұмысқа орналастыру агенттiгiнiң өкiлдерiнiң; үкіметтік емес сектор, бұқаралық ақпарат құралдары, жеке бизнес, басқа да мүдделі тұлғалардың әлеуетiн күшейтуге; (b) Қазақстан Республикасының көші-қон саясатын табысты іске асыру мақсатында жастардың, әйелдердің, мигранттардың, қандастардың құқықтарын кеңейтуге жағдай тудырады.
Жоғарыда аталған мәселелер мен қажеттіліктерді шешу үшін жоба 4 негізгі бағыт бойынша құрылымдалып, Қазақстанда жүзеге асырылатын болады. Қазақстандағы ХКҰ – Біріккен Ұлттар Ұйымының Көші-қон жөніндегі агенттігінің елде де, Орталық Азияда да көші-қон және әлеуметтік-экономикалық даму саласындағы алдыңғы қатарлы білімі мен тәжірибесі бар. Бұл бастама жастарды, әйелдерді және мигранттарды жұмыспен қамту және әлеуметтік инфрақұрылым арқылы мүмкіндіктерін кеңейту үшін қолдау тетіктері мен бағдарламаларын әзірлей отырып, елдің әлеуметтік-экономикалық дамуын қолдау бойынша агенттіктің бұрынғы күш-жігеріне негізделеді.
Жоба Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігіне келесі құрамдас бөліктер бойынша сараптамалық қолдау көрсетуді көздейді:
1-бағыт. Қазақстан үкіметінде ел ішіндегі зияткерлік, қаржылық және инвестициялық әлеуетті арттыру үшін шетелдегі қазақ диаспорасымен өзара әрекеттесу құралдары бар.
Нәтиже 1.1. Үлкен деректер (Big Data) әдісі арқылы таңдалған елдердегі қазақ диаспорасын картаға түсіру.
«Үлкен деректер» модельдерін дамыту арқылы мүмкін болған диаспораларды картаға түсірудің жаңа әдістерін пайдалана отырып, ХКҰ Қазақстанға бағытталған нақты веб-сайттарға кіру деректерін пайдалану арқылы қазақ диаспорасының картасын әзірлейді. Бұл картаға түсіру (a) диаспораның ел бойынша, сондай-ақ диаспора халқы көп елдердегі қалалар бойынша шоғырлануы тұрғысынан; (b) әртүрлі елдердегі сайтқа кірушілердің жасы мен жынысы бойынша негізгі демографиялық деректер тұрғысынан диаспора туралы түсінік береді. Namsor-мен жұмыс істей отырып және нақты дерекқорлардың ономастикалық талдауын пайдалана отырып, ХКҰ ғылым, инновация және жоғары біліммен байланысты секторлардағы таңдалған жерлерде/елдерде жұмыс істейтін қазақстандықтарды бағалауды жүргізеді. Дерекқорларға, мысалы, LinkedIn, сондай-ақ белгілі бір ғылыми, кәсіби және университеттік қауымдастықтардың жеке дерекқорлары кіруі мүмкін, оларға кіру үшін Namsor төлейді.
Іс-шара 1. Шетелде тұратын этникалық қазақтардың нақты деректер базасына ономастикалық талдау жүргізу үшін Namsor-ды тарту
Іс-шара 2. Қазақстанның инвестициялық тартымдылығы (экономикалық, мәдени) мүмкіндіктерін бағалау мақсатында Еуропа, Америка және Азиядағы диаспора өкілдерімен сұхбат жүргізу.
Іс-шара 3. Диаспора өкілдерін шетелде тұратын этникалық қазақтар үшін «Ата жолы» картасын енгізу ережелерімен таныстыру, елге оңайлатылған кіру/шығу мәселесін зерделеу мақсатында телекөпір ұйымдастыру.
Іс-шара 4. Жергілікті атқарушы органдарды шетелде тұратын этникалық қазақтардың нақты деректер қорын ономастикалық талдау әдістемесіне оқыту.
Іс-шара 5. Аумақтық көші-қон басқармалары деңгейінде ономастикалық талдау әдістемесін енгізу.
Нәтиже 1.2. Диаспоралық саясаттың тиімді ұлттық стратегиясы әзірленді және институттандырылды (Шетелдегі қазақ диаспорасымен байланыс стратегиясын әзірлеу).
Диаспоралық қауымдастықтарды туған елдегі тұрақты әлеуметтік және экономикалық дамуды қолдауға тарту - мұқият жоспарлауды, үйлестіруді және коммуникацияны қажет ететін ұзақ мерзімді міндет. Диаспораларды тартудың тиімді бағдарламасын әзірлеу үшін үкіметтерде күш-жігерді бағыттайтын және үйлестіретін коммуникациялық стратегия болуы керек.
Іс-шара 1. Шетелдегі отандастар үшін коммуникация стратегиясын әзірлеу бойынша жұмыс тобын құру.
Іс-шара 2. Құжатты әзірлеуге академиялық орталар мен Коммуникациялық стратегиялар орталығын тарту.
Іс-шара 3. Байланыс стратегиясын талқылау және қорытынды құжатты Қазақстан Республикасының Үкіметіне ұсыну үшін үш отырыс ұйымдастыру.
Іс-шара 4. Құжаттың аудармасын жасау, ақпараттық парақтарды жариялау және әлеуметтік желілерде жарнамалау.
2-бағыт. Отандастарға арналған Қазақстанның экономикалық және мәдени өміріне инвестиция салуға бағытталған кәсіпкерлік бастамалар үшін құралдар жасалды.
Мемлекеттік және жеке күшті отандық институттармен үйлестірілген жергілікті жерде диаспораға арналған қолайлы орта диаспоралардың туған елін дамытуға көбірек қатысуын ынталандыратын күшті құқықтық, реттеуші және/немесе институционалдық негіз құру дегенді білдіреді. Бұл сондай-ақ шығарылған елдегі инвестициялық ахуалды жақсартуды білдіреді, мысалы, әкімшілік жүктемені, қағазбастылықты азайту, нормативтік құқықтық актілерде және лицензиялау талаптарында ашықтықты құру жолымен. Тағы бір ынталандырушы саяси әрекет елде даму жобаларын немесе кәсіпорындарын құруға ұмтылатындарға әкімшілік, тіркеу, материалдық-техникалық қамтамасыз ету және бизнес-кеңес тұрғысынан диаспораға оралғандарды қолдауға бағытталған институционалдық тетіктерді әзірлеу болуы мүмкін. Ортақ келісімге қол жеткізу үшін шығу елі үшін диаспораларды қабылдау жөніндегі күш-жігерді қабылдаушы елмен үйлестіру тиімді болар еді. Бұл осы міндеттерді шешу үшін қабылдаушы үкіметтермен жаңа бірлескен бағдарламалар бойынша жұмыс істеуді қамтиды.
Нәтиже 2.1. «Ата жолы» карталарын беру механизмдерін әзірлеу.
Іс-шара 1. «Ата жолы» карталарын беру механизмін әзірлеу үшін халықаралық сарапшыны тарту.
Нәтиже 2.2. «Ата жолы» картасын берудің пилоттық жобасын енгізу шеңберінде таңдалған елдерде кеңес беру орталықтары мен сенім телефонын құру.
Диаспора мен шыққан елдегі үкіметтер арасында ресми байланыс арнасының болуы міндетті шарт болып табылады. Бұл қарым-қатынасты жақсартады және олардың арасында болуы мүмкін қақтығыстар мен шиеленістерді азайтады. Ол сондай-ақ диаспораның қажеттіліктерін, алаңдаушылығын және мүдделерін ескеретін жағдайды жасауға, сондай-ақ күтілетін нәтижелердегі ықтимал айырмашылықтарды азайтуға көмектеседі. Тікелей қарым-қатынас, диалог және «зиян келтірме» қағидаты – тіпті әртүрлі саяси мүдделері бар орталарда да үкімет пен диаспора арасындағы өзара түсіністік пен ынтымақтастықты дамытудың ең жақсы жолы. Ең бастысы, сенімді байланыс арнасының болуы диаспораның шыққан елдегі дамудың сенімді және таптырмас агенті ретінде ресми танылуына ықпал етер еді. Сонымен қатар, шыққан елдердің үкіметтерімен ресми және стратегиялық ынтымақтастық диаспораға көші-қон және даму мәселелері бойынша шешімдер қабылдау процесінде дауыс беру мен саяси ықпал ету құқығын берер еді. Бұл қарым-қатынастар қабылдаушы елдердегі консулдықтарды тарту арқылы да тиімді болуы мүмкін.
Іс-шара 1. Отандастар үшін құжат берудің халықаралық тәжірибесіне шолу жасау.
Іс-шара 2. «Ата жолы» картасын алу тәртібі туралы ережені әзірлеу және оны бекіту.
Іс-шара 3. «Ата жолы» картасын берудің пилоттық жобасын енгізу.
Іс-шара 4. «Ата жолы» картасын беруге ақпараттық қолдау көрсету.
Іс-шара 5. Жедел желіні орнату
Нәтиже 2.3. «Ата жолы» картасын шығару механизмін бақылау және бағалау.
Ықтимал кемшіліктерді анықтау және «Ата жолы картасы» механизмінің әлеуетін арттыру үшін ХКҰ «Ата жолы» картасын шығаруды пилоттық режимде бағалауды жүргізу үшін маман тартады. Сондай-ақ жергілікті билік органдарының диаспора жағдайында тиімді бизнес және инвестициялық схемаларды әзірлеу бойынша білімін дамытады, олардың дайындығын жүйелі түрде бағалауға және диаспора капиталын тартуға мүмкіндік береді.
Іс-шара 1. «Ата жолы» картасын шығарудың экономикалық тиімділігін бағалауға маманды тарту.
Іс-шара 2. «Ата жолы» картасын шығарудың экономикалық тиімділігін бағалау және ұсыныстар әзірлеу.
Іс-шара 3. Бағалауды ескере отырып, «Ата жолы» картасын алу рәсімдеріне өзгерістер енгізу.
Іс-шара 4. «Ата жолы» картасын шығарудағы сәтті оқиғаларды ақпараттық қамту.
3-бағыт. Еңбек көші-қоны мәселелері бойынша екіжақты үкіметаралық келісімдер шеңберінде шетелде жұмыс істейтін қазақстандық азаматтардың еңбек және әлеуметтік құқықтарын қорғауға бағытталған шараларды жүзеге асыру.
Жұмысқа орналасу мақсатында заңды түрде кіру және тұру тек тағайындалған елдегі иммиграциялық процедуралар мен тиісті талаптарды білуді ғана емес, сонымен қатар қызметтің нақты саласын, еңбек жағдайларын және басқа да әртүрлі әлеуметтік-экономикалық аспектілерді талап етеді. Осылайша, әлеуетті қазақстандық еңбек мигранттарын қауіпсіз және заңды көші-қонға, сондай-ақ шетелде болу және жұмыс істеуге қажетті ақпаратпен қамтамасыз ету өте маңызды. Шығу елі тұрғысынан алғанда, кетуге дейінгі көмек көрсету әдістері ұйымдасқан еңбек көші-қонының артықшылықтарын оңтайландыру және көші-қонның дамуға оң әсерін күшейту арқылы болашақ мигранттарды қорғауға және дайындауға көмектесе алады, сонымен бірге жоғары білікті жұмысшылар эмиграциясының жағымсыз салдарын жұмсартады. Мұндай қолдау жұмысқа қабылдау ережелері немесе мигранттардың құқықтары мен міндеттері туралы ақпаратты, сондай-ақ кәсіптік оқыту туралы ақпаратты қамтуы мүмкін. Тиісті ақпараттық құралдар мен арналарды әзірлеу кезінде кейбір елдердегі мақсатты мигранттардың едәуір бөлігінің біліктілігі төмен болуы мүмкін екенін және Интернетке тұрақты түрде қол жеткізе алмайтынын және еңбек көші-қоны мақсатында баратын елдің тілін білмейтінін ескеру қажет. Көптеген еңбек мигранттары ауылдық жерлерден келгендіктен, ел астанасы мен басты қалаларымен шектелмей, олар да кету алдындағы ақпарат пен көмекті пайдалана алатындай жағдай жасау маңызды. Кетер алдындағы ақпаратпен қамтамасыз ету қызметтері жұмыс істеп тұрған Жұмыспен қамту орталықтарының базасында кең институционалдық негізде көрсетілуі тиіс. Бұл процеске мемлекеттік органдар да, жергілікті билік органдары да, қоғамдық ұйымдар да, жұмыспен қамтудың жеке агенттіктері, ғылыми-зерттеу мекемелері де қатысуы керек. Кету алдындағы ақпаратты көбінесе әртүрлі ведомстволар беретіндіктен, бұл әртүрлі субъектілердің қызметін елдегі көші-қон саясатын жүзеге асыруға жауапты құзыретті орган үйлестіруі керек.
Нәтиже 3.1. Қазақстандық еңбекші-мигранттарды кету алдындағы оқыту рәсімдері, оның ішінде баратын елі, оның көші-қон және еңбек заңнамасы, тіркелмеген жұмысқа орналасу қаупі және адам саудасының тәуекелдері туралы ақпарат әзірленді және енгізілді.
ЕХӘҚМ ХКҰ сарапшыларымен бірлесіп Қазақстан Үкіметімен екіжақты еңбек келісіміне қол қойған елдердегі заңды жұмысқа орналастыру арналары бойынша материалдарды әзірлейтін болады. Бұл материалдар ең алдымен ішкі еңбек нарығындағы жұмысқа орналасу мүмкіндіктері және шетелде жұмысқа орналасу мүмкіндіктері туралы жалпы ақпарат береді. Жергілікті атқарушы органдардың, Жұмыспен қамту орталықтарының, жеке жұмыспен қамту агенттіктерінің және үкіметтік емес ұйымдар жанындағы сенім телефондарының қызметкерлері еңбек мигранттарының құқықтары туралы тегін кеңес беру бойынша біліктілігін арттыру үшін оқытылатын болады. Мұндай дайындық жеке негізде мигранттың мәдени, білім беру және әлеуметтік-экономикалық тәжірибесін ескере отырып, негізгі тілдік дағдылар, қаржылық менеджмент, денсаулық сақтау бойынша кеңестер, адам құқықтарын білу, әлеуметтік-экономикалық, саяси және мәдени жағдайлар, сондай-ақ баратын елдегі ережелер мен тәжірибелер, еңбекті қанау және адам саудасы тәуекелдері туралы ақпаратты қамтиды.
Қызметкерлер көші-қон процесіне қатысты түрлі мәселелер бойынша халықтың хабардарлығын арттыру мақсатында кеңестер және нақты өтініштер бойынша жеке кеңестер береді.
Ақпарат мемлекеттік және орыс тілдерінде көші-қон мәселелерімен айналысатын құзырлы мемлекеттік органдарға сілтеме жасай отырып, осы жобаның қолдауымен веб-сайттарда, сондай-ақ әлеуметтік желілерде ұсынылады.
Іс-шара 1. Шетелде жұмыс істейтін қазақстандықтарды қорғау мақсатында кетуге дейінгі дайындық үшін құжаттардың базалық пакетін әзірлеу.
Іс-шара 2. Шетелде жұмыс істейтін қазақстандықтардың құқықтарын қорғау туралы толық ақпаратты қамтитын мобильді қосымша әзірлеу.
Іс-шара 3. Жергілікті жұмыспен қамту бөлімдерінің, сенім телефондарының, халыққа қызмет көрсету орталықтарының қызметкерлерін шетелде жұмыс істейтін қазақстандықтарды қорғау шараларына оқыту.
Нәтиже 3.2. Еңбек көші-қоны мәселелері бойынша екіжақты үкіметаралық келісімдер аясында елдерге жұмысқа орналасу үшін шығатын Қазақстан азаматтарының есебін жүргізуді жетілдіру тетіктері әзірленіп, іске асырылуда.
Қазақстанның көші-қон саясаты тұжырымдамасының (2023-2027 жж.) қазақстандық еңбек мигранттарының құқықтарын қорғау бөлігіндегі ережелері нақты статистикалық ақпарат негізінде іске асырылуы және бағалануы қажет. Көші-қон - бұл қоғамдық қызығушылықты ерекше тартатын және саяси тұрғыдан өте сезімтал тақырып. Демек, көші-қон саясаты шетелге ақша табу үшін кеткен қазақстандықтардың саны туралы нақты және жан-жақты зерттелген деректер мен цифрлар болған жағдайда тиімді болады. Көші-қонға жауапты министрліктер/ведомстволар, көші-қонды басқаруға жауапты жергілікті атқарушы органдар, Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің консулдық қызметтері, ҚР Ішкі істер министрлігінің учаскелік инспекторлары арасында тиісті ынтымақтастық пен деректер алмасу қамтамасыз етілуі тиіс. Көші-қон қозғалысы мен даму нәтижелері арасындағы байланысты орнату елдегі көші-қон жағдайын талдау үшін берілуі тиіс жекелеген мигранттар туралы деректер мен жасырын деректерді жіктеуде айтарлықтай күш салуды талап етеді.
Жоба жергілікті атқарушы органдардың, көші-қон қызметтерінің, үкіметтік емес ұйымдардың қызметкерлерін қоныс аударуды және қоныс аударған халықтың өзгеретін қажеттіліктерін төрт бағыт бойынша жақсы түсіну үшін халықтың қоныс аударуы мен ұтқырлығына электронды мониторинг жүргізуге мынадай төрт бағытта үйретеді: ұтқырлықты қадағалау: атаулы көмек көрсетуге халықтың бақыланатын топтарының санын, орналасуын және салааралық қажеттіліктерін жүйелі түрде қадағалау; ағынды бақылау: ағындардың шамасы мен бағытын және қозғалыс себептерін анықтау үшін жылжымалы халықтың қозғалысын қадағалау; тіркеу: бенефициарларды іріктеу, осалдықтарды мақсатты ету және әлеуметтік қорғауды бағдарламалау кезінде функционалдық сәйкестендіруді басқару үшін пайдаланылатын жеке және үй шаруашылығы деңгейіндегі ақпарат; сауалнамалар: қоныс аудару туралы шешімдерге, қауымдастықтың қабылдауына және көші-қонның басқа да тақырыптық бағыттарына қызығушылық танытатын халықтың таңдауы арқылы нақты ақпаратты жинау. Қозғалыстарды қадағалау матрицасы негізінде көші-қон жөніндегі уәкілетті орган Қазақстан Республикасындағы эмиграциялық жағдайды зерделеу, талдау және болжау үшін жетілдірілген статистикалық мәліметтерді алатын болады.
Іс-шара 1. Қазақстандық еңбек мигранттарының саны (орналасқан жері, жұмыс түрі, отбасы құрамы, әлеуметтік-экономикалық профилі) бойынша сауалнама жүргізу.
Іс-шара 2. Ақпаратты үздіксіз электронды бақылау механизмін әзірлеу және электронды карта жасау.
Іс-шара 3. Жергілікті жұмыспен қамту бөлімшелерінің қызметкерлерін ақпараты электронды қадағалауға, мәліметтер базасын жүйелі түрде жаңартуға үйрету.
4-бағыт. Қазақстандық жастардың, соның ішінде тәуекел тобындағы мигранттар мен қандастардың/NEET жастарының әлеуметтік-экономикалық құқықтары мен мүмкіндіктері лайықты жұмысқа және сапалы білімге қол жеткізу үшін кәсіби және құнды/жұмсақ дағдыларды жетілдіру арқылы кеңейтіледі.
Нәтиже 4.1 . Білім алу және еңбек көші-қоны тақырыбына қазақстандық жастардың көші-қон көңіл-күйін зерттеу.
Қазақстандық жастардың сапалы білім алу немесе жұмысқа орналасу мақсатымен Қазақстан ішінде де, шетелде де кетуі ел үшін өзекті мәселелердің бірі болып табылады. «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығының әлеуметтік сауалнамасына сәйкес, респонденттердің 32,5%-ы ел ішінде тұрғылықты жерін ауыстырғысы келеді, ал респонденттердің 21%-ы жақын арада республикадан кетуге дайын екенін көрсетті. Әлеуметтік-экономикалық және институционалдық сипаттағы проблемалар жас қазақстандықтар үшін тұрғылықты жерін өзгертудің негізгі факторлары болып табылады. Себептердің қатарында өзін-өзі таныту және мансаптық өсу мүмкіндіктерінің жоқтығы, өмір сүру жағдайын жақсартуға ұмтылу, жұмыс іздеу, сапалы білім және т.б. бар.
Жастардың көші-қон әлеуетін бақылау мақсатында білім беру және еңбек көші-қоны жағдайында жастардың көші-қон көңіл-күйіне зерттеу жүргізу жоспарлануда. Зерттеу нәтижелері бойынша мемлекеттік деңгейде қабылданып жатқан шараларды өзектендіру мақсатында Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігіне практикалық ұсыныстар әзірленетін болады.
Іс-шара 1. Білім беру және еңбек көші-қоны контекстінде жастардың көші-қонға көзқарасына зерттеу жүргізу.
Іс-шара 2. Мемлекеттік деңгейде қабылданып жатқан шараларды өзектендіру мақсатында Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігіне практикалық ұсыныстар әзірлеу.
Нәтиже 4.2. Жастардың, соның ішінде мигранттар мен қандастардың еңбек нарығындағы бәсекеге қабілеттілігін арттыруға және жеке құзыреттіліктерін дамытуға мүмкіндіктер жасалды.
Осы іс-шара аясында Қазақстандағы ХКҰ біліктілік жәрмеңкесін (skills bazaar) өткізуді жоспарлап отыр. Жәрмеңке кәсіби және құнды/жұмсақ дағдыларды жетілдіру үшін сессиялар мен шеберлік сыныптары бір уақытта өткізілетін алаң болады. Кәсіби сессиялар келесі бағыттарды қамтиды: жұмысқа орналасу мәселелері бойынша кеңес беру, цифрлық дағдылар, қаржылық және құқықтық сауаттылық, бизнес-жоспарлау, жобаларды басқару, Қазақстан Республикасының Жаңа кәсіптер мен құзыреттер атласы және т.б. Құнды/жұмсақ дағдыларды дамытуға арналған сессиялар тізіміне проблемаларды шешу, сыни ойлау, коммуникация дағдылары, шығармашылық, адамдарды басқару дағдылары, адамдармен сәтті әрекеттесу, эмоционалды интеллект, оқу өнері, көпшілік алдында сөйлеу және т.б. сессиялар кіреді. Кәсіби және жеке дағдыларын арттыру жастардың еңбек нарығында бәсекеге қабілетті болуына мүмкіндік береді.
Іс-шараны жүзеге асыру кезінде ХКҰ жоғары оқу орындарының, кәсіптік бағдар беру ұйымдарының, жұмыспен қамту орталықтарының, жеке сектордың және т.б. өкілдерін тартуды жоспарлап отыр.
Іс-шара 1. Кәсіби және құнды/жұмсақ дағдыларды жақсарту үшін сессиялар мен шеберлік сыныптарын өткізу үшін компанияларды тарту.
Іс-шара 2. Кәсіптік бағдар беру ұйымдары, жұмыспен қамту орталықтары, жеке сектор, білім беру секторы өкілдерінің қатысуымен кемінде екі шеберлік жәрмеңкесін өткізу.
Нәтиже 4.3. Шағын гранттар бағдарламасы арқылы NEET жастарын, мигранттарды және осал топтағы әйелдерді қоса алғанда, халықтың осал топтары жоғары шоғырланған жергілікті қауымдастықтар үшін әлеуметтік инфрақұрылым құру.
Осы іс-шара аясында Қазақстандағы ХКҰ мигранттармен, жастармен және әйелдермен белсенді әрекеттесетін жергілікті деңгейде үкіметтік емес ұйымдарға қолдау көрсетуді жоспарлап отыр. Іс-шара: 1) халықтың осал топтарымен жұмыс істейтін үкіметтік емес ұйымдардың әлеуетін арттыруға; 2) жастардың, көшіп-қонушылар мен әйелдердің жергілікті қоғамдастық өміріне белсенді қатысуы және араласуы мақсатында алаңдарды құруға бағытталған. Сонымен қатар, гранттық бағдарламаның мақсаты – әлеуметтік қорғалмаған жастарға арналған бастамаларды/іс-қимыл жоспарларын қолдау және жүзеге асыру, жергілікті қоғамдастықтарды нығайту, халықтың осал топтарының сапалы әлеуметтік-экономикалық қызметтерге қолжетімділігін арттыру.
Грант конкурсының тақырыптық бағыттары: инновациялық білім беру орталықтары, спорт алаңдары, әлеуметтік инфрақұрылымды, мәдени нысандарды қалпына келтіру, халықтың осал топтары, соның ішінде мигранттар, NEET жастары мен әйелдер үшін жастар лагерлері мен тренингтер ұйымдастыру.
Іс-шара 1. Жергілікті қоғамдастықтардың әлеуметтік инфрақұрылымын құру мақсатында үкіметтік емес сектор арасында гранттар конкурсын өткізу.
Іс-шара 2. Гранттық конкурс нәтижелері бойынша шағын гранттар бағдарламасы аясында бастамаларды жүзеге асыру.
Жоба үш негізгі бағыт : теңсіздікті азайту және адам дамуын жақсарту; мемлекеттік институттардың инновациялық әлеуетін нығайту және арттыру; халықаралық және аймақтық ынтымақтастықты нығайту бойынша БҰҰ-ның 2021-2025 жылдарға арналған Даму бойынша серіктестік негізінің мақсаттарына сәйкес келеді.
Біріккен Ұлттар Ұйымының Көші-қон жөніндегі агенттігі – Халықаралық көші-қон ұйымы (бұдан әрі – ХКҰ) қызметінің бір түрі – тиімді көші-қон саясатын әзірлеу болып табылады. Ол сондай-ақ Тұрақты даму мақсаттарына (ТДМ), атап айтқанда 10.7-мақсатқа сәйкес келеді. «Тәртіпті, қауіпсіз, заңды және жауапты көші-қонға және адамдардың ұтқырлығына, оның ішінде жоспарланған және жақсы ойластырылған көші-қон саясатын жүзеге асыру арқылы жәрдемдесу». ХКҰ Қазақстанға заңнамалық және нормативтік базаны жетілдіруге, көші-қон туралы заңнаманы енгізу мен орындалуын бақылауға көмектесуде көп жылдық табысты тәжірибесі бар. 2001 жылдан бастап Министрлік Қазақстанның ХКҰ-мен бірлесіп сыртқы, этникалық және ішкі көші-қон проблемаларын шешуге, көші-қон жүйесі туралы заңнаманы жетілдіруге және заңнаманы дамытуға, адам саудасынан зардап шеккендерге арнаулы әлеуметтік қызметтерді әзірлеуге және енгізуге бағытталған бірқатар жобаларды жүзеге асырды. 2001 жылдан бастап Министрлік Қазақстанның ХКҰ-мен бірлесіп сыртқы, этникалық және ішкі көші-қон проблемаларын шешуге, көші-қон жүйесі туралы заңнаманы жетілдіруге және заңнаманы дамытуға, дам саудасынан зардап шеккендерге арнаулы әлеуметтік қызметтерді әзірлеуге және енгізуге бағытталған бірқатар жобаларды жүзеге асырды. Қазақстандағы ХКҰ белсенді қолдауымен Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Адам құқықтары жөніндегі комиссиямен, сондай-ақ халықаралық және қоғамдық ұйымдар мен азаматтық қоғам сарапшыларымен бірлесіп Мигранттардың құқықтары туралы арнайы баяндаманы және Адам саудасына қарсы күрес жөніндегі арнайы баяндаманы әзірлеу процесі жүзеге асырылды. ХКҰ өзінің стратегиялық құжаттарына сәйкес көші-қон және даму, еңбек көші-қоны, көші-қон және денсаулық сақтау, адам саудасына қарсы күрес және көші-қонды басқару саласындағы серіктестердің әлеуетін арттыруға бағытталған жобаларды қолдайды, сонымен қатар Аралас көші-қон бойынша Алматы консультативтік процестің хатшылығы қызметін атқарады. 2019 жылғы 5 желтоқсанда Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Халықаралық көші-қон ұйымымен ынтымақтастық туралы меморандумға қол қойды. Меморандум тараптардың көші-қон саласындағы ынтымақтастығын одан әрі кеңейту мен нығайтуды көздейді.
Ұсынылып отырған 2024-2026 жылдарға арналған жоба көші-қон процестерін реттеу және ішкі еңбек нарығын қорғау, оның ішінде этникалық, ішкі және сыртқы көші-қон процестерін оңтайландыру және оларды әлеуметтік-экономикалық саланың мүдделеріне бағындыру, әлеуметтік жаңғыртудың басымдықтарына сәйкес өңірлерді дамыту, халықты әлеуметтік қорғауды жақсарту саласындағы ынтымақтастық пен жаңа инновациялық тәсілдердің қисынды жалғасы болып табылады. Жоба көші-қон саясатының тұжырымдамасын іске асыруды ескере отырып, көші-қонды басқарудың озық тәжірибесі бар елдің халықаралық имиджін көтеруге бағытталған.
Жобаны басқару
Жоба Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі мен ХКҰ өкілдерімен бірлесіп, халықаралық және ұлттық сарапшылардың техникалық көмегі арқылы жүзеге асырылады.
Белгіленген құрамдас бөліктер бойынша жобаны іске асыру шеңберінде Көші-қон саясаты тұжырымдамасының іс-шаралар жоспарын (2023 - 2027 жылдар) іске асыруға бағытталған келесі нәтижелер күтілуде:
«Ұлттық басымдықтарды қамтамасыз етуге және мигранттар мен қандастардың құқықтарын қорғауға бағытталған көші-қон процестерін басқару»
жобасын іске асыруға байланысты грантты қаржыландырудың
ЖИЫНТЫҚ КЕСТЕСІ
2024-2026 жылдарға арналған жобаның жалпы сомасы $ 1, 000, 000 (бір миллион АҚШ долларын) құрайды:
|
№ |
Байланысты грант |
Донор |
Атқарушы орган |
Іске асыру жылы |
ХКҰ грантының сомасы |
Мемлекеттік бюджеттен қоса қаржыландыру |
|
1 |
«Ұлттық басымдықтарды қамтамасыз етуге және мигранттар мен қандастардың құқықтарын қорғауға бағытталған көші-қон процестерін басқару» |
Қазақстан ХКҰ – Біріккен Ұлттар Ұйымының Көші-қон жөніндегі агенттігі |
Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі |
2024-2026 |
600 000 АҚШ доллары |
400 000 АҚШ доллары |
[1] Оңтүстік-Солтүстік қоныстандыру бағдарламасын бағалау. 2021. ХКҰ Қазақстан. publications.iom.int/books/assessment-south-north-relocation-programme-russia
[2] Қазақстан: Алматы кеңейтілген көші-қон профилі: Халықаралық көші-қон ұйымының (ХКҰ) Қазақстандағы миссиясы. Орталық Азия бойынша қосалқы аймақтық үйлестіру кеңсесі, 220:
[3] «Урбандалу Қазақстандағы инклюзивті және тұрақты дамудың жеделдеткіші ретінде» тақырыбына 2019 жылға арналған Қазақстан Республикасындағы адам дамуының ұлттық баяндамасы, БҰҰДБ, Қазақстан, 2020: https://www.kz.undp.org/content/dam/kazakhstan/docs /research -and-publications/2020/RUS__KAZ%20NHDR2019.pdf
[4] Қазақстан жолы – 2050: Бір мақсат, бір мүдде, бір болашақ. Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың 2014 жылғы 17 ақпандағы Қазақстан халқына Жолдауы: https://www.akorda.kz/ru/addresses/addresses_of_president/poslanie-prezidenta-respubliki-kazahstan-nnazarbaeva-narodu-kazahstana-17-yanvarya-2014-g
[5] Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің болжамы.
[6] UNESCO. Institute for Statistics. Global Flow of Tertiary-Level Students: http://uis.unesco.org/en/uis-student-flow
[7]International Institute for Management Development. IMD World Talent Ranking 2020: https://www.imd.org/wcc/world-competitiveness-center-rankings/world-talent-ranking-2020/. Бұнда үш негізгі көрсеткіш ескеріледі, олар: жергілікті таланттардың қаншалықты ынталандырылатыны, еліміздің білікті мамандарды ұстап қалу және оларды шетелден тартуға қаншалықты мүмкіндігі және жергілікті мамандардың біліктілігі мен біліктілігінің сапасы. IMD бұл рейтингті 2014 жылдан бері жариялап келеді .
Қайдай бағыт шеңберінде? 4-бағыт жұмысқа орналасудың өзін қамтымайды, бірақ бенефициарлардың кәсіби және жұмсақ дағдыларын арттырады. [OD1]
жоюды ұсынамын [OD2]
@KOZHAKHMETOVA Aliya дұрыс па, қосайын ба? [JU3]
4-бағытта жұмысқа орналастыру кірмейді. Жоюды ұсынамын [OD4]