Бірінші.... Мемлекет басшысының 2020 жылғы 1 қыркүйектегі Қазақстан халқына Жолдауында айтылған тапсырмаларын орындау үшін, 2020 жылғы 19 желтоқсандағы "Қазақстан Республикасының Қылмыстық және қылмыстық іс жүргізу кодекстеріне қылмыстық процесте азаматтардың құқықтарын қорғауды күшейту және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы" Қазақстан Республикасының Заңы (бұдан әрі – заң) шеңберінде сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелері бойынша мынадай заңнамалық өзгерістер Көзделген.
Сотталған жемқорларға мерзімінен бұрын шартты түрде босатуды қолдануға тыйым салынды.
Қылмыстық Кодекстің (бұдан әрі – ҚК) 72-бабына түзетулерге сәйкес шартты түрде мерзімінен бұрын босату (бұдан әрі – ҚІБ)
ауыр және аса ауыр сыбайлас жемқорлық қылмысы үшін сотталған адамдарға қолданылмайды.
Ерекшеліктер-тек екі жағдай:
- мұндай қылмыстарды әлеуметтік осал азаматтардың жасауы (жүкті әйелдер; жас балалары бар әйелдер; жас балаларын жалғыз өзі тәрбиелеп отырған еркектер; 58 және одан жоғары жастағы әйелдер; 63 және одан жоғары жастағы ерлер; бірінші және екінші топтағы мүгедектер);
- ынтымақтастық туралы іс жүргізу келісімінің барлық шарттарын орындаған сотталғандардың осындай қылмыстар жасауы.
Залалды өтеу және бас бостандығынан айыру орындарында жазалар болмаған жағдайда азаматтардың аталған санаттары іс жүзінде өтегеннен кейін шартты түрде мерзімінен бұрын босатылуы мүмкін
- ауыр сыбайлас жемқорлық қылмысы үшін тағайындалған жаза мерзімінің жартысынан кем емес;
- аса ауыр сыбайлас жемқорлық қылмысы үшін тағайындалған жаза мерзімінің кемінде үштен екісі.
Жоғарыда аталған әлеуметтік осал санаттағы азаматтар бұрын қолданылған нормалар бойынша ауыр сыбайлас жемқорлық қылмысы үшін жаза мерзімінің кемінде үштен бірін және аса ауыр сыбайлас жемқорлық қылмысы үшін жаза мерзімінің кемінде жартысын өтей отырып, ҚІБ-ға үміткер бола алатынын атап өткен жөн.
Яғни, сыбайлас жемқорлық үшін жауапкершілік, тіпті әлеуметтік осал топтар үшін де заңмен күшейтілді.
Ынтымақтастық туралы іс жүргізу келісімінің барлық шарттарын орындаған, ҚІБ құқығы бар адамдарға келетін болсақ, оларды кінәні мойындау туралы келісім жасасқан адамдармен шатастырмау керек.
ҚІЖК-нің 612-бабына сәйкес процестік келісімнің екі түрі бар:
1) күдікті, айыпталушы күдікпен, айыптаумен келіскен жағдайда – онша ауыр емес, ауырлығы орташа қылмыстар не ауыр қылмыстар бойынша кінәні мойындау туралы мәміле нысанында;
2) ынтымақтастық туралы келісім нысанында – қылмыстық топ жасаған қылмыстарды, өзге де адамдар жасаған аса ауыр қылмыстарды, сондай-ақ экстремистік және террористік қылмыстарды ашуға және тергеп-тексеруге ықпал еткен кезде қылмыстардың барлық санаттары бойынша жүзеге асырылады.
Заңда ынтымақтастық туралы процестік келісімнің барлық шарттары, яғни екі негіз болған кезде ғана жасалуы мүмкін процестік келісімнің екінші түрі орындалған жағдайда, ауыр және аса ауыр сыбайлас жемқорлық қылмыс жасағаны үшін сотталған адамдарға қатысты ҚІБ-ны қолдануға жол беретін норма көзделген:
1)саралау белгісі болған кезде – қылмыстық топта (ҰҚТ) қылмыс жасау;
2) Сыбайлас жемқорлық қылмыстардың аса ауыр құрамы бойынша (ҚК сәйкес – бұл ҚК 366-бабының төртінші бөлігі (аса ірі мөлшерде пара алу), ҚК 367-бабының төртінші бөлігі (аса ірі мөлшерде пара беру), сондай-ақ ҚК 450-бабының үшінші және төртінші бөліктері, 452-бабының төртінші бөлігі бойынша әскери қылмыстардың үш құрамы).
Жемқорлар үшін жазаны өтеу шарттары өзгертілді.
ҚК-нің 46-бабының бұрын қолданыста болған редакциясына сәйкес ("бас бостандығынан айыру") сыбайлас жемқорлық үшін сотталғандарды қылмыстың ауырлығына қарамастан, сот дереу жазасын өтеу үшін ең төменгі қауіпсіздік ҚАЖ мекемесіне (қоныс-колониялар деп аталатын) жіберуі мүмкін.
Сыбайлас жемқорлар үшін мұндай артықшылықты жағдай, колония-қоныста жазасын өтеу үшін кемінде екі жыл жабық үлгідегі түзеу мекемелерінде өткізу қажет болатын жалпы қылмыстары үшін сотталғандарға қарағанда, белгілі бір сын тудырды және мемлекеттің сыбайлас жемқорлыққа жол беруге болмайтын жеңіл қатынасы туралы тұрақты қоғамдық пікір қалыптастырды.
Енді парақорлықтың ауыр құрамы үшін сотталғандар, ал бұл айтарлықтай (50 – ден 3000 АЕК-ке дейін) және ірі (3000-нан 10000 АЕК-ке дейін) мөлшерде пара алу және беру, құқық қорғау органы қызметкерінің немесе судьяның пара алуы, парақорлыққа бірнеше рет делдал болу жазасын өтеу үшін орташа қауіпсіз ҚАЖ мекемелеріне, ал аса ірі мөлшерде (10000 АЕК-тен жоғары) пара алған немесе берген адамдар-ең жоғары қауіпсіз ҚАЖ мекемелеріне жіберілетін болады.
Ал қоныс-колонияға көшу үшін енді аталған адамдар залалды өтеумен қатар, үлгілі мінез-құлықпен тағайындалған жазаның бір бөлігін орташа немесе ең жоғары қауіпсіз түзеу мекемелерінде өтеуі тиіс.
Құқық қорғау органдары қызметкерлерінің, судьялардың, пара берушілер мен пара алуға делдалдардың сыбайлас жемқорлық үшін жазасы қатаңдатылды.
Құқық қорғау органдары қызметкерлері мен судьяларды сыбайлас жемқорлық үшін жазаны қатаңдату ҚК-нің 361, 364, 365, 366, 369 және 370-баптарында мынадай саралау белгілерін енгізу арқылы іске асырылды
- "құқық қорғау органы қызметкерінің сыбайлас жемқорлық іс-әрекет жасауы";
- "құқық қорғау органында жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамның немесе судьяның ауыр жаза қолдануы".
ҚК-нің 361-бабына қатысты ("лауазымдық өкілеттіктерін теріс пайдалану"):
Мысалы, ҚК-нің 361-бабының бірінші бөлігі бойынша мемлекеттік қызметшілер, лауазымды адамдар, оның ішінде құқық қорғау органдарының қызметкерлері үшін санкция 2 жылға дейін құраса, енді құқық қорғау органдарының қызметкерлерін 2-1-ші бөлікке бөліп, лауазымдық өкілеттіктерін теріс пайдаланған жағдайда полицейге, БП, сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызметтің қызметкеріне немесе ЭТҚ-ға 4 жылға дейін бас бостандығынан айыру түріндегі қылмыстық жаза қолданылады.
ҚК-нің 361-бабының үшінші бөлігіне сәйкес жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамдардың (оларға Парламент депутаттары, судьялар, саяси мемлекеттік қызметшілер және "А" корпусының әкімшілік мемлекеттік қызметшілері жатады) лауазымдық өкілеттіктерін теріс пайдаланғаны үшін 5 жылға дейін бас бостандығынан айыру түріндегі санкция көзделген.
Түзетулерге сәйкес құқық қорғау органында жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамдарға (бірінші басшылар, олардың орынбасарлары) және судьяларға қатысты санкция 7 жылға дейін ұлғайтылды.
Тиісінше, ҚК-нің 361-бабында көзделген, құқық қорғау органдарының саяси мемлекеттік қызметшілері мен судьялар жасаған қылмыс ауыр қылмыс санатына өтеді, бұл өз кезегінде:
- "жедел-іздестіру қызметі туралы" Заңның 12 - бабының 4 – тармағына сәйкес күдіктілерге, айыпталушыларға қатысты прокурордың санкциясымен арнайы жедел-іздестіру іс-шараларын (адамды немесе орынды жасырын аудио-және (немесе) бейнебақылау; электр (телекоммуникациялық) байланыс желілері арқылы берілетін ақпаратты жасырын бақылау, ұстап алу және алу және т. б.) (бұдан әрі-АЖІШ) жүргізуге мүмкіндік береді;
- ауыр және аса ауыр сыбайлас жемқорлық қылмысы үшін сотталған адамдарды ҚІБ-ға енгізілген тыйымға сәйкес аталған адамдарды ҚІБ бойынша босату мүмкіндігінен айырады.
ҚК-нің 364-бабына ("кәсіпкерлік қызметке заңсыз қатысу")қатысты:
ҚК-нің 364-бабының бірінші бөлігі бойынша мемлекеттік қызметшілер, лауазымды адамдар, оның ішінде құқық қорғау органдарының қызметкерлері үшін санкция 1 жылға дейін болған, енді құқық қорғау органдарының қызметкерлерін 2-1-ші бөлек бөлікке бөліп, кәсіпкерлік қызметке заңсыз қатысқан жағдайда полиция қызметкеріне, БП, сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызметтің қызметкеріне немесе ЭТҚ 2 жылға дейін бас бостандығынан айыру түріндегі қылмыстық жазаға тартылады.
Құқық қорғау органында жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамдарға (бірінші басшылар, олардың орынбасарлары) және судьяларға қатысты Санкция 4 жылдан 5 жылға дейін ұлғайтылды.
ҚК-нің 365-бабына ("заңды кәсіпкерлік қызметке кедергі келтіру")қатысты:
ҚК-нің 365-бабында құқық қорғау органдарының қызметкерлеріне қатысты ең жоғары санкция 2 жылдан 5 жылға дейін ұлғайтылды.
Құқық қорғау органында жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамдарға (бірінші басшылар, олардың орынбасарлары) және судьяларға қатысты Санкция 7 жастан 8 жасқа дейін ұлғайтылды.
Сонымен қатар, кез-келген мемлекеттік органда жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамдар мен осы бап бойынша сотталған судьялардың қоныс колониясында дереу жаза өтеуге және жазаны өтеуге тыйым салу түріндегі салдары болады.
ҚК-нің 366-бабына ("пара алу")қатысты:
Жазаны қатаңдату жөніндегі аса маңызды заңнамалық түзетулердің бірі ҚК-нің 366-бабына түзетулер болып табылады, ол ең "жүрістік" бап болып табылады.
Мәселен, баптың бұрын қолданыста болған редакциясы бойынша тағайындалатын санкцияның мөлшері атқаратын лауазымына байланысты болмады. Санкциялардың градациясы тек пара мөлшеріне байланысты болды(қарапайым пара, айтарлықтай мөлшерде пара, үлкен мөлшерде пара, аса үлкен мөлшерде пара).
Заңмен ҚК-нің 366-бабы құқық қорғау органы қызметкерінің, құқық қорғау органында жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамның немесе судьяның пара алғаны үшін санкцияларды көздейтін 1-1-бөлігімен толықтырылды.
Сыбайлас жемқорлықтың барлық субъектілері үшін бас бостандығынан айыру түріндегі ең жоғары санкция 5 жылға дейін (ауырлығы орташа қылмыс) құрайтын бірінші бөлікке қарағанда, 1-1 бөлік бойынша бас бостандығынан айыру түріндегі ең жоғары санкция 6 жылға дейін құрайды.
Тиісінше, енді құқық қорғау органы қызметкерінің немесе судьяның қарапайым пара (50 АЕК-тен аз) алуы ауыр сыбайлас жемқорлық қылмыс болып саналады, ал бұл әрекетті мемлекеттік қызметшілердің және оларға теңестірілген адамдардың басқа санаттарының жасауы орташа ауырлықтағы қылмыстарға жатады.
Өз кезегінде қарапайым пара алуды ауыр санатқа ауыстыру судьялар мен құқық қорғау органдарының қызметкерлері үшін елеулі құқықтық салдарға әкеп соғады:
- "жедел-іздестіру қызметі туралы" Заңның 12-бабының 4-тармағына сәйкес күдіктілерге, айыпталушыларға қатысты АЖІІШ жүргізуге мүмкіндік береді;