2022 жылғы 18 наурызда Қостанай облысының әкімі А.Б. Мұхамбетов Мемлекет басшысы Қ.-Ж. К. Тоқаевтың 2022 жылғы 16 наурыздағы "Жаңа Қазақстан: жаңару және жаңғыру жолы"атты Қазақстан халқына Жолдауы бойынша облыстық актив отырысын өткізді.Активте сайлау үдерісіндегі реформалар туралы Қостанай облыстық сайлау комиссиясының мүшесі А.М. Дуанбаева сөз сөйледі.
Құрметті қатысушылар!
Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев «Демократия тарихы – бұл ең алдымен сайлау рәсімдерін жетілдіру тарихы» деп атап өтті.
Сайлау жүйесі, сайлау органдары кез-келген демократиялық мемлекеттің ажырамас бөлігі болып табылады.
Бүгінгі таңда саяси, қоғамдық институттардың трансформациясы, модернизациясы жүріп жатқан кезде қоғамның үміті сайлау жүйесіндегі өзгерістерге де бағытталған.
Қоғамда елдің жоғары заң шығарушы органы – Парламентті қалыптастыру мәселелері бұрыннан талқыланып келеді.Сайлау заңнамасы догма емес, мәңгі қатып қалған нәрсе емес екенін атап өткен жөн. Ол дамып, үнемі жетілдіріліп отырады.
Егер сайлау тарихын еске алатын болсақ, 1995 жылы бірінші сайланған Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі бір мандатты сайлау округтері бойынша сайланған 67 депутаттан тұрды.
1999 жылы және 2004 жылы екінші және үшінші сайланған Парламент Мәжілісі депутаттарының кезекті сайлауы аралас схема бойынша өтті: 67 депутат бір мандатты аумақтық сайлау округтері бойынша, 10 депутат тепе-тең өкілдік жүйесі бойынша партиялық тізімдер негізінде сайланды.
2007 жылы Конституциялық реформада мажоритарлық жүйеден бас тарту және Мәжілісті қалыптастырудың тепе-тең жүйесіне толығымен көшу көзделген болатын. Бұл ретте депутаттар саны 107 адамға дейін өсті, олардың 98 – і партиялық тізімдер бойынша, ал 9-ы-Қазақстан халқы Ассамблеясымен сайланды.
Пропорционалды жүйе, әсіресе соңғы уақытта, сайлаушылар, саясаттанушылар және сарапшылармен сынға ұшырады. Себебі пропорционалды сайлау жүйесімен депутат иесіздендіріледі. Яғни, сайлаушы белгілі бір саяси тұлғаға дауыс бергісі келеді.Партиялық тізімдер азаматтардың, қарапайым сайлаушылардың қалауына қарамастан жасалады.Мұның бәрі сайлау жүйесіне деген сенім деңгейіне әсер етеді және қоғамда белгілі бір пессимизмді тудырады. Жас сайлаушылар арасында мұндай көңіл-күй әсіресе зиянды.
Сондықтан Мемлекет басшысының Мәжілісті аралас гибридтік жүйе бойынша: 70 пропорционалды жүйе бойынша, 30 мажоритарлық жүйе бойынша құру туралы ұсынысы сайлаушылардың оң пікірін тудырды.
Өзгерістер барлық деңгейдегі мәслихаттар депутаттарын қалыптастыру жүйесінде де күтілуде. Мәселен, 50/50 облыстық мәслихат депутаттарын сайлаудың аралас жүйесі ұсынылды.Ал қалалық және аудандық мәслихаттардың депутаттарын сайлау толығымен мажоритарлық жүйе бойынша жүзеге асырылады, бұл әбден орынды, өйткені осы деңгейдегі мәслихат депутаттары мен сайлаушылар арасындағы қашықтық ең қысқа. Бұл өз сайлаушыларының мүдделерін қорғауға қабілетті жарқын, ерекше тұлғаларды ұсынуға халықтың қатысуын қамтамасыз етеді. Депутаттардың өз сайлаушыларына, олардың проблемаларына барынша жақын болуына мүмкіндік береді.
Мажоритарлық жүйе жұмыс істеген кездегі сайлау тәжірибесіне сүйене отырып, біз облыста аумақтық сайлау округтерін және барлық деңгейдегі мәслихаттардың депутаттарын сайлау жөніндегі округтік сайлау комиссияларын қалыптастыруымыз керек.
Мемлекет басшысы сондай-ақ ауыл әкімдерін тікелей сайлау институтының енгізілгенін атап өтті.2021 жылғы 25 шілдеде өткен үлкен, елдік сайлауда Қостанай облысында халықпен тікелей дауыс беру арқылы 65 ауыл әкімі сайланды.Саяси партиялар 59 сайлау округінде 65 кандидат ұсынды, 95 адам өзін-өзі ұсыну арқылы ұсынылды. 6 сайлау округінде кандидаттар тек өзін-өзі ұсыну арқылы ұсынылды.
Облыс бойынша сайлаушылардың келуі 84,4 пайызды құрады. Бұл халықтың өз елді мекенінің әкімін сайлауға нақты мүдделі екендігінің дәлелі болып табылады, сайлау процестеріне деген сенімнің өскенін білдіреді.
Өткен жылы біздің облыста барлығы 78 ауылдық деңгейдегі әкім немесе 40 пайызы тікелей халықпен сайланды. Олардың барлығы саяси партиялармен немесе өзін-өзі ұсыну арқылы ұсынылды.Айта кету керек, аудан әкімі, егер ұсыну мерзімі аяқталған күні екіден кем кандидат ұсынылса, ауылдық деңгейдегі әкімдікке кандидаттарды ұсына алатын болса, облыста аталған заң нормасы қолданылмады. Бұл саяси партиялардың белсенділігі мен азаматтардың өз белсенділігінің артуының дәлелі.
Барлық сайлау қоғамның бақылауында өтеді. Дауыс беруді өткізуді ұйымдастыру кезінде сайлау заңнамасының сақталуын саяси партиялардың 243 өкілі, 312 қоғамдық және коммерциялық емес ұйымдар өкілі бақылады. Сайлау учаскелеріне әкімдікке кандидаттардың 317 сенім білдірген адамдары қатысты.
Ауылдық деңгейдегі әкімдерді тікелей сайлау-бұл бір реттік саяси акция емес, бұл енді атқарушы биліктің осы бөлігін сайлау процесі өтетін құқықтық өріс, бұл, шын мәнінде, тұрақты процесс.
2024 жылы аудан әкімдерінің сайлауы өтуі тиіс.
1 наурызда билеуші партияның кезектен тыс XXII съезінде аудан әкімдерін сайлауға кешігудің қажеті жоқ деп тағы да айтылды.
Мемлекет Басшысы Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев наурыз айындағы Жолдауында «Саяси трансформация әділ және адал ойын ережелерін» қалыптастыруға бағытталғанын ерекше атап өтті. Бұл мәселеде сайлау органдарына үлкен жауапкершілік жүктелген.
Облыстық сайлау комиссиясы аумақтық және учаскелік сайлау комиссияларымен тығыз байланыста жұмыс істей отырып, алдағы уақытта барлық сайлау үдерістерін сайлау заңнамасына қатаң сәйкестікте өткізуді қамтамасыз етеді.