Құқық бұзушылықтардың алдын алу бойынша шетелдік тәжірибе азаматтардың осы мәселелерге белсенді қатысуын көрсетеді. Бұл ретте мұндай қатысу ерікті негізде және заңнамалық талаптар шеңберінде жүзеге асырылады. Мысалы, Германияда 1963 жылдан бастап елде бейбіт тұрғындардан тұратын "ерікті полиция қызметі" жұмыс істейді. Бұл адамдар полиция функцияларын орындау мүмкіндігі мен жарамдылығын тексергеннен кейін және бастапқы даярлық курсынан екі апта өткеннен кейін қоғамдық тәртіпті сақтау жөніндегі міндеттерді, негізінен, бұқаралық іс-шараларды өткізу кезінде, әлеуметтік мінез-құлқы бар адамдарды анықтау үшін, сондай-ақ полиция нарядтарын күшейту қажеттілігі туындаған жағдайда орындайды. Полиция міндеттерін орындағаны үшін азаматтарға ақшалай сыйақы төленеді.
Жапонияда құқық бұзушылықтардың алдын алу және қоғамдық тәртіпті қамтамасыз ету саласына азаматтарды тартудың белгілі бір тәжірибесі жинақталған. Атап айтқанда, 1947 жылдан бастап Жапонияда аға-әпкелер қауымдастығы құрылды, ол бүгінде елдің барлық префектураларында жұмыс істейді. Бұл қауымдастықтың елдің әр мектебінде Өз өкілдері бар, оның қызметі қоғамдық тәртіп пен қауіпсіздікті қамтамасыз етуге, тұтастай алғанда, құқық бұзушылықтардың алдын алуға бағытталған. Аталған қауымдастықтың жұмыс істеуімен қатар, ата-аналар мен мұғалімдер қауымдастығының Жалпыапондық кеңесі де осы бағыттағы жұмысқа өз үлесін қосады.
Айта кету керек, Жапонияның мектептердегі және басқа да оқу орындарындағы құқық бұзушылықтардың алдын алу жөніндегі бұл тәжірибесі ұсынылған инновацияларды қосымша және кешенді зерделеу және оларды сынақтан өткізу шартымен оның ықтимал қарыз алуы бөлігінде Қазақстан Республикасы үшін де өзекті және маңызды болып көрінеді.
Сонымен қатар, Қазақстан азаматтарының құқық бұзушылықтардың алдын алуға қатысуының құқықтық негізі "Құқық бұзушылықтардың алдын алу туралы" 2010 жылғы 29 сәуірдегі № 271-IV ҚР қолданыстағы Заңының 17-бабында және "Қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етуге азаматтардың қатысуы туралы"2004 жылғы 9 шілдедегі № 590-II ҚР Заңында белгіленген.
Азаматтардың көшелерде және басқа да қоғамдық орындарда қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етуге қатысуының негізгі мақсаты – құқық бұзушылықтар деңгейін қысқарту (төмендету), құқық бұзушылықтардың себептері мен жағдайларын жою, құқық бұзушылықтардың алдын алудың тиімді жүйесін құру, белгілі бір аумақта (объектіде) құқық бұзушылықтар жасауға объективті кедергі келтіретін жағдайларды қалыптастыру, аса маңызды криминогендік жағдайларға профилактикалық ықпал ету бойынша кешенді іс-шаралар жүргізу. факторлар, жеке тұлғаны қорғау мен мүлікті қорғаудың әртүрлі түрлерін, нысандары мен әдістерін дамыту.
Қарастырылып отырған жұмыстағы ең бастысы - құқық бұзушылықтардың, оның ішінде қылмыстардың алдын алу, алдын алу және жолын кесу, қоғамға жат мінез-құлық көріністеріне төзбеушілік жағдайын жасау және осындай фактілерге ден қою. Бұл ретте бұл жұмыс қатаң түрде ерікті негізде жүзеге асырылуы тиіс.
Сонымен қатар, 2024 жылдың 21 қаңтарында Мемлекет басшысы ҚР ІІМ кеңейтілген алқасында құқық бұзушылықтың алдын алу жүйесін жетілдіруге бағытталған жаңа заң әзірлеуді тапсырды.
Әзірленіп жатқан "Құқық бұзушылықтардың алдын алу туралы" Заңның жаңа жобасы өзінің мазмұнымен тұрмыстық зорлық-зомбылықтың алдын алу, кәмелетке толмағандар арасындағы құқық бұзушылықтардың алдын алу, балалардың қадағалаусыз және панасыз қалуының алдын алу, бас бостандығынан айыру орындарынан босатылған адамдарды әкімшілік қадағалау және азаматтардың қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етуге қатысуы туралы заңдарды қамтуға тиіс.
Қазақстан азаматтарының қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етуге ерікті қатысуына байланысты туындайтын қоғамдық қатынастарды құқықтық реттеуге келетін болсақ, мұнда белгілі бір проблемалық аспектілер бар, олардың ішінде мыналарды бөліп көрсетуге болады:
1) біріншіден, "Қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етуге азаматтардың қатысуы туралы" ҚР Заңында Қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етуге қатысатын азаматтарды тіркеу тәртібі толық көлемде регламенттелмеген. Сонымен, үміткердің моральдық-психологиялық және іскерлік қасиеттерін, сондай-ақ объективті және сенімді ақпарат беретін басқа сипаттамаларды (білім туралы мәліметтер, жұмыс орнынан, оқудан және тұрғылықты жерінен алынған сипаттамалар, оның жақын әлеуметтік ортасынан сауалнама және т.б.) нақты критерийлер мен нақты бағалау қарастырылмаған. Ішкі істер органдары тарапынан сұрау салу жолымен ресімделген тексеру немесе "өзге де есепке алу" бойынша тексеру ("Қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етуге азаматтардың қатысуы туралы" ҚР Заңының 5-бабының 2-тармағында көрсетілгендей) ішкі істер органдары қызметкерлерінің қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етуге азаматтардың қатысу мүмкіндігін тиісінше қатаң және тікелей бақылауды қамтамасыз етуге мүмкіндік бермейді және, оның ішінде криминалитеттің осындай азаматтар қатарына енуіне әкеп соғады;
2) екіншіден, "Қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етуге азаматтардың қатысуы туралы" ҚР Заңының 7-бабы 2-тармағының 5) тармақшасында көзделген құқықтық даярлықтан басқа) учаскелік полиция пункттерінің базасында қоғамдық тәртіпті қамтамасыз ететін азаматтардың дене шынықтыру және психологиялық даярлықтан міндетті өтуіне нұсқаудың болмауы;
3) үшіншіден, "Қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етуге азаматтардың қатысуы туралы" ҚР Заңында ішкі істер органдары мен қоғамдық тәртіпті қамтамасыз ететін азаматтар арасындағы өзара іс-қимылдың нақты нысандарының болмауы.
Соңғы кемшілік "Азаматтардың қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етуге қатысуы туралы"ҚР Заңының нормаларын тиімді іске асыруға кедергі келтіретін басты фактор болып табылады.
Демек, құқық қорғау органдары құқық бұзушылықтың алдын алудың негізгі мамандандырылған субъектілері ретінде жүргізіліп жатқан жұмыста азаматтардың ерікті көмегін толық көлемде пайдалана алмайды.
Біріншіден, бұл ішкі істер органдарының халыққа ең жақын бөлімшесіне – тұрғылықты жері бойынша халықпен жұмысты ұйымдастыруға жауапты Ішкі істер органдары жүйесіндегі негізгі тұлға болып табылатын учаскелік полиция инспекторына қатысты.
Сонымен бірге, учаскелік полиция қызметкері қоғамдық тәртіпті қамтамасыз ету бойынша өткізілетін іс-шараларды талқылау үшін тұрғылықты жері бойынша қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етуге қатысатын азаматтардың жиналыстарын ұйымдастыру функцияларын орындай алады. Бұл ретте мұндай кездесулерді тек қалада ғана емес, сонымен қатар ауылдық жерлерде және қылмыстар мен құқық бұзушылықтардың едәуір саны жасалатын қалалардың аудандарында да өткізген жөн.
Анықтау органдарының, тергеушілер мен прокурорлардың құқық бұзушылар, жәбірленушілер және іске қатысы бар басқа да адамдар жұмыс істеген немесе оқыған еңбек (оқу) ұжымдарының өкілдерімен жұмыс байланыстары да пайдалы болып табылады. Мұндай байланыстың нақты көрінісі құқық қорғау органдары қызметкерлерінің еңбек ұжымының жиналысында немесе құқық бұзушының тұрғылықты жері бойынша қылмыстық іс материалдарын құқық бұзушының жауапкершілігі туралы мәселені шешу кезінде қоғамдық пікір ескерілуі үшін хабардар ету тәжірибесі болуы мүмкін. Еңбек ұжымының барлық мүшелері үшін жиналыста қылмыстық әрекетті және оны тудырған себептерді талқылау фактісі үлкен тәрбиелік және ескерту мәніне ие. Мұндай жиналыстарға қатысқан адамдар қылмыс жасауға ықпал еткен жаңа, бұрын белгісіз фактілер мен мән-жайлар туралы жиі хабарлайды, сондай-ақ оларды барынша толық және тез жою жөнінде сындарлы ұсыныстар айтады.
Тәжірибені жалпылау өзара іс-қимылдың неғұрлым тиімді нысаны құқық қорғау органдары қызметкерлерінің әртүрлі іздестіру іс-шараларын жүргізу кезінде жәрдем көрсету үшін азаматтарға тікелей жүгінуі болып табылатынын көрсетеді.
Мұндай жағдайларда жеке профилактика шараларын жүзеге асыруға көмектесетін "жергілікті" құқық бұзушыларды жақсы білетін, халықпен тікелей байланысты қоғамдық құрылымдар мен азаматтардың тұрғылықты жері бойынша көмек тиімді болып табылады.
Қоғамға жат әрекеттер жасауға бейім адамдармен әңгімелесу, құқық бұзушыларға жеке және ұжымдық қамқорлықты ұйымдастыру сияқты жұмыс түрлері де профилактикалық маңызға ие болуы мүмкін. Ұйымдастырушылық және құқықтық жағдайларды одан әрі дамыту барысында алдын алу шараларын жүргізуге азаматтардың қатысу көлемінің күрт өсуін ескеру қажет.
Құқық бұзушылықтар мен қылмыстарға қарсы күресте азаматтардың рөлін арттыра отырып, олардың құқық қорғау органдарымен байланысының сипаты және келісілген алдын алу шараларын жүзеге асыру кезінде олардың көмегін пайдаланудың ықтимал шектері, азаматтардың алдын алу қызметін жан-жақты ынталандыру, оларға әдістемелік көмек көрсету туралы мәселелерді неғұрлым егжей-тегжейлі қарау ерекше маңызға ие.
Профилактикалық өзара іс-қимыл субъектілерінің ерекшеліктерін, олардың құқықтық мәртебесін және алдын алу жұмысының әртүрлі кезеңдерінде тұрған нақты міндеттерді ескере отырып, ішкі істер органдары қызметкерлері мен азаматтардың өзара іс-қимылы қысқа мерзімді, эпизодтық сипатта болуы мүмкін. Ал құқық бұзушының жеке басы туралы өзара ақпарат алмасу жағдайында қылмыстардың себептері мен жағдайларын анықтау және жою, құқық бұзушының жеке басына және жанжал жағдайына тікелей әсер ететін жеке профилактика шараларын жүзеге асыру үшін ынтымақтастықтың әртүрлі нысандарын пайдалану қажет.
Жоғарыда айтылғандардың негізінде құқық қорғау органдарының азаматтармен профилактикалық өзара іс-қимылының екі негізгі нысанын ажыратуға болады: азаматтардың бастамасы бойынша және құқық қорғау органдарының бастамасы бойынша. Бірінші нысан заң мен моральдық борыш талаптарына сүйене отырып, өз бастамасы бойынша құқық бұзушылықтар мен қылмысқа қарсы күреске қатысатын азаматтардың белсенділігімен тікелей байланысты. Атап айтқанда, олар қылмыстық қол сұғушылықтардың жолын кесуге, қылмыстар мен құқық бұзушылықтарға ықпал еткен себептер мен жағдайларды жоюға және қажет болған жағдайда басқа да жалпы профилактикалық жұмыстарды жүзеге асыруға жәрдемдесуі мүмкін.
Көбінесе азаматтарға жәрдемдесу құқық қорғау органдарының қызметкерлерін алдын алу шараларын қабылдау үшін қажетті құқықтық алғышарттар жасалып, қылмыс жасауға дайындалып жатқан немесе қазірдің өзінде бастаған құқық бұзушылар туралы хабардар етуден көрінеді.
Азаматтардың құқыққа қарсы көріністерге қарсы күреске ерікті түрде қатысуының құқықтық негіздерін жетілдіру үшін "құқық бұзушылықтың алдын алу туралы" жаңа заң жобасында мынадай өзгерістер мен толықтыруларды қарастырған жөн деп санаймыз:
- учаскелік полиция инспекторы қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етуге қатысатын азаматтармен өзара іс-қимыл желісі бойынша ішкі істер органдарының уәкілетті лауазымды адамы ретінде айқындалсын;
- қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етуге өз еркімен қатысуға ниет білдірген азаматтардың өтінішімен, жеке куәлігінің немесе паспортының көшірмелерімен, өмірі мен денсаулығын сақтандыру туралы Куәлігімен, жұмыс орнынан және тұрғылықты жерінен мінездемелермен қатар Ішкі істер органдарына ұсынудың міндеттілігін көздеу. Осы бапта соңғы үш жыл ішінде қасақана құқық бұзушылық жасағаны үшін әкімшілік жауаптылыққа тартылған адамдардың тізбесін толықтыра отырып, азаматтарды қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етуге қатысуға жібермеуге мүмкіндік беретін негіздер санын кеңейту орынды;
- азаматтардың қоғамдық тәртіпті тек учаскелік полиция инспекторларының басшылығымен қамтамасыз ету міндетін нақты регламенттеу және азаматтар үшін құқықтық даярлықпен қатар қоғамдық тәртіпті қамтамасыз ету жөніндегі іс шараларға қатысар алдында дене шынықтыру және психологиялық даярлықтан өту міндеттемесін көздеу;
- ішкі істер органдарының азаматтармен өзара іс-қимылының нақты нысандарын көздейтін нормамен толықтырылсын: ведомствоаралық және үйлестіру кеңестеріндегі жұмыс қорытындыларын талқылау, профилактикалық іс-шаралар жүргізу, құқық бұзушылықтарға қарсы күрестің жай-күйін зерделеу және т. б.
Азаматтардың құқық бұзушылықтар мен қылмыстарға қарсы күрестегі рөлін арттыра отырып, олардың ішкі істер органдарымен тікелей байланысының сипаты және құқық бұзушылықтарға қарсы келісілген шараларды жүзеге асыру кезінде көмекті пайдаланудың ықтимал шектері туралы сұрақтар ерекше маңызға ие болады.
Қазіргі уақытта Азаматтарға профилактикалық тұрғыдан әрдайым оң әсер етпейтін, бірақ осы бағытта үлкен профилактикалық әлеуеті бар еңбек және оқу ұжымдарының профилактикалық қызметі құқықтық реттеуді қажет етеді.
Жалпы, еңбек және оқу ұжымдарының қылмысқа және басқа да құқық бұзушылықтарға қарсы іс-қимылға қатысуы азаматтардың құқық бұзушылықтардың алдын алу жөніндегі әртүрлі міндеттерді шешудегі рөлін арттыру үдерісімен тығыз байланысты. Ұжымдардың құқық бұзушылықтардың себептері мен жағдайларына әсері де жеке тұлғалар тарапынан құқық бұзушылықтар мен қылмыстар жасауға жол бермеудің күшті "тетігі" болып табылады.
Осылайша, белгілі бір мемлекеттік орган, сондай-ақ қоғамдық ұйым қылмыстың алдын алуға тікелей қатысы жоқ басқа функциялармен қатар профилактикалық функцияны орындайтын аспектіні дербес арнайы зерттеу үшін үлкен резервтер мен мүмкіндіктер бар.
Осылайша, жұртшылық құқық бұзушылықтар мен қылмысқа қарсы күреске Заңмен реттелетін және заңдылықтың жалпы қағидаттарына бағынатын нысандарда қатысады. Атап айтқанда, Қазақстан Республикасы Қылмыстық-атқару кодексінің 8-бабына сәйкес сотталғандарды түзетуге қамқоршылық және қоғамдық байқау кеңестері, сотталғандардың ата-аналарының комитеттері, кәсіптік одақтар, еңбек ұжымдары, Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен тіркелген қоғамдық бірлестіктер, діни бірлестіктер, қоғамдық және қайырымдылық қорлары, Саяси партиялар, басқа да ұйымдар, сондай-ақ азаматтар қатыса алады жолымен:
1) әлеуметтанулық және өзге де мониторингтер жүргізу; 2) қылмыстық-атқару қызметі саласындағы нормативтік құқықтық актілердің жобаларын әзірлеуге және қоғамдық талқылауға қатысу; 3) сотталғандарға гуманитарлық және қайырымдылық көмекті іздестіруге, ұсынуға, бөлуге және олардың пайдаланылуын байқауға қатысу; 4) қылмыстық іс-әрекетті жетілдіруге бағытталған бағдарламалар мен жобаларды әзірлеу және іске асыру- атқару жүйесі және сотталғандарға әлеуметтік-құқықтық көмек; 5) жазаларды және қылмыстық-құқықтық Ықпал етудің өзге де шараларын орындайтын мекемелер мен органдарға Қазақстан Республикасының заңнамасына қайшы келмейтін нысандарда өзге де жәрдем көрсету.
Құқықтық реттеу қоғамдық пікірді білдіретін мінез-құлықты әлеуметтік реттеу құралы ретінде қоғамдық ықпал ету әдісінің ерекшеліктеріне сүйене отырып, азаматтардың қылмысқа қарсы іс-қимылдағы күш-жігерін неғұрлым орынды пайдалануды қамтамасыз ететінін атап өткен жөн. Бұл әдістің мәні-қоғамның мүдделеріне жауап беретін мінез-құлықтың әлеуметтік құндылығын арттыру; құқық бұзушылардың мінез-құлқына теріс бағалауды күшейту; әлеуметтік бағдар мен бақылаудың бір түрі ретінде алдын алу шараларын жүзеге асыруға кешенді және тұрақты көзқараста; мемлекеттік органдар тарапынан заңсыз мінез-құлықты теріс бағалауды қоғамдық айыптаумен және оның салдарымен ұштастыра отырып.
Қоғамның әрбір органының құзыретін, оның өкілеттіктері мен қызмет тәртібін құқықтық реттеу заңдылықтың кепілі болып табылады. Осындай кепілдіктер жұртшылықтың заңсыз әрекетіне шағым келтіру құқығы; тиісті мемлекеттік органдардың (соттың, прокуратураның) бақылау-қадағалау функциялары; өз қызметі процесінде жол берген бұзушылықтары үшін жұртшылық өкілдерінің жауапкершілік шаралары (моральдық-қоғамдық Санкциялар, сондай-ақ азаматтық-құқықтық және қылмыстық-құқықтық Санкциялар) болып табылады.
Қоғамдық профилактика жүйесінің тиімділігі факторлардың кем дегенде үш тобының жиынтығына байланысты: әлеуметтік-демографиялық, әлеуметтік-психологиялық және криминологиялық. Бұл факторлар бір-бірімен тығыз байланысты, өзара байланысты және әлеуметтік шындықта жан-жақты көрінеді. Алайда, ғылыми тұрғыдан оларды өз бетінше қарастырған жөн.
Қоғамның қылмыспен күреске қатысуын әлеуметтік-демографиялық талдау оған әртүрлі әлеуметтік топтардың қатысатынын көрсетеді. Әдетте, қоғам белсенділерінің үлкен өмірлік тәжірибесі, ұжыммен ұзақ мерзімді еңбек байланысы, жеткілікті жоғары білім деңгейі, сондай-ақ кейбір жеке құқықтық тәжірибесі бар. Факторлардың осы тобындағы кемшіліктер, негізінен, тұрғылықты жері бойынша қоғамдық профилактиканы ұйымдастырудағы қиындықтармен байланысты, өйткені мұнда профилактикалық іс-шараларды өткізу еңбек ұжымының осы жерде тұрмайтын белсенді-қоғам белсендісіне тапсырмасы болып табылады немесе оны барлық азаматтар жүргізе бермейді.
Қоғамдық профилактиканың нақты нысандарының тиімділігіне әсер ететін әлеуметтік-психологиялық факторлар саласындағы кемшіліктер, біріншіден, олардың құқықтық білімдерінің олқылықтарында емес, заңмен ынтымақтастықтың жеткіліксіздігінде, екіншіден, ұжымда және қоғамда қоғамдық профилактиканың қандай да бір түрінің беделінің жеткіліксіздігінде көрінетін қоғамшылдардың құқықтық санасының ақауларына дейін азаяды. қоғам қайраткерлерінің көз алдында. Мұндай бағалау жұртшылық органының еңбек ұжымына немесе тұрғын үй бірлестігіне жататындығына байланысты. Еңбек ұжымына тартылатын қоғамдық нысандардың басымдығы даусыз, сондықтан қоғамдық ықпал ету шаралары әдетте қылмыскерлердің қарсылығына тап болмайды және шағымданбайды. Осыған байланысты, азаматтар заңнамалық актілердің белгілі бір ережелерін түсіндіре отырып, сондай-ақ құқық бұзушылықтардың алдын алу процесіне тікелей қатысу арқылы, сендіру әдісін қолдана отырып, адамдарды қылмыс жасаудан, оның ішінде ауыр және аса ауыр қылмыстардан аулақ ұстаған кезде құқық қолдану практикасы мен бұқаралық ақпарат құралдарынан көптеген мысалдар келтіруге болады.
Криминологиялық сипаттағы факторларды талдау бұқаралық дәреже мен қоғамның қатысу формалары қылмыстың динамикасы мен құрылымындағы өзгерістерге қатаң сәйкес келуі керек деген қорытындыға әкеледі. Тәжірибе азаматтарды құқық бұзушылықтардың алдын алуға тартуды ғылыми негізделген есептеу қажеттілігін өткір сезінеді, бірақ тек ерікті негізде және қатаң түрде заң шеңберінде.
Осылайша, азаматтардың құқық бұзушылықтардың алдын алуға қатысуы-бұл мынадай ерекшеліктермен сипатталатын дербес құқықтық институт: азаматтар бірлестіктерінің және олардың жекелеген өкілдерінің қызметінің ерікті, көркемөнерпаздық сипаты; азаматтардың әрбір бірлестігінің алдында тұрған, атап айтқанда, құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету саласындағы әлеуметтік маңызы бар, ізгілік мақсаттарға қол жеткізуге бағытталған қызметті жүзеге асыру; қоғамдық әсер ету.
Алмаз Шукирович Ещанов,
Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының жанындағы Құқық қорғау органдары Академиясының профессоры, заң ғылымдарының докторы, профессор, әділет аға кеңесшісі, Қазақстан Республикасының Білім беру ісінің құрметті қызметкері.