Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы
Қазақстан Республикасының 2011 жылғы 26 желтоқсандағы № 518-ІV Кодексі.
ЗҚАИ-ның ескертпесі!
Осы кодекстің қолданысқа енгізілу тәртібін 283-баптан қараңыз.
Қолданушылар назарына!
Қолданушыларға ыңғайлы болуы үшін ЗҚАИ мазмұнды жасады.
МАЗМҰНЫ
Ескерту. Мазмұны алып тасталды – ҚР 03.05.2022 № 118-VII (алғашқы ресми
жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі)
Заңымен.
Осы Кодекс неке-отбасы (ерлі-зайыптылық-отбасы) қатынастарын реттеудің
мақсаттарын, міндеттерін, қағидаттарын және құқықтық негіздерін айқындайды,
отбасының дамуын Қазақстан Республикасының мемлекеттік әлеуметтік саясатының
басым бағыты ретінде айқындай отырып, оның құқықтары мен мүдделерін қорғауды
қамтамасыз етеді.
ЖАЛПЫ БӨЛІМ
1-БӨЛІМ. ЖАЛПЫ ЕРЕЖЕЛЕР
1-тарау. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ
НЕКЕ-ОТБАСЫ ЗАҢНАМАСЫ
1-бап. Осы Кодексте пайдаланылатын негізгі ұғымдар
1. Осы Кодексте мынадай негізгі ұғымдар пайдаланылады:
1) азаматтық хал актілері – адамды дараландыратын және оның құқықтары мен
міндеттерінің туындауымен, болуымен және тоқтатылуымен байланысты болатын
заңдық тұрғыдан ресімделген мән-жайлар;
2) азаматтық хал актілерін тіркеу органы (бұдан әрі – тіркеуші орган) – азаматтық
хал актілерін мемлекеттік тіркеуді және азаматтық хал актілерін мемлекеттік тіркеуге
байланысты мемлекеттік көрсетілетін қызметтердің басқа да түрлерін жүзеге асыратын
"Азаматтарға арналған үкімет" мемлекеттік корпорациясы;
2-1) азаматтық хал актілерінің ақпараттық жүйесі – азаматтық хал актілерін
мемлекеттік тіркеуге, оларға өзгерістер, түзетулер, толықтырулар енгізуге, азаматтық
хал актілерінің күшін жоюға және оларды қалпына келтіруге арналған, сондай-ақ жеке
тұлғалардың дербес деректерін құрайтын мәліметтерді қамтитын ақпараттық жүйе;
3) аккредиттеу – Қазақстан Республикасының балалардың құқықтарын қорғау
саласындағы уәкілетті органының бала асырап алу жөніндегі агенттіктердің және жетім
балаларды, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балаларды Қазақстан
Республикасы азаматтарының отбасыларына орналастыруға жәрдем көрсету жөніндегі
ұйымдардың өз қызметін жүзеге асыру құқығын ресми тануы;
4) алименттер – бір адам оны алуға құқығы бар екінші адамға беруге міндетті
ақшалай немесе материалдық қаражат;
5) ата-аналарының (ата-анасының) қамқорлығынсыз қалған бала (балалар) – ата-ана
құқықтарының шектелуiне немесе олардан айрылуына, хабарсыз кеткен деп танылуына
, қайтыс болған деп жариялануына, әрекетке қабiлетсiз немесе әрекет қабiлетi
шектелген деп танылуына, бас бостандығынан айыру орындарында жазасын өтеуiне,
бала тәрбиелеуден немесе оның құқықтары мен мүдделерiн қорғаудан жалтаруына,
оның ішінде баланы тәрбиелеу немесе медициналық ұйымнан алудан бас тартуына
байланысты, сондай-ақ ата-ана қамқоршылығы болмаған және Қазақстан
Республикасының заңдарында көзделген өз құқықтары мен мүдделерінің қажетті
қорғалуын қамтамасыз етуге мұқтаж болған өзге де жағдайларда жалғыз ата-анасының
немесе екеуінің де қамқорлығынан айрылған бала (балалар);
6) ата-анасы бас тартқан бала (ата-анасы бас тартқан балалар) – тиісті заңды
құжаттарды ресімдеу жолымен оны одан әрі тәрбиелеуден, оқытудан, материалдық
қамтамасыз етуден ата-аналары (ата-анасы) бас тартқан бала;
7) әке болуды анықтау - баланың анасымен некеге тұрмаған (ерлі-зайыпты
болмаған) адамның балаға қатысты әке болуын тіркеуші органның анықтауы не сот
тәртібімен анықтау;
8) бала (балалар) – он сегіз жасқа (кәмелетке) толмаған адам;
9) бала асырап алу - нәтижесінде шығу тегі бойынша туыстарының құқықтары мен
міндеттеріне теңестірілетін жеке мүліктік емес және мүліктік құқықтар мен міндеттер
туындайтын сот шешімі негізінде баланы (балаларды) отбасына тәрбиелеуге берудің
құқықтық нысаны;
10) бала асырап алу жөніндегі агенттіктер - өз мемлекетінің аумағында балаларды
асырап алу жөніндегі қызметті жүзеге асыратын және осы Кодексте белгіленген
тәртіппен Қазақстан Республикасының аумағында осындай қызметті жүзеге асыру
үшін аккредиттелген коммерциялық емес шетелдік ұйымдар;
10-1) бала қонақтайтын отбасы – барлық үлгідегі ұйымдардағы (білім беру,
медициналық және басқалар), жетім балаларды, ата-аналарының қамқорлығынсыз
қалған балаларды білім беру процесіне байланысты емес кезеңдерде (каникулдар,
демалыс және мереке күндері) тәрбиелеуге уақытша қабылдаған отбасы;
11) балалық шақ – кәмелетке толмаған адамдардың құқықтық жай-күйі;
11-1) баланы қабылдайтын отбасы – жетім балаларға, ата-аналарының
қамқорлығынсыз қалған балаларға арналған білім беру ұйымдарындағы кемінде төрт
және оннан аспайтын жетім баланы, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған баланы
тәрбиелеуге қабылдайтын отбасына орналастыру нысаны;
12) баланың заңды өкiлдерi – Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес
балаға қамқорлық жасауды, бiлiм, тәрбие берудi, оның құқықтары мен мүдделерiн
қорғауды жүзеге асыратын ата-аналар (ата-ана), бала асырап алушылар, қорғаншы
немесе қамқоршы, баланы қабылдайтын ата-ана (баланы қабылдайтын ата-аналар),
патронат тәрбиешi және оларды алмастырушы басқа да адамдар;
13) жақын туыстар – ата-аналар (ата-ана), балалар, асырап алушылар, асырап
алынғандар, ата-анасы бір және ата-анасы бөлек ағалы-інілер мен апалы-сіңлілер (
аға-қарындастар), ата, әже, немерелер;
14) жалған неке (ерлі-зайыптылық) – ерлі-зайыптылардың немесе олардың біреуінің
отбасын құру ниетінсіз, Қазақстан Республикасының заңында белгіленген тәртіппен
қиылған неке (ерлі-зайыптылық);
15) жеке басты куәландыратын құжат – жеке басты сәйкестендіру мақсатында оның
иесінің жеке басын және құқықтық мәртебесін анықтауға мүмкіндік беретін, жеке
тұлғаның дербес деректері туралы тіркелген ақпараты бар белгіленген үлгідегі
материалдық объект.
Жеке басты куәландыратын құжаттарға "Жеке басты куәландыратын құжаттар
туралы" Қазақстан Республикасы Заңының 6-бабының 1-тармағында көрсетілген
құжаттар жатады;
16) жекжаттық – ерлі-зайыптылардың бірінің екінші жұбайының жақын туыстарына
қатысы;
17) жетім бала (балалар) – ата-анасының екеуі де немесе жалғыз анасы (әкесі)
қайтыс болған бала (балалар);
17-1) жетім балаларды, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балаларды
Қазақстан Республикасы азаматтарының отбасыларына орналастыруға жәрдем көрсету
жөніндегі ұйым – осы Кодексте белгіленген құзыретіне сәйкес жетім балаларды,
ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балаларды Қазақстан Республикасының
аумағында тұрақты тұратын, балаларды тәрбиелеуге қабылдауға тілек білдірген және
қабылдаған Қазақстан Республикасы азаматтарының отбасыларына тәрбиелеуге
орналастыруға жәрдемдесуді өтеусіз негізде Қазақстан Республикасының аумағында
жүзеге асыратын және осы Кодексте белгіленген тәртіппен осындай қызметті жүзеге
асыру үшін аккредиттелген коммерциялық емес ұйым;
17-2) Жетім балалардың, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балалардың және
балаларды өз отбасыларына тәрбиелеуге қабылдауға тілек білдірген адамдардың
республикалық деректер банкі (бұдан әрі – Республикалық деректер банкі) – жетім
балалар, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балалар туралы, сондай-ақ жетім
балаларды, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балаларды өз отбасыларына
тәрбиелеуге қабылдауға тілек білдірген адамдар туралы мәліметтер қамтылатын
дерекқор;
17-3) көпбалалы отбасы – құрамында бірге тұратын төрт және одан көп кәмелетке
толмаған баласы, оның ішінде кәмелеттік жасқа толғаннан кейін білім беру ұйымдарын
бітіретін уақытқа дейін (бірақ жиырма үш жасқа толғанға дейін) жалпы орта,
техникалық және кәсіптік, жалпы орта білімнен кейінгі, жоғары және (немесе) жоғары
оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарында жалпы немесе кәсіптік білім беру
бағдарламалары бойынша күндізгі оқу нысаны бойынша білім алатын балалары бар
отбасы;
18) Қазақстан Республикасының балалар құқықтарын қорғау саласындағы уәкілетті
органы – Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындайтын орталық атқарушы орган;
19) қамқоршылық – он төрттен он сегіз жасқа дейінгі баланың (балалардың),
сондай-ақ құмар ойындарға, бәс тігуге, спирттік ішімдіктерге немесе есiрткi заттарға
салыну салдарынан сот әрекет қабілетін шектеген кәмелетке толған адамдардың
құқықтары мен мүдделерін қорғаудың құқықтық нысаны;
20) алып тасталды - ҚР 01.04.2019 № 240-VI Заңымен (алғашқы ресми жарияланған
күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі);
21) қорғаншылық – он төрт жасқа толмаған балалардың және сот әрекетке
қабілетсіз деп таныған адамдардың құқықтары мен мүдделерін қорғаудың құқықтық
нысаны;
22) қорғаншы немесе қамқоршы - қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі
функцияларды жүзеге асыру үшін Қазақстан Республикасының заңында белгіленген
тәртіппен тағайындалған тұлға;
23) қосалқы репродуктивтік әдістер мен технологиялар - азаматтардың
репродуктивтік қызметiн түзеуге бағытталған диагностика, емдеу және оңалту
жөнiндегi медициналық іс-шаралар кешенi;
24) материалдық жағдай – жалақының, зейнетақының, басқа да табыстардың болуы
немесе болмауы; олардың мөлшері; мүлкінің болуы; отбасының басқа да мүшелерінен
материалдық көмек алуы немесе алмауы;
25) мүліктің шарттық режимі – ерлі-зайыптылардың неке шартымен белгіленген
меншік режимі;
26) неке (ерлі-зайыптылық) – ерлі-зайыптылар арасындағы мүліктік және жеке
мүліктік емес құқықтар мен міндеттерді туғызатын, отбасын құру мақсатында
Қазақстан Республикасының заңында белгіленген тәртіппен тараптардың ерікті және
толық келісімімен жасалған еркек пен әйел арасындағы тең құқықты одақ;
27) неке (ерлі-зайыптылық) жасы – осы Кодексте белгіленген, адамның некеге
отыру (ерлі-зайыпты болу) құқығына жеткендегі жасы;
28) некеде тұрмаған (ерлі-зайыпты болмаған) ана - бала (балалар) туған, бірақ
тіркеуші органдарда тіркелген некеде тұрмаған (ерлі-зайыпты болмаған) әйел;
29) отбасы – некеден (ерлі-зайыптылықтан), туыстықтан, жекжаттықтан, бала
асырап алудан немесе балаларды тәрбиеге алудың өзге де нысандарынан туындайтын
және отбасы қатынастарын нығайтып, дамытуға септігін тигізуге арналған мүліктік
және жеке мүліктік емес құқықтар мен міндеттерге байланысты адамдар тобы;
30) отбасылық жағдай – некеде (ерлі-зайыпты) болу не болмау немесе некені (
ерлі-зайыптылықты) бұзу, жесірлік, балалардың немесе отбасының басқа да
мүшелерінің болуы немесе болмауы;
30-1) арнаулы әлеуметтік қызметтерге мұқтаж бала (балалар) – Қазақстан
Республикасының әлеуметтік қорғау туралы заңнамасында көзделген қалыптасқан
мән-жайлардың салдарынан тыныс-тіршілігі бұзылған және осы мән-жайларды өз
бетінше немесе отбасының көмегімен еңсере алмайтын бала (балалар);
31) патронат – жетім балалар, ата-аналарының (ата-анасының) қамқорлығынсыз
қалған балалар қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге
асыратын орган мен баланы (балаларды) тәрбиеге алуға тілек бiлдiрген адам жасайтын
шарт бойынша отбасыларға патронаттық тәрбиеге берілетін тәрбие нысаны;
32) репродуктивтік денсаулық – адамның толымды ұрпақ туғызуға қабілетін
көрсететін денсаулығы;
33) суррогат ана – суррогат ана болу шартына сәйкес тапсырыс берушілер үшін
қосалқы репродуктивтік әдістер мен технологиялар қолданылғаннан кейін құрсақ
көтеретін және бала (балалар) туатын әйел;
34) суррогат ана болу – сыйақы төлене отырып, суррогат ана мен ерлі-зайыптылар
арасындағы шарт бойынша, күні жетпей босану жағдайларын қоса алғанда, бала (
балаларды) көтеру және туу;
35) суррогат ана болу шарты - некеде тұрған (ерлі-зайыпты болған) және балалы
болғысы келетiн адамдар мен қосалқы репродуктивтік әдістер мен технологияларды
қолдану жолымен бала көтеруге және тууға өз келiсiмiн берген әйел арасындағы
нотариатта куәландырылған жазбаша келiсiм;
36) туыстар – үлкен атасы мен үлкен әжесіне дейін ортақ ата-бабалары бар туыстық
байланыстағы адамдар.
2. Егер осы Кодексте өзгеше белгіленбесе, "бала (қыз) асырап алу" және "бала
асырап алу", "бала (қыз) асырап алушылар" және "бала асырап алушылар", "асырап
алынған балалар (қыздар)" және "асырап алынған балалар", "бала (балалар)" және "бала
", "ата-аналар (ата-ана)" және "ата-аналар", "ерлі-зайыптылар (жұбайы, зайыбы)" және "
ерлі-зайыптылар" деген ұғымдардың мәні бірдей.
Ескерту. 1-бапқа өзгерістер енгізілді - ҚР 2013.01.29 № 74-V (алғашқы ресми
жарияланғанынан кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі); 05.07.2014
№ 236-V (01.01.2015 бастап қолданысқа енгізіледі); 29.09.2014 № 239-V (алғашқы
ресми жарияланған күнінен кейiн күнтiзбелiк он күн өткен соң қолданысқа енгiзiледi);
09.04.2016 № 501-V (қолданысқа енгізілу тәртібін 2-баптан қараңыз); 18.04.2017 № 58-
VI (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң
қолданысқа енгізіледі); 02.07.2018 № 165-VІ (алғашқы ресми жарияланған күнінен
кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі); 01.04.2019 № 240-VI (
алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа
енгізіледі); ҚР 27.12.2019 № 292-VІ (қолданысқа енгізілу тәртібін 2-баптан қараңыз);
02.07.2020 № 356-VI (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн
өткен соң қолданысқа енгізіледі); 14.07.2022 № 141-VII (қолданысқа енгізілу тәртібін 2-
баптан қараңыз); 20.04.2023 № 226-VII (01.07.2023 бастап қолданысқа енгізіледі)
Заңдарымен.
2-бап. Қазақстан Республикасының неке-отбасы заңнамасының негіздері
1. Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы, ана, әке және бала мемлекеттің қорғауында
болады.
2. Қазақстан Республикасының неке-отбасы заңнамасы:
1) еркек пен әйелдің некелік (ерлі-зайыптылық) одағының еріктілігі;
2) отбасындағы ерлі-зайыптылар құқықтарының теңдігі;
3) отбасының ісіне кімнің болса да өз бетінше араласуына жол берілмеушілік;
4) отбасы ішіндегі мәселелерді өзара келісім арқылы шешу;
5) балалардың отбасында тәрбиелену басымдығы, олардың өсіп-жетілуі мен
әл-ауқатты болуына қамқорлық;
6) отбасының кәмелетке толмаған, қарт және еңбекке қабілетсіз мүшелерінің
құқықтары мен мүдделерін басымдықпен қорғау;
7) отбасы мүшелерінің өз құқықтарын кедергісіз жүзеге асыруын қамтамасыз ету,
осы құқықтарды сот арқылы қорғау мүмкіндіктері;
8) отбасының барлық мүшелерінің салауатты өмір салтын қолдау қағидаттарына
негізделеді.
3. Тек мемлекеттік органдар қиған неке (ерлі-зайыптылық) ғана танылады.
Діни жоралар мен рәсімдер бойынша қиылған неке (ерлі-зайыптылық) тіркеуші
органдарда тіркелген некеге (ерлі-зайыптылыққа) теңестірілмейді және тиісті
құқықтық салдарлар тудырмайды.
Еркек пен әйелдің, сондай-ақ бір жыныстағы адамдардың шын мәнінде бірге тұруы
неке (ерлі-зайыптылық) деп танылмайды.
4. Некеге отыру (ерлі-зайыпты болу) кезінде және отбасылық қатынастарда шығу
тегi, әлеуметтiк, лауазымдық және мүлiктiк жағдайы, нәсiлі, ұлты, тiлі немесе діни
көзқарасы немесе кез келген өзге де мән-жайлар бойынша азаматтардың құқықтарын
шектеудің кез келген нысандарына тыйым салынады.
Азаматтардың неке-отбасы (ерлі-зайыптылық-отбасы) қатынастарындағы
құқықтары тек заң негізінде және бұл тек конституциялық құрылысты қорғау,
қоғамдық тәртiптi, адамның құқықтары мен бостандықтарын, халықтың денсаулығы
мен адамгершілік құндылықтарын қорғау мақсатында қаншалықты қажет болса, сол
шамада шектелуi мүмкiн.
3-бап. Қазақстан Республикасының неке-отбасы заңнамасымен реттелетін қатынастар
Қазақстан Республикасының неке-отбасы заңнамасы:
1) отбасы мүшелері: ерлі-зайыптылар, ата-аналар мен балалар арасындағы, ал
Қазақстан Республикасының неке-отбасы заңнамасында көзделген жағдайларда және
шектерде басқа туыстар мен өзге де адамдар арасындағы құқықтар мен міндеттерді,
мүліктік және жеке мүліктік емес қатынастарды белгілейді;
2) некеге отырудың (ерлі-зайыпты болудың), некені (ерлі-зайыптылықты)
тоқтатудың және оны жарамсыз деп танудың шарттары мен тәртібін белгілейді;
3) жетім балаларды, ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларды отбасына
орналастырудың нысандары мен тәртібін айқындайды;
4) азаматтық хал актілерін мемлекеттік тіркеу тәртібін реттейді;
5) азаматтық хал актілерін мемлекеттік тіркеуді жүзеге асыратын органдардың
функцияларын айқындайды.
Ескерту. 3-бапқа өзгеріс енгізілді – ҚР 14.07.2022 № 141-VII (алғашқы ресми
жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі)
Заңымен.
4-бап. Қазақстан Республикасының неке-отбасы заңнамасы
1. Қазақстан Республикасының неке-отбасы заңнамасы Қазақстан Республикасының
Конституциясына негізделеді, осы Кодекстен, Қазақстан Республикасының өзге де
нормативтік құқықтық актілерінен тұрады.
2. Егер Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шартта осы
Кодекстегiден өзгеше қағидалар белгiленген болса, онда халықаралық шарттың
қағидалары қолданылады.
5-бап. Қазақстан Республикасының азаматтық заңнамасын неке-отбасы (
ерлі-зайыптылық-отбасы) қатынастарына қолдану
1. Осы Кодекстің 3-бабында аталған, Қазақстан Республикасының неке-отбасы
заңнамасымен реттелмеген отбасы мүшелері арасындағы мүліктік және жеке мүліктік
емес қатынастарға Қазақстан Республикасының азаматтық заңнамасы қолданылады,
өйткені бұл неке-отбасы (ерлі-зайыптылық-отбасы) қатынастарының мәніне қайшы
келмейді.
2. Осы Кодекстің 3-бабында көзделген қатынастар Қазақстан Республикасының
заңнамасымен немесе тараптардың келісімімен тікелей реттелмеген және оларға
қолданылатын әдет-ғұрып болмаған жағдайларда, бұл олардың мәніне қайшы
келмейтіндіктен, мұндай қатынастарға ұқсас қатынастарды реттейтін (заң ұқсастығы)
Қазақстан Республикасының неке-отбасы және (немесе) азаматтық заңнамасының
нормалары қолданылады. Аталған жағдайларда заң ұқсастығын пайдалану мүмкін
болмаған кезде, неке-отбасы (ерлі-зайыптылық-отбасы) қатынастары субъектілерінің
құқықтары мен міндеттері Қазақстан Республикасының неке-отбасы немесе азаматтық
заңнамасының жалпы негіздері мен мәні және адалдық, парасаттылық пен әділеттілік
талаптары (құқық ұқсастығы) негізге алынып, сондай-ақ заңның уақытқа, кеңістікке
және адамдар тобы бойынша қолданылу қағидаттары сақтала отырып, айқындалады.
2-тарау. НЕКЕ-ОТБАСЫ (ЕРЛІ-ЗАЙЫПТЫЛЫҚ-ОТБАСЫ)
ҚҰҚЫҚТАРЫН ЖҮЗЕГЕ АСЫРУ ЖӘНЕ ҚОРҒАУ
6-бап. Неке-отбасы (ерлі-зайыптылық-отбасы)қатынастарында құқықтар мен
міндеттерді жүзеге асыру
Егер Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерінде өзгеше белгіленбесе,
азаматтар неке-отбасы (ерлі-зайыптылық-отбасы) қатынастарынан туындайтын
өздеріне тиесілі құқықтарды, оның ішінде осы құқықтарды қорғауға арналған құқықты
өз қалауы бойынша пайдаланады.
Неке-отбасы (ерлі-зайыптылық-отбасы) құқықтарының жүзеге асырылуы мен
міндеттердің орындалуы отбасының басқа мүшелері мен өзге де құқық субъектілерінің
құқықтарын, бостандықтарын және заңды мүдделерін бұзбауға тиіс.
7-бап. Неке-отбасы (ерлі-зайыптылық-отбасы) құқықтарын қорғау
Неке-отбасы (ерлі-зайыптылық-отбасы) құқықтарын қорғау осы Кодексте және
Қазақстан Республикасының өзге де заңдарында белгіленген тәртіппен жүзеге
асырылады.
Ескерту. 7-бап жаңа редакцияда - ҚР 29.06.2020 № 351-VI Заңымен (01.07.2021
бастап қолданысқа енгізіледі).
8-бап. Неке-отбасы (ерлі-зайыптылық-отбасы)қатынастарында талап арыздың ескіруін
қолдану
1. Бұзылған құқықты қорғау мерзімі, осы Кодексте белгіленген жағдайларды
қоспағанда, талап арыздың ескіруі неке-отбасы (ерлі-зайыптылық-отбасы)
қатынастарынан туындайтын талаптарға қолданылмайды.
2. Неке-отбасы (ерлі-зайыптылық-отбасы) қатынастарынан туындайтын дауларды
қараған кезде, талап арыздың ескіруін белгілейтін нормаларды қолдану кезінде сот
Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің нормаларын басшылыққа алады.
2-БӨЛІМ. НЕКЕ (ЕРЛІ-ЗАЙЫПТЫЛЫҚ)
3-тарау. НЕКЕ ҚИЮДЫҢ (ЕРЛІ-ЗАЙЫПТЫ БОЛУДЫҢ) ШАРТТАРЫ МЕН ТӘРТІБІ
9-бап. Неке қиюдың (ерлі-зайыпты болудың) шарттары
1. Неке қию (ерлі-зайыпты болу) үшін некеге отыратын (ерлі-зайыпты болатын)
еркек пен әйелдің ерікті әрі толық келісімі және олардың неке (ерлі-зайыптылық)
жасына толуы қажет.
2. Осы Кодекстің 11-бабында көрсетілген мән-жайлар болған кезде неке қиылмайды
(ерлі-зайыпты болмайды).
10-бап. Неке (ерлі-зайыптылық) жасы
1. Неке (ерлі-зайыптылық) жасы еркектер мен әйелдер үшін он сегіз жас болып
белгіленеді.
2. Мынадай дәлелді себептер болған:
1) жүкті болған;
2) ортақ бала туған кезде неке қиюды (ерлі-зайыпты болуды) мемлекеттік тіркеу
орны бойынша тіркеуші органдар неке (ерлі-зайыптылық) жасын екі жылдан аспайтын
мерзімге төмендетеді.
3. Некеге отыруға (ерлі-зайыпты болуға) тілек білдірушілер және олардың
ата-аналары не қамқоршылары белгіленген неке (ерлі-зайыптылық) жасын төмендету
қажеттігі туындайтын себептерді көрсете отырып, неке (ерлі-зайыптылық) жасын
төмендету туралы өтініш беруі мүмкін.
4. Неке (ерлі-зайыптылық) жасын төмендетуге тек қана некеге отырушылардың (
ерлі-зайыпты болушылардың) келісімімен жол беріледі.
5. Неке (ерлі-зайыптылық) жасына толмаған адамдар арасындағы немесе неке (
ерлі-зайыптылық) жасына толған адам мен неке (ерлі-зайыптылық) жасына толмаған
адам арасындағы некеге (ерлі-зайыптылыққа) неке (ерлі-зайыптылық) жасына толмаған
адамдардың ата-аналарының не қамқоршыларының жазбаша келісімімен ғана рұқсат
беріледі.
11-бап. Араларында неке қиылуына (ерлі-зайыпты болуына) жол берілмейтін адамдар
Некелесуге (ерлі-зайыпты болуға):
1) бір жынысты адамдардың;
2) олардың біреуі болса да басқа тіркелген некеде (ерлі-зайыптылықта) тұратын
адамдардың;
3) жақын туыстардың;
4) бала асырап алушылар мен асырап алынған балалардың, асырап алушылардың
балалары мен асырап алынған балалардың;
5) соттың заңдық күшіне енген шешімі бойынша олардың біреуі болса да
психикалық ауруы немесе ақыл-есі кемдігі салдарынан әрекетке қабілетсіз деп
танылған адамдардың арасында жол берілмейді.
12-бап. Некеге отыратын (ерлі-зайыпты болатын)адамдарды медициналық
зерттеп-қарау
1. Некеге отыруға (ерлі-зайыпты болуға) тілек білдірушілерге медициналық,
сондай-ақ медициналық-генетикалық мәселелер және репродуктивтік денсаулық сақтау
мәселелері бойынша консультация беруді және зерттеп-қарауды денсаулық сақтау
ұйымдары және тек олардың екеуінің келісімімен ғана жүргізеді.
2. Некеге отыратын (ерлі-зайыпты болатын) адамдарды зерттеп қараудың
нәтижелері медициналық құпия болып табылады және ол неке қиюға (ерлі-зайыпты
болуға) ниеттенген адамға зерттеп қараудан өткен адамның келісімімен ғана
хабарлануы мүмкін.
Некеге отыратын (ерлі-зайыпты болатын) адамның некеге отыратын (ерлі-зайыпты
болатын) басқа адамның денсаулығына қауіп төндіретін ауруының болуы ерекше
жағдайлар болып табылады.
13-бап. Неке қиюдың (ерлі-зайыпты болудың) тәртібі
1. Неке (ерлі-зайыптылық) некеге отыратын (ерлі-зайыпты болатын) адамдардың
тікелей қатысуымен тіркеуші органдарда не арнайы мемлекеттік неке сарайларында
қиылады.
Некеге тұруға (ерлі-зайыпты болуға) ниет білдірген адамдардың біреуі тіркеуші
органға келе алмайтын айрықша жағдайларда (ауыр науқастануы, жүріп-тұру
қиындығымен байланысты мүгедектігі, күзетпен ұсталуы немесе бас бостандығынан
айыру орындарында болуы) некені қиюды (ерлі-зайыпты болуды) мемлекеттік тіркеу
үйде, медициналық немесе өзге де ұйымда тиісті ұйымның әкімшілігімен міндетті
түрде келісіле отырып, некеге отыратын (ерлі-зайыпты болатын) адамдардың
қатысуымен жүргізіледі.
2. Неке қию (ерлі-зайыпты болу) некеге отыруға (ерлі-зайыпты болуға) тілек
білдірушілер тіркеуші органға өтініш берген күннен бастап күнтізбелік он бес күн
өткен соң жүргізіледі.
Неке қиюды (ерлі-зайыпты болуды) мемлекеттік тіркеу орны бойынша тіркеуші
орган құжаттамамен расталған дәлелді себептер болғанда, бұл мерзімді қысқартады
немесе ұзартады.
Айрықша мән-жайлар (жүктілік, бала тууы, тараптардың бірінің өміріне тікелей
қауіп төнуі және басқа да айрықша мән-жайлар) болған кезде некені қиюды (
ерлі-зайыпты болуды) мемлекеттік тіркеу некеге отырушылардың (ерлі-зайыпты
болушылардың) қалауы бойынша өтініш берілген күні жүргізіледі.
3. Неке қиюды (ерлі-зайыпты болуды) мемлекеттік тіркеу осы Кодексте белгіленген
тәртіппен жүргізіледі.
4. Некеге отыруға (ерлі-зайыпты болуға) тілек білдіруші адамдар не олардың біреуі,
сондай-ақ олардың заңды өкілдері тіркеуші органның неке қиюды (ерлі-зайыпты
болуды) мемлекеттік тіркеуден бас тартуына Қазақстан Республикасының заңдарында
белгіленген тәртіппен шағым жасауы мүмкін.
Ескерту. 13-бапқа өзгеріс енгізілді - ҚР 03.12.2015 № 433-V (01.01.2016 бастап
қолданысқа енгізіледі); 29.06.2020 № 351-VI (01.07.2021 бастап қолданысқа енгізіледі);
14.07.2022 № 141-VII (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн
өткен соң қолданысқа енгізіледі) Заңдарымен.
4-тарау. НЕКЕНІ (ЕРЛІ-ЗАЙЫПТЫЛЫҚТЫ) ТОҚТАТУ
14-бап. Некені (ерлі-зайыптылықты) тоқтату
Некені (ерлі-зайыптылықты) тоқтату өздеріне байланысты емес мән-жайлар
салдарынан (қайтыс болу, олардың біреуін қайтыс болған деп жариялау немесе
хабар-ошарсыз кеткен деп тану) не осы Кодексте белгіленген тәртіппен некені (
ерлі-зайыптылықты) бұзу жолымен ерлі-зайыптылардың екеуінің де не біреуінің өз
еркі бойынша іс-әрекеттер жасауы нәтижесінде ерлі-зайыптылар арасында заңдық
қатынастардың тоқтатылуы болып табылады.
Ерлі-зайыптылар арасында некенің (ерлі-зайыптылықтың) тоқтатылуы ата-аналар
мен осы некеде (ерлі-зайыптылықтан) туған немесе асырап алынған балалар
арасындағы құқықтық қатынастарды үзбейді және тоқтатпайды.
15-бап. Ерлі-зайыптылардың біреуінің қайтыс болуы, соттың оны қайтыс болды деп
жариялауы немесе хабар-ошарсыз кеткен деп тануы салдарынан некенің(
ерлі-зайыптылықтың)тоқтатылуы
1. Неке (ерлі-зайыптылық) ерлі-зайыптылардың біреуі қайтыс болуы, сондай-ақ сот
оны қайтыс болды деп жариялауы немесе хабар-ошарсыз кеткен деп тануы салдарынан
тоқтатылады.
2. Сот қайтыс болды деп жариялаған немесе сот хабар-ошарсыз кеткен деп таныған
жұбайы келген және тиісті сот шешімдері күшін жойған жағдайда ерлі-зайыптылардың
бірлескен өтініші бойынша тіркеуші орган некені (ерлі-зайыптылықты) қалпына
келтіруі мүмкін.
3. Неке қию (ерлі-зайыпты болу) кезінде тараптарға (немесе тараптардың біріне)
хабар-ошарсыз кеткен деп танылған немесе қайтыс болды деп жарияланған жұбайы тірі
екені белгілі болған жағдайларды қоспағанда, егер басқа зайыбы жаңадан некеге
отырса (ерлі-зайыпты болса), некенің (ерлі-зайыптылықтың) қалпына келтірілуі мүмкін
емес.
16-бап. Некені (ерлі-зайыптылықты) бұзу
1. Неке (ерлі-зайыптылық) ерлі-зайыптылардың біреуінің немесе екеуінің өтініші
бойынша оны бұзу жолымен, сондай-ақ сот әрекетке қабілетсіз деп таныған
жұбайының қорғаншысының өтініші бойынша тоқтатылуы мүмкін.
2. Некені (ерлі-зайыптылықты) зайыбының жүктілігі кезеңінде және бала туғаннан
кейінгі бір жыл ішінде оның келісімінсіз бұзуға болмайды.
17-бап. Тіркеуші органдарда некені (ерлі-зайыптылықты) бұзу
1. Кәмелетке толмаған ортақ балалары жоқ ерлі-зайыптылардың некені (
ерлі-зайыптылықты) бұзуға өзара келісімі кезінде және бір-біріне мүліктік және өзге де
талаптары болмаған кезде тіркеуші органдарда неке (ерлі-зайыптылық) бұзылатын
болады.
2. Егер ерлі-зайыптылардың біреуін:
1) сот хабар-ошарсыз кеткен деп таныса;
2) сот әрекетке қабілетсіз деп таныса;
3) сот әрекет қабілеті шектеулі деп таныса;
4) қылмыс жасағаны үшін кемінде үш жыл мерзімге бас бостандығынан айыруға
соттаса, неке (ерлі-зайыптылық) ерлі-зайыптылардың кәмелетке толмаған ортақ
балаларының болуына қарамастан, ерлі-зайыптылардың біреуінің өтініші бойынша
тіркеуші органдарда бұзылады.
3. Некенің (ерлі-зайыптылықтың) бұзылуын мемлекеттік тіркеуді осы Кодексте
белгіленген тәртіппен тіркеуші орган жүргізеді.
18-бап. Некені (ерлі-зайыптылықты) бұзу кезінде ерлі-зайыптылар арасында
туындайтын дауларды қарау
Некені (ерлі-зайыптылықты) бұзу кезінде ерлі-зайыптылардың арасында ортақ
мүлікті бөлуге, еңбекке қабілетсіз жұбайын, сондай-ақ кәмелетке толмаған балаларын
күтіп-бағуға қаражат төлеуге қатысты туындайтын даулар медиация тәртібімен немесе
сот тәртібімен қаралады.
Ескерту. 18-бап жаңа редакцияда - ҚР 17.11.2014 № 254-V Заңымен (алғашқы ресми
жарияланған күнінен кейiн күнтiзбелiк он күн өткен соң қолданысқа енгiзiледi).
19-бап. Некені (ерлі-зайыптылықты) сот тәртібімен бұзу
1. Егер сот ерлі-зайыптылардың одан әрі бірлесіп өмір сүруі және отбасын сақтауы
мүмкін еместігін анықтаса, неке (ерлі-зайыптылық) сот тәртібімен бұзылады.
2. Мынадай:
1) осы Кодекстің 17-бабының 2-тармағында көзделген жағдайларды қоспағанда,
ерлі-зайыптылардың кәмелетке толмаған ортақ балалары болған;
2) ерлі-зайыптылардың біреуінің некені (ерлі-зайыптылықты) бұзуға келісімі
болмаған;
3) егер ерлі-зайыптылардың біреуі өзінің қарсылығы болмауына қарамастан, өз
іс-әрекеттерімен не әрекетсіздігімен некені (ерлі-зайыптылықты) бұзудан жалтарған;
4) ерлі-зайыптылардың бір-біріне мүліктік және өзге де талаптары болған
жағдайларда, неке (ерлі-зайыптылық) сот тәртібімен бұзылады.
3. Ерлі-зайыптылар некені (ерлі-зайыптылықты) бұзу туралы сотқа өтініш берген
күннен бастап бір ай өткен соң неке (ерлі-зайыптылық) сот тәртібімен бұзылады.
4. Ерекше жағдайларда сот осы баптың 3-тармағында көрсетілген мерзім өткенге
дейін некені (ерлі-зайыптылықты) бұзуға құқылы.
20-бап. Ерлі-зайыптылардың біреуінің некені (ерлі-зайыптылықты) бұзуға келісімі
болмаған кезде некені (ерлі-зайыптылықты) сот тәртібімен бұзу
Ерлі-зайыптылардың біреуінің некені (ерлі-зайыптылықты) бұзуға келісімі
болмаған кезде сот ерлі-зайыптыларды татуластыруға шаралар қолдануға және
ерлі-зайыптыларға татуласу үшін алты ай шегінде мерзім тағайындай отырып, істі
қарауды кейінге қалдыруға құқылы.
Ерлі-зайыптыларға татуласу үшін мерзім тағайындалып, істің қаралуы кейінге
қалдырылған жағдайда, сот ерлі-зайыптылардың бірінің талап-арызы бойынша осы
Кодекстің 22-бабы 2-тармағының 2) және 4) тармақшаларында көзделген мәселелерді
шешеді.
Егер ерлі-зайыптыларды татуластыру жөніндегі шаралар нәтижесіз болса және
ерлі-зайыптылар (олардың біреуі) некені (ерлі-зайыптылықты) бұзуды талап етсе, неке
(ерлі-зайыптылық) бұзылады.
21-бап. Некені (ерлі-зайыптылықты) өзге де негіздер бойынша сот тәртібімен бұзу
1. Кәмелетке толмаған ортақ балалары бар ерлі-зайыптылардың некені (
ерлі-зайыптылықты) бұзуға өзара келісімі болған кезде, ерлі-зайыптылардың бір-біріне
мүліктік және өзге де талаптары болмаған кезде сот некені (ерлі-зайыптылықты) бұзу
себептерін анықтамастан некені (ерлі-зайыптылықты) бұзуы мүмкін.
2. Егер кәмелетке толмаған ортақ балалары бар ерлі-зайыптылардың біреуі
бір-біріне мүліктік талаптар болмаған кезде некені (ерлі-зайыптылықты) бұзуға өтініш
берсе, ал екіншісі өзінің қарсылықтарының болмауына қарамастан, өз іс-әрекеттерімен
не әрекетсіздігімен некені (ерлі-зайыптылықты) бұзудан жалтарса, сот некені (
ерлі-зайыптылықты) бұзу себептерін анықтамастан, некені (ерлі-зайыптылықты) бұзуы
мүмкін.
22-бап. Некені (ерлі-зайыптылықты) бұзу туралы шешім шығару кезінде сот шешетін
мәселелер
1. Некені (ерлі-зайыптылықты) сот тәртібімен бұзу кезінде ерлі-зайыптылар
кәмелетке толмаған балалары өздерінің қайсысымен тұратындығы туралы, балаларды
және (немесе) еңбекке қабілетсіз мұқтаж жұбайын (зайыбын) күтіп бағуға қаражат
төлеу тәртібі, осы қаражаттың мөлшері туралы не ерлі-зайыптылардың ортақ мүлкін
бөлу туралы, ата-ананың баламен қарым-қатынас жасау тәртібін айқындау туралы
келісімді соттың қарауына ұсына алады. Сот шешімінде ерлі-зайыптылардың некені (
ерлі-зайыптылықты) бұзғаннан кейінгі тектері көрсетіледі.
2. Егер ерлі-зайыптылар арасында осы баптың 1-тармағында көрсетілген мәселелер
бойынша келісім болмаған жағдайда, сондай-ақ, осы келісім балалардың немесе
ерлі-зайыптылардың біреуінің мүдделерін бұзатындығы анықталған жағдайда, сот:
1) неке (ерлі-зайыптылық) бұзылғаннан кейін кәмелетке толмаған балалар
ата-аналарының қайсысымен тұратындығын айқындауға;
2) ата-аналардың қайсысы және қандай мөлшерде балаларды күтіп бағуға
алименттер төлейтінін айқындауға;
3) кәмелетке толмаған балалардың және (немесе) ерлі-зайыптылардың өздерінің
мүдделерін ескере отырып, ерлі-зайыптылардың талап етуі бойынша олардың
бірлескен ортақ меншігіндегі мүлікті бөлуге;
4) жұбайынан ақша қаражатын алуға құқығы бар екінші жұбайдың талап етуі
бойынша осы қаражат мөлшерін айқындауға;
5) ата-ананың баламен қарым-қатынас жасау тәртібін анықтауға міндетті.
3. Егер мүлікті бөлу үшінші бір адамдардың мүдделерін қозғайтын болса, сот
мүлікті бөлу туралы жеке іс жүргізуді талап етуге құқылы.
Ескерту. 22-бапқа өзгеріс енгізілді - ҚР 25.11.2019 № 272-VI (алғашқы ресми
жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі);
27.03.2023 № 216-VII (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн
өткен соң қолданысқа енгізіледі) Заңдарымен.
23-бап. Некені (ерлі-зайыптылықты) бұзған жағдайда оның тоқтатылу кезі
1. Тіркеуші органдарда бұзылатын неке (ерлі-зайыптылық) - азаматтық хал
актілерін жазу кітабында некенің (ерлі-зайыптылықтың) бұзылуы мемлекеттік
тіркелген күннен бастап, ал неке (ерлі-зайыптылық) сотта бұзылған кезде некені (
ерлі-зайыптылықты) бұзу туралы соттың шешімі заңды күшіне енген күннен бастап
тоқтатылады.
Сот некені (ерлі-зайыптылықты) бұзу туралы соттың шешімі заңды күшіне енген
күннен бастап үш күн ішінде сот шешімінің көшірмесін шешім шығарылған жер
бойынша, сондай-ақ неке қиюды (ерлі-зайыптылықты) мемлекеттік тіркеген жер
бойынша тіркеуші органға жіберуге міндетті.
2. Соттың некені (ерлі-зайыптылықты) бұзу туралы заңды күшіне енген шешімі
тіркеуші органдарда мемлекеттік тіркеуге жатпайды.
Ерлі-зайыптылар соттың некені (ерлі-зайыптылықты) бұзу туралы шешімі заңды
күшіне енгеннен кейін жаңадан некеге отыруға (тіркелуге) (ерлі-зайыпты болуға)
құқылы.
Ескерту. 23-бапқа өзгеріс енгізілді - ҚР 25.11.2019 № 272-VI Заңымен (алғашқы
ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі).
24-бап. Некені (ерлі-зайыптылықты) тоқтатудың салдары
Осы Кодексте көзделген жағдайларды қоспағанда, некенің (ерлі-зайыптылықтың)
тоқтатылуымен ерлі-зайыптылардың өздерінің неке-отбасылық (
ерлі-зайыптылық-отбасылық) қатынастарынан туындайтын мүліктік және жеке
мүліктік емес құқықтары мен міндеттері тоқтатылады.
5-тарау. НЕКЕНІҢ (ЕРЛІ-ЗАЙЫПТЫЛЫҚТЫҢ) ЖАРАМСЫЗДЫҒЫ
25-бап. Некені (ерлі-зайыптылықты) жарамсыз деп тану
1. Осы Кодекстің 9-11-баптарында белгіленген шарттар бұзылған кезде, сондай-ақ
мынадай жағдайларда:
1) жалған неке (ерлі-зайыптылық) қиылған кезде;
2) мәжбүрлеп неке (ерлі-зайыптылық) қиылған кезде;
3) егер некеге отырған (ерлі-зайыпты болған) адамдардың біреуі екіншісінен
құрылған отбасы мүшелеріне, жеке басының және қоғамның қауіпсіздігіне нақты қауіп
төндіретін ауруы бар екенін жасырса, сот некені (ерлі-зайыптылықты) жарамсыз деп
таниды.
2. Сот некені (ерлі-зайыптылықты) жарамсыз деп тану туралы соттың шешімі заңды
күшіне енген күннен бастап үш күн ішінде соттың осы шешімінің үзінді көшірмесін
неке қиюдың (ерлі-зайыпты болудың) мемлекеттік тіркелген жері бойынша тіркеуші
органға жіберуге міндетті.
3. Неке (ерлі-зайыптылық) қиылған күнінен бастап жарамсыз деп танылады.
26-бап. Некені (ерлі-зайыптылықты) жарамсыз деп тануды талап етуге құқығы бар
адамдар
1. Некені (ерлі-зайыптылықты) жарамсыз деп тану туралы талап етуге:
1) егер неке (ерлі-зайыптылық) жасына толмаған адаммен неке қиылса (
ерлі-зайыпты болса), кәмелетке толмаған жұбайы, оның заңды өкілдері немесе
прокурор;
2) неке қиюмен (ерлі-зайыпты болумен) құқығы бұзылған жұбай, сондай-ақ, егер
мәжбүр ету, алдау, қателесу нәтижесінде немесе неке қиюды (ерлі-зайыпты болуды)
мемлекеттік тіркеу кезінде өз іс-әрекеттерінің мәнін түсінбеген және өзін-өзі билей
алмаған жай-күйінің салдарынан ерлі-зайыптылардың біреуінің некеге отыруға ерікті
келісімі болмаған кезде неке қиылса (ерлі-зайыпты болса), прокурор;
3) неке қиюға (ерлі-зайыпты болуға) кедергі келтіретін мән-жайлардың бар екенін
білмеген жұбайы, әрекетке қабілетсіз деп танылған жұбайдың қорғаншысы, алдындағы
бұзылмаған неке (ерлі-зайыптылық) бойынша жұбайы;
4) прокурор, сондай-ақ жалған неке қию (ерлі-зайыпты болу) жағдайында, некенің (
ерлі-зайыптылықтың) жалғандығы туралы білмеген жұбайы;
5) осы Кодекстің 25-бабы 1-тармағының 3) тармақшасында көрсетілген мән-жайлар
болған кезде құқығы бұзылған жұбайы құқылы.
2. Неке (ерлі-зайыптылық) жасына толмаған адаммен, сондай-ақ сот әрекетке
қабілетсіз деп таныған адаммен қиылған некені (ерлі-зайыптылықты) жарамсыз деп
тану туралы істі қарау кезінде іске қатысуға қорғаншылық немесе қамқоршылық
жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын орган тартылады.
27-бап. Некенің (ерлі-зайыптылықтың) жарамсыздығын жоятын мән-жайлар
1. Егер некені (ерлі-зайыптылықты) жарамсыз деп тану туралы істі қарау кезіне
неке қиюға (ерлі-зайыпты болуға) кедергі келтірген мән-жайлар жойылса, сот осы
кезден бастап некені (ерлі-зайыптылықты) жарамды деп тануға құқылы.
2. Сот неке (ерлі-зайыптылық) жасына толмаған адаммен қиылған некені (
ерлі-зайыптылықты), егер мұны кәмелетке толмаған жұбайдың мүдделері талап етсе,
сондай-ақ некені (ерлі-зайыптылықты) жарамсыз деп тануға оның келісімі болмаған
кезде жарамсыз деп тану туралы талап-арыздан бас тартуы мүмкін.
3. Егер мұндай некені (ерлі-зайыптылықты) тіркеткен адамдар істі сот қарағанға
дейін іс жүзінде отбасын құрса, сот некені (ерлі-зайыптылықты) жалған деп тани
алмайды.
4. Ерлі-зайыптылардың арасында жақын туыстық болған не некені (
ерлі-зайыптылықты) мемлекеттік тіркеу кезінде ерлі-зайыптылардың біреуі басқа
бұзылмаған некеде тұрған (ерлі-зайыпты болған) жағдайларды қоспағанда, неке (
ерлі-зайыптылық) ол бұзылғаннан кейін жарамсыз деп таныла алмайды.
28-бап. Некені (ерлі-зайыптылықты) жарамсыз деп танудың салдары
1. Осы баптың 4 және 5-тармақтарында белгіленген жағдайларды қоспағанда, сот
жарамсыз деп таныған неке (ерлі-зайыптылық) ерлі-зайыптылардың осы Кодексте
көзделген құқықтары мен міндеттерін туғызбайды.
2. Некесі (ерлі-зайыптылығы) жарамсыз деп танылған адамдар бірлесіп сатып алған
мүліктің құқықтық режимі Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің
нормаларымен реттеледі. Мұндай жағдайда ерлі-зайыптылар жасасқан неке шарты
жарамсыз деп танылады.
3. Некені (ерлі-зайыптылықты) жарамсыз деп тану мұндай некеден (
ерлі-зайыптылықтан) туған немесе неке (ерлі-зайыптылық) жарамсыз деп танылған
күннен бастап екі жүз сексен күн ішінде туған балалардың құқығына нұқсан
келтірмейді.
4. Некені (ерлі-зайыптылықты) жарамсыз деп тану туралы шешім шығарылған
кезде сот некені (ерлі-зайыптылықты) жарамсыз деп тану үшін негіз болып табылған
мән-жайлар неке қию (ерлі-зайыпты болу) кезінде өзіне белгілі болмаған жұбайдың (
адал ниетті жұбайдың) екінші жұбайдан осы Кодекстің 148 және 149-баптарына сәйкес
қаражат алу құқығын тануға құқылы, ал неке (ерлі-зайыптылық) жарамсыз деп
танылған кезге дейін бірлесіп сатып алынған мүлікті бөлуге қатысты осы Кодекстің 33,
37 және 38-баптарында белгіленген ережелерді қолдануға, сондай-ақ неке шартын
толық немесе ішінара жарамды деп тануға құқылы.
Адал ниетті жұбай Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексіне сәйкес екінші
жұбайдан өзіне келтірілген материалдық және моральдық зиянды өтеуді талап етуге
құқылы.
5. Адал ниетті жұбай некені (ерлі-зайыптылықты) жарамсыз деп тану кезінде неке
қиюды (ерлі-зайыпты болуды) мемлекеттік тіркеу кезіндегі өзі таңдаған тегін сақтауға
құқылы.
6-тарау. ЕРЛІ-ЗАЙЫПТЫЛАРДЫҢ ЖЕКЕ ҚҰҚЫҚТАРЫ МЕН МІНДЕТТЕРІ
29-бап. Ерлі-зайыптылардың құқықтары мен міндеттерінің туындауы
Ерлі-зайыптылардың құқықтары мен міндеттері неке қиюды (ерлі-зайыпты болуды)
мемлекеттік тіркелген күннен бастап туындайды.
30-бап. Ерлі-зайыптылардың отбасындағы теңдігі
1. Ерлі-зайыптылар тең құқықтар пайдаланады және тең міндеттер атқарады.
2. Ерлі-зайыптылардың әрқайсысы қызмет түрін, кәсібін және діни сенімін таңдауға
ерікті.
3. Ерлі-зайыптылар ана болу, әке болу, балаларды тәрбиелеу, оларға білім беру,
ерлі-зайыптылардың тұрғылықты, болатын жерлері мәселелерін және отбасы өмірінің
басқа да мәселелерін бірлесіп шешеді.
4. Ерлі-зайыптылар отбасындағы өз қатынастарын өзара сыйластық пен өзара көмек
негізінде құруға, отбасының игілігі мен нығаюына жәрдемдесуге, өз балаларының
денсаулығына, өсіп-жетілуіне және олардың әл-ауқат жағдайына қамқорлық жасауға
міндетті.
31-бап. Ерлі-зайыптылардың тектерді таңдау құқығы
1. Неке қию (ерлі-зайыпты болу) кезiнде ерлi-зайыптылар өз тiлектерi бойынша
ортақ тегі ретiнде өздерiнiң бiреуiнiң тегiн таңдайды не ерлi-зайыптылардың
әрқайсысы өзiнiң некеге дейiнгi тегiн сақтап қалады, не біреуі (екеуі де) өз тегiне
екiншi жұбайдың тегiн қосып алады. Егер ерлi-зайыптылардың бiреуiнiң болса да
некеге тұрғанға дейiнгi тегi қосарлас болса, олардың тектерін қосуға жол берiлмейдi.
Неке қиюды (ерлі-зайыпты болуды) мемлекеттік тіркеу кезінде тегі өзгерген
жағдайда, азамат бір ай мерзімде жеке басын куәландыратын құжаттарды ауыстыруға
міндетті.
2. Ерлi-зайыптылардың бiреуiнiң тегiн өзгертуi екiншiсінің тегiн міндетті түрде
өзгертуiне әкеп соқпайды.
3. Неке (ерлі-зайыптылық) бұзылған жағдайда ерлi-зайыптылар неке қию (
ерлі-зайыпты болу) кезінде таңдаған тектерін сақтауға немесе өздерiнiң некеге дейiнгi
тектерін қалпына келтiруге құқылы.
7-тарау. ЕРЛІ-ЗАЙЫПТЫЛАРДЫҢ МҮЛІКТІК ҚҰҚЫҚТАРЫ МЕН МІНДЕТТЕРІ
§1. Ерлі-зайыптылар мүлкінің заңды режимі
32-бап. Ерлі-зайыптылар мүлкінің заңды режимі ұғымы
1. Егер неке шартында өзгеше белгiленбесе, ерлi-зайыптылардың бiрлескен ортақ
меншiгiнiң режимi олардың мүлкiнiң заңды режимi болып табылады.
2. Ерлi-зайыптылардың шаруа немесе фермер қожалығы мүшелерiнiң бiрлескен
ортақ меншiгi болып табылатын мүлiктi иелену, пайдалану және оған билік ету құқығы
Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексiнде айқындалады.
33-бап. Ерлі-зайыптылардың бірлескен ортақ меншігі
1. Ерлi-зайыптылар некеде тұрған (ерлі-зайыпты болған) кезінде жинаған мүлiк
олардың бiрлескен ортақ меншiгi болып табылады.
2. Тұрғын үй жағдайларын жақсарту және (немесе) емделуге ақы төлеу мақсатында
бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорынан төленетін біржолғы зейнетақы төлемдерін
қоспағанда, ерлi-зайыптылардың некеде тұрған (ерлі-зайыпты болған) кезінде жинаған
мүлкiне ерлi-зайыптылардың әрқайсысының еңбек қызметiнен, кәсiпкерлiк қызметтен
және зияткерлiк қызмет нәтижелерiнен түскен кіріс сомалары, ерлi-зайыптылардың
ортақ мүлкiнен және ерлi-зайыптылардың әрқайсысының бөлек мүлкiнен алынған кіріс
сомалары, олар алған зейнетақылар, жәрдемақылар, зейнетақы жинақтары, сондай-ақ
арнаулы нысаналы мақсаты жоқ өзге де ақшалай төлемдер (материалдық көмек
сомалары, мертігу не денсаулығының өзге де зақымдануы салдарынан еңбек
қабiлетiнен айрылуына байланысты нұқсанды өтеуге төленген сомалар және басқалары
) жатады. Сондай-ақ ерлi-зайыптылардың ортақ кіріс сомалары есебiнен сатып алынған
жылжымалы және жылжымайтын мүлiк, бағалы қағаздар, пайлар, салымдар, кредиттік
ұйымдарға немесе өзге де ұйымдарға салынған, жарғылық капиталдағы үлестер және
ол отбасында кімнің атына сатып алынғанына не ақша қаражатын ерлi-зайыптылардың
қайсысы салғанына қарамастан, ерлi-зайыптылар некеде тұрған (ерлі-зайыпты болған)
кезеңінде жинаған басқа да кез келген мүлiк, оның ішінде тұрғын үй жағдайларын
жақсарту мақсатында бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорынан төленетін біржолғы
зейнетақы төлемдері есебінен сатып алынған мүлік ерлi-зайыптылардың ортақ мүлкi
болып табылады.
3. Ерлi-зайыптылардың ортақ мүлкіне құқық некеде тұрған (ерлі-зайыпты болған)
кезеңінде үй шаруашылығын жүргiзудi, балаларды бағып-күтудi жүзеге асырған немесе
басқа да дәлелдi себептермен жеке табысы болмаған жұбайға да тиесiлi болады.
Ескерту. 33-бапқа өзгеріс енгізілді – ҚР 02.01.2021 № 399-VI (01.01.2021 бастап
қолданысқа енгізіледі) Заңымен.
34-бап. Ерлі-зайыптылардың ортақ мүлкін иелену, пайдалану және оған билік ету
1. Ерлi-зайыптылардың ортақ мүлкiн иелену, пайдалану және оған билiк ету
ерлi-зайыптылардың екеуінің келiсiмi бойынша жүзеге асырылады.
2. Ерлi-зайыптылардың ортақ мүлкiне билiк ету жөнiнде ерлi-зайыптылардың бiреуi
мәмiле жасасқан кезде екiншi жұбайының келiсiмi қажет болады. Екінші жұбайдың тек
қана оның талап етуі бойынша оның келісімі болмаған себептері бойынша және егер
басқа тарап осы мәмiленi жасасуға екінші жұбайдың келiспеуі туралы бiлгендiгi немесе
көрінеу бiлуге тиiс болғандығы дәлелденген жағдайларда ғана сот ерлi-зайыптылардың
бiреуiнің ерлi-зайыптылардың ортақ мүлкiне билік ету жөнiнде жасасқан мәмiлені
жарамсыз деп тануы мүмкiн.
3. Ерлi-зайыптылардың бiреуi жылжымайтын мүлікке иелік ету жөнінде мәміле
және нотариатта куәландыруды және (немесе) заңда белгіленген тәртіппен тіркеуді
қажет ететiн мәмiле жасасуы үшiн екінші жұбайдың нотариатта куәландырылған
келiсiмiн алу қажет.
Аталған мәмiлені жасасуға нотариатта куәландырылған келiсiмi алынбаған жұбай
осы мәмiленiң жасалғандығы туралы өзi бiлген немесе бiлуге тиiс болған күннен бастап
үш жыл iшiнде мәмiленi сот тәртiбiмен жарамсыз деп тануды талап етуге құқылы.
35-бап. Ерлі-зайыптылардың әрқайсысының меншігі
1. Мыналар:
1) некеге отыруға (ерлі-зайыпты болуға) дейiн ерлi-зайыптылардың әрқайсысына
тиесiлi болған мүлiк;
2) ерлi-зайыптылардың некеде тұрған (ерлі-зайыпты болған) кезеңiнде мұрагерлiк
тәртiбiмен немесе өзге де өтеусіз мәмiлелер бойынша сыйға алған мүлкi;
3) некеде тұрған (ерлі-зайыпты болған) кезеңінде ерлi-зайыптылардың ортақ
қаражаты есебiнен сатып алынса да, қымбат заттар мен басқа да сән-салтанат заттарын
қоспағанда, жеке пайдаланатын заттары (киiм-кешек, аяқкиiм және басқалар)
ерлi-зайыптылардың әрқайсысының меншiгi болып табылады.
2. Некенің (ерлі-зайыптылықтың) іс жүзінде тоқтатылуына байланысты бөлек
тұрған кезеңде ерлi-зайыптылардың әрқайсысы жинаған мүлiктi сот олардың
әрқайсысының меншiгi деп таниды.
36-бап. Ерлі-зайыптылардың әрқайсысының мүлкін олардың бірлескен ортақ меншігі
деп тану
Егер некеде тұрған (ерлі-зайыпты болған) кезеңінде ерлi-зайыптылардың ортақ
мүлкi немесе ерлі-зайыптылардың бірінің мүлкi не олардың кез келгенiнiң еңбегi
есебiнен осы мүлiктiң құнын едәуiр арттырған салыным жасалғаны (күрделi жөндеу,
реконструкциялау, қайта жабдықтау және басқаларды) анықталса, ерлi-зайыптылардың
әрқайсысының мүлкi олардың бiрлескен ортақ меншiгi болып танылады.
37-бап. Ерлі-зайыптылардың ортақ мүлкін бөлу
1. Ерлi-зайыптылардың ортақ мүлкiн бөлу ерлi-зайыптылардың кез келгенiнiң талап
етуі бойынша некеде тұрған (ерлі-зайыпты болған) кезеңiнде де, ол бұзылғаннан кейiн
де, сондай-ақ кредит берушi ерлi-зайыптылардың ортақ мүлкiндегi
ерлi-зайыптылардың бiреуiнiң үлесiнен өндiрiп алу үшiн ерлi-зайыптылардың ортақ
мүлкiн бөлу туралы талабын мәлiмдеген жағдайда да жүргiзiлуi мүмкiн.
2. Ерлi-зайыптылардың ортақ мүлкi олардың келiсiмi бойынша ерлi-зайыптылар
арасында бөлiнуi мүмкiн. Ерлi-зайыптылардың ортақ мүлiктi бөлу туралы келiсiмi
нотариатта куәландырылуға тиіс.
3. Дау туған жағдайда, ерлi-зайыптылардың ортақ мүлкiн бөлу, сондай-ақ
ерлi-зайыптылардың осы мүлiктегi үлестерiн айқындау медиация тәртібімен немесе сот
тәртiбiмен жүргiзiледi.
Ерлi-зайыптылардың ортақ мүлкiн бөлу кезiнде сот кәмелетке толмаған баланың
мүдделерін ескере отырып, ерлi-зайыптылардың талап етуi бойынша
ерлi-зайыптылардың әрқайсысына қандай мүлiктің берiлуге жататынын айқындайды.
Егер ерлi-зайыптылардың бiреуiне құны оған тиесiлi үлестен асатын мүлiк берiлсе,
екінші жұбайға тиісті ақшалай немесе өзге өтемақы алып берiледі.
4. Тек қана кәмелетке толмаған балалардың қажеттерiн қанағаттандыру үшiн сатып
алынған заттар (киiм-кешек, аяқкиiм, мектеп және спорт керек-жарағы, музыкалық
аспаптар, балалар кiтапханасы және басқалары) бөлуге жатпайды және балалары
өзімен бiрге тұратын жұбайға өтемақысыз берiледi.
Ерлi-зайыптылар өздерiнiң кәмелетке толмаған ортақ балаларының атына
ерлi-зайыптылардың ортақ мүлкi есебiнен салған салымдары сол балаларға тиесiлi
болып есептеледi және ерлi-зайыптылардың ортақ мүлкiн бөлген кезде есепке
алынбайды.
5. Ерлi-зайыптылардың некеде тұрған (ерлі-зайыпты болған) кезеңiнде ортақ мүлкiн
бөлген жағдайда ерлi-зайыптылардың ортақ мүлкiнiң бөлiнбеген бөлiгi, сондай-ақ
ерлi-зайыптылардың некеде тұрған (ерлі-зайыпты болған) кезеңiнде бұдан әрі жинаған
мүлкi олардың бiрлескен ортақ меншiгiн құрайды.
6. Некесi (ерлі-зайыптылығы) бұзылған ерлi-зайыптылардың ортақ мүлкiн бөлу
туралы ерлi-зайыптылардың талаптарына неке (ерлі-зайыптылық) бұзылған кезден
бастап талап-арыз ескіруінің үш жылдық мерзiмi қолданылады.
Ескерту. 37-бапқа өзгеріс енгізілді - ҚР 17.11.2014 № 254-V Заңымен (алғашқы
ресми жарияланған күнінен кейiн күнтiзбелiк он күн өткен соң қолданысқа енгiзiледi).
38-бап. Ерлі-зайыптылардың ортақ мүлкін бөлу кезінде үлестерді айқындау
1. Егер олардың арасындағы шартта өзгеше көзделмесе, ерлi-зайыптылардың ортақ
мүлкiн бөлу және осы мүлiктегi үлестерiн айқындау кезiнде ерлi-зайыптылардың
әрқайсысының үлесi тең деп танылады.
2. Егер жұбайлардың бiреуi дәлелсiз себептермен табыс таппаса немесе
ерлi-зайыптылардың ортақ мүлкiн екінші жұбайдың келісімінсіз отбасының
мүдделерiне нұқсан келтiрiп жұмсаса, сот кәмелетке толмаған балалардың мүдделерiн
негiзге ала отырып және (немесе) ерлi-зайыптылардың бiреуiнiң мүдделерiн негiзге ала
отырып, ерлi-зайыптылардың ортақ мүлкiндегi олардың үлестерiнiң теңдiгi негiзiн
ескермеуге құқылы.
3. Ерлi-зайыптылардың ортақ мүлкiн бөлу кезiнде ерлi-зайыптылардың ортақ
борыштары олардың арасында өздерiне берiлген үлеске барабар түрде бөлiнедi.
§2. Ерлі-зайыптылар мүлкінің шарттық режимі
39-бап. Неке шарты
1. Некеге отыратын (ерлі-зайыпты болатын) адамдардың келiсiмi немесе
ерлi-зайыптылардың некедегi (ерлі-зайыптылықтағы) және (немесе) ол бұзылған
жағдайдағы мүлiктiк құқықтары мен мiндеттерiн айқындайтын келiсiм неке шарты деп
танылады.
2. Неке шартында некеде (ерлі-зайыптылықтан) туған немесе асырап алынған
балалардың мүліктік құқықтары көзделуі мүмкін.
40-бап. Неке шартын жасасу
1. Неке шарты тіркеуші органға некені (ерлі-зайыптылықты) мемлекеттiк тiркеу
туралы өтініш берілген күннен бастап неке қию (ерлі-зайыпты болу) мемлекеттік
тіркелгенге дейін де, некеде тұрған (ерлі-зайыпты болған) кезеңiндегі кез келген
уақытта да жасалуы мүмкiн.
Неке қию (ерлі-зайыпты болу) мемлекеттiк тіркелгенге дейiн жасалған неке шарты
неке қию (ерлі-зайыпты болу) мемлекеттiк тiркелген күннен бастап күшiне енедi.
2. Неке шарты жазбаша түрде жасалады және міндетті түрде нотариатта
куәландырылуға жатады.
41-бап. Неке шартының мазмұны
1. Ерлi-зайыптылар неке шартымен Қазақстан Республикасының заңдарында
белгiленген бiрлескен ортақ меншiк режимiн өзгертуге, ерлi-зайыптылардың барлық
мүлкiне, оның жекелеген түрлерiне немесе ерлi-зайыптылардың әрқайсысының мүлкiне
бiрлескен, үлестiк немесе бөлек меншiк режимiн белгiлеуге құқылы.
Неке шарты ерлi-зайыптылардың қолда бар мүлкiне қатысты да, болашақтағы
мүлкіне де қатысты жасалуы мүмкiн.
Неке шартында ерлi-зайыптылар өзара күтiп-бағу жөнiндегi өз құқықтары мен
мiндеттерiн, бiр-бiрiнiң табыстарына қатысу тәсілдерін, өздерінің әрқайсысының
отбасылық шығыстар шығару тәртiбiн айқындауға; неке (ерлі-зайыптылық) бұзылған
жағдайда ерлi-зайыптылардың әрқайсысына берiлетiн мүлiктi айқындауға, сондай-ақ
неке шартына ерлi-зайыптылардың мүлiктiк қатынастарына қатысты өзге де кез келген
ережелердi, сондай-ақ осы некеден (ерлі-зайыптылықтан) туған немесе асырап алынған
балалардың мүліктік жағдайын енгізуге құқылы.
2. Неке шартында көзделген құқықтар мен мiндеттер белгiлi бiр мерзiмдермен
шектелуi не белгiлi бiр жағдайлардың туындауына немесе туындамауына қарай
қойылуы мүмкiн.
3. Неке шарты ерлi-зайыптылардың құқық қабiлеттiлігін немесе әрекетке қабiлетiн,
олардың өз құқықтарын қорғау үшiн сотқа жүгiну құқығын шектей алмайды;
ерлi-зайыптылар арасындағы мүлiктiк емес жеке қатынастарды, ерлi-зайыптылардың
балаларға қатысты құқықтары мен мiндеттерiн реттей алмайды; еңбекке қабiлетсiз
мұқтаж жұбайдың күтіп-бағу қаражатын алуға құқығын шектейтiн ережелерді және
Қазақстан Республикасы неке-отбасы заңнамасының негiзгi бастауларына қайшы
келетiн басқа да жағдайларды көздей алмайды.
42-бап. Неке шартын өзгерту және бұзу
1. Неке шарты ерлi-зайыптылардың келiсiмі бойынша кез келген уақытта өзгертiлуi
немесе бұзылуы мүмкiн. Неке шартын өзгерту туралы немесе бұзу туралы келiсiм неке
шартының өзi сияқты нысанда жасалады.
Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінде көзделген жағдайларды
қоспағанда, неке шартын орындаудан бiржақты бас тартуға жол берiлмейдi.
2. Ерлi-зайыптылардың бiреуiнiң талап етуi бойынша неке шарты Қазақстан
Республикасының Азаматтық кодексiнде шартты өзгерту және бұзу үшiн белгiленген
негiздер мен тәртiп бойынша соттың шешiмiмен өзгертiлуi немесе бұзылуы мүмкiн.
3. Неке шартында неке (ерлі-зайыптылық) тоқтатылғаннан кейiнгi кезеңге
көзделген мiндеттемелерді қоспағанда, неке шартының қолданылуы неке (
ерлі-зайыптылық) тоқтатылған кезден бастап тоқтатылады.
43-бап. Неке шартын жарамсыз деп тану
1. Неке шартын сот Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексiнде көзделген
мәмiлелер жарамсыздығының негiздері бойынша толық немесе iшiнара жарамсыз деп
тануы мүмкiн.
2. Егер шарттың талаптары ерлi-зайыптылардың бiреуiн өте қолайсыз жағдайда
қалдырса немесе осы некеден (ерлі-зайыптылықтан) туған немесе асырап алынған
балалардың мүліктік құқықтарын бұзса, сот ерлi-зайыптылардың осы бiреуiнiң талап
етуi бойынша неке шартын толық немесе iшiнара жарамсыз деп тануы да мүмкiн. Осы
Кодекстің 41-бабы 3-тармағының талаптарын бұзатын неке шартының талаптары
жарамсыз деп танылады.
§3. Ерлі-зайыптылардың міндеттемелер бойынша жауапкершілігі
44-бап. Ерлі-зайыптылардың мүлкінен өндіріп алу
1. Ерлi-зайыптылардың бiреуiнiң мiндеттемелерi бойынша тек сол жұбайының
мүлкi ғана өндiрiп алынады. Бұл мүлiк жеткiлiксiз болған кезде кредит берушi өндiрiп
алу үшiн ерлi-зайыптылардың ортақ мүлкiн бөлу кезiнде борышкер жұбайға тиесiлi
болатын борышкер жұбайдың үлесiн бөліп беруді талап етуге құқылы.
2. Егер сот ерлi-зайыптылардың бiреуiнiң мiндеттемелерi бойынша алынғандардың
бәрi отбасының мұқтажына пайдаланылғанын анықтаса, өндiрiп алу
ерлi-зайыптылардың ортақ мiндеттемелерi бойынша, сондай-ақ ерлi-зайыптылардың
бiреуiнiң мiндеттемелерi бойынша ерлi-зайыптылардың ортақ мүлкi өндіріп алынады.
Бұл мүлiк жеткiлiксiз болған кезде ерлi-зайыптылар көрсетілген мiндеттемелер
бойынша өздерiнiң әрқайсысының мүлкiмен ортақ жауапкершілікте болады.
Егер соттың үкiмiмен ерлi-зайыптылардың ортақ мүлкi ерлi-зайыптылардың бiреуi
қылмыстық жолмен алған қаражат есебiнен сатып алынғаны немесе көбейтiлгенi
анықталса, тиiсiнше ерлi-зайыптылардың ортақ мүлкi немесе оның бiр бөлiгi өндіріп
алынады.
3. Ерлi-зайыптылардың өздерінің кәмелетке толмаған баласы келтiрген зиян үшiн
жауапкершiлiгi Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексімен айқындалады.
Ерлi-зайыптылардың өздерінің кәмелетке толмаған баласы келтiрген зиянды өтеуi
кезiнде осы баптың 2-тармағына сәйкес олардың мүлкiнен өндiрiп алыну жүргізіледі.
45-бап. Неке шартын жасасу, өзгерту және бұзу кезіндегі кредит берушілердің
құқықтарына кепілдік
Борышкер жұбайдың кредит берушiсi (кредит берушiлерi) Қазақстан Республикасы
Азаматтық кодексiнiң нормаларына сәйкес, өзгерген мән-жайларға байланысты
ерлi-зайыптылар арасында жасалған неке шартының талаптарын өзгертудi немесе оны
бұзуды талап етуге құқылы.
3-БӨЛІМ. ОТБАСЫ
8-тарау. БАЛАНЫҢ ТУУ ТЕГІН АНЫҚТАУ
46-бап. Ата-аналардың және баланың құқықтары мен міндеттерінің туындауы үшін
негіздер
1. Бала туғаннан кейін бірден тіркеледі және туылған кезінен бастап атын алуға
және азаматтық алуға құқығы, сондай-ақ мүмкіндігіне қарай, өз ата-аналарын білуге
құқығы және олардың қамқорлығына құқығы болады.
2. Ата-аналардың және баланың құқықтары мен міндеттері баланың Қазақстан
Республикасының заңында белгіленген тәртіппен куәландырылған тегіне негізделеді.
3. Бала асырап алушылар мен асырап алынған балалардың құқықтары мен
міндеттері асырап алу туралы заңды күшіне енген сот шешіміне негізделеді.
47-бап. Баланың туу тегін анықтау
1. Баланың анасы жағынан туу тегін (анасын) ананың баланы медициналық ұйымда
туғанын растайтын құжаттардың негізінде тіркеуші орган анықтайды.
Бала медициналық ұйымнан тыс жерде туған жағдайда, оның туу тегін туу фактісін
растайтын медициналық құжаттардың негізінде тіркеуші орган анықтайды, ал олар
болмаған жағдайда, баланың туу тегінің фактісі сот тәртібімен анықталады.
2. Бір-бірімен некеде тұратын (ерлі-зайыпты) адамдардан туған баланың туу тегі
ата-анасының некені (ерлі-зайыптылықты) қию туралы куәлігімен расталады.
Бала суррогат анадан туған жағдайда баланың туу тегі суррогат ана болу жөнінде
жасалған шарт негізінде куәландырылады.
3. Егер өзгеше дәлелденбесе, бала неке (ерлі-зайыптылық) бұзылған, ол жарамсыз
деп танылған кезден бастап немесе бала анасының жұбайы қайтыс болған кезден
бастап екi жүз сексен күн iшiнде туған жағдайда, анасының бұрынғы жұбайы баланың
әкесi болып танылуы мүмкін.
4. Егер баланың анасы өзінің жұбайы не бұрынғы жұбайы баланың әкесі емес деп
мәлімдесе, баланың әкесі баланың өз анасының және әкесінің не жұбайының, бұрынғы
жұбайының бұл туралы жазбаша өтініші болған кезде, осы баптың 5-тармағында
немесе осы Кодекстің 48-бабында көзделген қағидалар бойынша анықталады. Мұндай
өтініш болмаған жағдайда бұл мәселе сот тәртібімен шешіледі.
Босанған әйелдің жұбайының немесе бұрынғы жұбайының басқа адамның әке
болуын анықтауға келісімі ішкі істер органы берген, жедел-іздестіру іс-шаралары
жүргізілгені туралы немесе соттың оны хабар-ошарсыз кеткен немесе әрекетке
қабілетсіз деп танығаны туралы заңды күшіне енген шешімі туралы растайтын құжат
болған кезде міндетті емес.
5. Баланың анасымен некеде тұрмайтын (ерлі-зайыпты емес) адамның әке болуы
баланың әкесi мен анасының тіркеуші органға бiрлесiп өтініш беруі арқылы
анықталады. Анасы қайтыс болған, ол әрекетке қабiлетсiз деп танылған, анасының
болған жерiн анықтау мүмкiн болмаған жағдайларда немесе ол ата-ана құқықтарынан
айырылған жағдайда - қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды
жүзеге асыратын органның келiсiмiмен баланың әкесiнiң өтініші бойынша, мұндай
келiсiм болмаған кезде - сот шешiмi бойынша анықталады.
Егер анасының жұбайы болып табылмайтын еркектiң әке екендiгi анықталған болса
, баланың анасы одан:
қалыпты босанған кезде – босануға дейін күнтізбелік жетпіс күн және босанғаннан
кейін күнтізбелік елу алты күн ішінде;
қиын босанған немесе екі және одан көп бала туған кезде – босануға дейін
күнтізбелік жетпіс күн және босанғаннан кейін күнтізбелік жетпіс күн ішінде;
баланың анасы ядролық сынақтардың әсеріне ұшыраған аумақта тұратын жағдайда,
қалыпты босанған кезде – босануға дейін күнтізбелік тоқсан бір күн және босанғаннан
кейін күнтізбелік жетпіс тоғыз күн iшiнде (қиын босанған немесе екі және одан көп
бала туған жағдайда – күнтізбелік тоқсан үш күн iшiнде ) оны күтіп-бағу бойынша
шығыстарға тиiстi ақша қаражатын сот тәртiбiмен талап етуге құқылы.
Ақша қаражатының мөлшерi және төлемдердің кезеңділігі тараптардың
материалдық және отбасылық жағдайы мен назар аударарлық басқа да мүдделерiн
негiзге ала отырып, ақша қаражаты төленетін кезге қолданыста болатын айлық есептiк
көрсеткiшке еселенген арақатынаспен айқындалады.
6. Некені (ерлі-зайыптылықты) қию, бұзу туралы куәлікке немесе акт жазбасына,
сондай-ақ бала асырап алу, әке болуды анықтау туралы өтінішке сәйкес баланың әкесі
ретінде адам көрсетілген тууды мемлекеттік тіркеу туралы акт жазбасынан баланың
әкесі туралы мәліметтерді алып тастауды тіркеуші орган соттың тууды мемлекеттік
тіркеу туралы акт жазбасындағы баланың әкесі туралы мәліметтерді алып тастау
туралы шешімі негізінде жүргізеді.
Өзге жағдайларда әкесі туралы мәліметтерді алып тастау бала туған кезде некеде
тұрмаған (ерлі-зайыпты болмаған) анасының өтініші бойынша осы Кодекстің 183-
бабына сәйкес жүргізіледі.
7. Он сегiз жасқа (кәмелетке) толған адамға қатысты әке болуды анықтауға - тек
қана оның келiсiмiмен, ал егер ол әрекетке қабiлетсiз деп танылса, оның
қорғаншысының немесе қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды
жүзеге асыратын органның келiсiмiмен жол берiледi.
Ескерту. 47-бапқа өзгерістер енгізілді - ҚР 01.04.2019 № 240-VI (алғашқы ресми
жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі);
25.11.2019 № 272-VI (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн
өткен соң қолданысқа енгізіледі) Заңдарымен.
48-бап. Әке болуды сот тәртібімен анықтау
Бiр-бiрiмен некеде тұрмайтын (ерлі-зайыпты емес) ата-аналардан бала туған
жағдайда және ата-аналарының бiрлескен өтініші немесе баланың әкесiнiң өтініші
болмаған кезде баланың нақты адамнан туу тегi (әкесі) ата-аналарының бiреуiнiң, бала
қорғаншысының немесе қамқоршысының өтініші бойынша немесе баланы асырап
отырған адамның өтініші бойынша, сондай-ақ бала кәмелетке толған соң оның өз
өтініші бойынша сот тәртiбiмен анықталады. Бұл ретте сот баланың нақты адамнан туу
тегiн дәйекті түрде растайтын айғақтарды назарға алады.
49-бап. Соттың әке болуды тану фактісін анықтауы
Өзiн баланың әкесiмiн деп мойындаған, бiрақ баланың анасымен некеде тұрмаған (
ерлі-зайыпты емес) адам қайтыс болған жағдайда оның әке екенiн тану фактiсi
Қазақстан Республикасының азаматтық іс жүргізу кодексіне сәйкес сот тәртiбiмен
анықталуы мүмкiн.
Әке болуды анықтау туралы, сондай-ақ әке болу фактісін және әке болуды тану
фактісін анықтау туралы шешім шығарған сот осы шешім заңды күшіне енген күнінен
бастап үш жұмыс күні ішінде оны тіркеуші органға электрондық түрде жіберуге
міндетті.
Ескерту. 49-бапқа өзгеріс енгізілді - ҚР 25.11.2019 № 272-VI Заңымен (алғашқы
ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі).
50-бап. Баланың ата-аналары (ата-анасы) туралы туу туралы актілер жазбалары
кітабына жазу
Баланың ата-аналары (ата-анасы) туралы туу туралы актілер жазбалары кітабына
жазу осы Кодексте көзделген тәртіппен жүргізіледі.
51-бап. Әке (ана) болуды даулау
1. Туу туралы актілер жазбалары кiтабына ата-аналардың жазуы баланың әкесi
немесе анасы ретiнде жазылған адамның, iс жүзiнде баланың әкесi немесе анасы болып
табылатын адамның, бала кәмелетке толған соң оның өзiнiң, баланың қорғаншысының
немесе қамқоршысының, сот әрекетке қабiлетсiз деп таныған ата-ана қорғаншысының
талап етуi бойынша тек қана сот тәртiбiмен даулануы мүмкiн.
2. Баланың әкесінің өтініші бойынша немесе әке болудың күшін жою туралы сот
шешіміне сәйкес әке мен ананың бірлескен өтініші негiзiнде баланың әкесi болып
жазылған адамның талабы, егер жазу кезiнде бұл адамға өзінің іс жүзінде баланың
әкесi емес екендiгi белгілі болса, қанағаттандырылмауға тиіс.
Егер баланың тууы туралы акті жазбасында баланың анасының жұбайы немесе
бұрынғы жұбайы баланың әкесі болып көрсетілсе, сот туу туралы актілер жазбасынан
баланың әкесі туралы мәліметтерді алып тастау туралы мәселені шешкенге дейін
тіркеуші орган әке болуды анықтау туралы өзгерістер енгізуден жазбаша түрде бас
тартуға тиіс.
3. Қазақстан Республикасының заңнамасында белгiленген тәртiппен қосалқы
репродуктивтік әдістер мен технологияларды қолдануға жазбаша түрде келiсiм берген
адамдардың әке (ана) болуды даулау кезiнде осы мән-жайларға сiлтеме жасауға құқығы
жоқ.
Басқа әйелге эмбрионды ауыстырып салуға келiсiм берген адамдардың, сондай-ақ
суррогат ананың ана және әке болуды даулау кезiнде осы мән-жайларға сiлтеме
жасауға құқығы жоқ.
Ескерту. 51-бапқа өзгеріс енгізілді - ҚР 25.11.2019 № 272-VI Заңымен (алғашқы
ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі).
52-бап. Бір-бірімен некеде тұрмайтын (ерлі-зайыпты емес)адамдардан туған баланың
құқықтары мен міндеттері
Осы Кодекстің 47-49-баптарында көзделген тәртiппен әке болуы анықталған
жағдайда, баланың бiр-бiрiмен некеде тұратын (ерлі-зайыпты) адамдардан туған бала
сияқты, ата-аналары мен олардың туыстарына қатысты сондай құқықтары мен
мiндеттерi болады.
53-бап. Жеке өмірге қолсұқпаушылық, жеке және отбасылық құпия
1. Жеке өмір, жеке және отбасылық құпия заңның қорғауында болады.
2. Азаматтық хал актілерін мемлекеттік тіркеуді жүзеге асыратын жұмыскерлер мен
қызметкерлер, сондай-ақ жеке өмір туралы өзгеше түрде хабардар болған басқа да
адамдар жеке және отбасылық құпияны сақтауға міндетті.
3. Азаматтардың жеке және отбасылық өмірі туралы мәліметтерді жария ету
Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген жауаптылыққа әкеп соғады.
4. Тіркеуші органның жұмыскерлері, Қазақстан Республикасының шет елдегі
мекемелерінің қызметкерлері бала асырап алушының келісімінсіз бала асырап алу
туралы қандай да бір мәліметтерді хабарлауға және бала асырап алушылар асырап
алынған баланың ата-анасы болып табылмайтындығы туралы ақпарат қамтылатын
құжаттарды беруге құқылы емес.
Асырап алынған бала туралы мәліметтер мемлекеттік органдардың сұрау салулары
бойынша Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген құзыреті шегінде
ұсынылады.
Ескерту. 53-бапқа өзгеріс енгізілді - ҚР 25.11.2019 № 272-VI (алғашқы ресми
жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі);
14.07.2022 № 141-VII (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн
өткен соң қолданысқа енгізіледі) Заңдарымен.
9-тарау. СУРРОГАТ АНА БОЛУ ЖӘНЕ ҚОСАЛҚЫ РЕПРОДУКТИВТІК
ӘДІСТЕР МЕН ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫ ҚОЛДАНУ
54-бап. Суррогат ана болу шарты
1. Суррогат ана болу шарты Қазақстан Республикасының азаматтық заңнамасының
талаптары сақтала отырып, жазбаша нысанда жасалады және міндетті түрде нотариатта
куәландыруға жатады.
2. Суррогат ана болу шартының жасалуы қосалқы репродуктивтік әдістер мен
технологияларды қолдану нәтижесінде туған балаға ерлі-зайыптылардың (тапсырыс
берушілердің) ата-аналық құқықтары және міндеттерінің болуын әдейі көздейді.
3. Суррогат ана болу шартымен бір мезгілде ерлі-зайыптылар (тапсырыс берушілер)
тиісті қызметтер көрсететін, қосалқы репродуктивтік әдістер мен технологияларды
қолданатын медициналық ұйыммен шарт жасасады.
55-бап. Суррогат ана болу шартының мазмұны
Суррогат ана болу шартында:
1) ерлі-зайыптылардың (тапсырыс берушілердің) және суррогат ананың деректері;
2) суррогат ананың күтіміне арналған материалдық шығыстарды төлеу тәртібі және
шарттары;
3) тараптардың шарт талаптары орындалмаған кездегі құқықтары, міндеттері және
жауапкершілігі;
4) 57-баптың 1-тармағында көзделген өтемақының мөлшері және оны төлеу тәртібі;
5) өзге де, оның ішінде төтенше оқиға жағдайлары қамтылуға тиіс.
56-бап. Суррогат анаға қойылатын талаптар
1. Суррогат ана болуға тілек білдірген әйел жиырмадан отыз беске дейінгі жаста,
медициналық ұйымның қорытындысымен расталған, қанағаттанарлық тән денсаулығы,
психикалық және репродуктивтік денсаулығы, сондай-ақ өзінің дені сау баласы болуға
тиіс.
2. Егер суррогат ана тіркелген некеде тұрған (ерлі-зайыпты болған) жағдайда,
суррогат ана болу шартын жасасу кезінде жұбайының нотариат тәртібімен
куәландырылуға тиіс жазбаша келісімі ұсынылуы қажет.
3. Қосалқы репродуктивтік әдістер мен технологияларды қолданатын медициналық
ұйым балалы болуға тілек білдірген адамдардың өздерінің не донор банктің
биоматериалдарының сол үшін пайдаланылғаны туралы толық әрі жеткілікті
ақпаратпен оларды қолдану туралы қорытынды шығаруға міндетті.
Қорытындының бір данасы нотариатта куәландырылған суррогат ана болу шартына
қоса беріледі және мәміленің жасалған жері бойынша сақталады.
57-бап. Суррогат ана болу шарты тараптарының құқықтары мен міндеттері
1. Суррогат ана болу шартын жасасу кезінде ерлі-зайыптылар (тапсырыс берушілер
):
1) суррогат ананың медициналық зерттеп-қараудан өтуімен байланысты
материалдық шығыстарды көтеруге;
2) қосалқы репродуктивтік әдістер мен технологиялар қолданылуына байланысты
материалдық шығыстарды көтеруге;
3) қосалқы репродуктивтік әдістер мен технологияларды қолданатын медициналық
ұйымға тән саулығы, психикалық денсаулығы туралы медициналық қорытындыны,
сондай-ақ медициналық-генетикалық зерттеп-қараудың нәтижелерін ұсынуға;
4) суррогат ананың жүктілігі, босануы кезеңінде және босанғаннан кейін елу алты
күн ішінде медициналық қызмет көрсету бойынша шығыстарды төлеуге, ал
жүктілікпен және босанумен байланысты асқыну болған жағдайда, жетпіс күн ішінде
шығыстарды төлеуге міндетті.
2. Суррогат ана болу шартын жасасу кезінде суррогат ана 56-баптың талаптарына
сәйкес:
1) тапсырыс берушілерге өзінің тән саулығы, психикалық және репродуктивтік
денсаулығы туралы медициналық қорытындыны ұсынуға;
2) дәрігердің үнемі бақылауында болуға және оның ұсынымдары мен тағайындаған
емдерін қатаң сақтауға;
3) өзімен шарт жасасқан адамдарды суррогат ана болу шартында ескерілген
кезеңділігімен жүктіліктің барысы туралы хабардар етуге;
4) туған баланы өзімен суррогат ана болу шартын жасасқан адамдарға беруге
міндетті.
3. Суррогат ана баланы өзге адамдарға беруге құқылы емес.
4. Суррогат ананың тұрақты жұмысы болған кезде еңбек қызметін жалғастыру
мәселесі суррогат ана болу шарты тараптарының өзара келісімі бойынша шешіледі.
5. Суррогат ана репродуктивтік әдістер мен технологиялар қолданылғаннан кейін
суррогат ана болу шартында көзделген жүктілік үшін жауаптылықта болады және
табиғи жүкті болу мүмкіндігін болғызбауға міндетті.
6. Көп құрсақ көтеріп жүкті болу туралы мәселе суррогат ана болу шарты
тараптарының өзара келісімі бойынша шешіледі.
58-бап. Қосалқы репродуктивтік әдістер мен технологияларды қолдану
1. Тіркелген некеде тұрған (ерлі-зайыпты болған), сондай-ақ кәмелетке толған,
некеде тұрмаған (ерлі-зайыпты болмаған) және медициналық ұйымның
қорытындысымен расталған, қанағаттанарлық тән саулығы, психикалық және
репродуктивтік денсаулығы бар әйелдерге қатысты қосалқы репродуктивтік әдістер
мен технологияларды қолдануға жол беріледі.
2. Донордың шәуетін қоса алғанда, қосалқы репродуктивтік әдістер мен
технологияларды қолдану нәтижесінде өзі баланы көтеретін және туатын әйел
генетикалық ана болып табылады.
3. Бала қосалқы репродуктивтік әдістер мен технологияларды қолдану нәтижесінде
туған жағдайда, бұл баланың ата-аналары туралы мәліметтер осы Кодексте белгіленген
тәртіппен жазылады.
59-бап. Суррогат ана болу шартының немесе қосалқы репродуктивтік әдістер мен
технологияларды қолданудың құқықтық салдары
1. Ерлі-зайыптылар (тапсырыс берушілер) суррогат ана болу шарты негізінде
қосалқы репродуктивтік әдістер мен технологияларды қолдану нәтижесінде туған
баланың ата-аналары болып танылады.
Мұндай әдістер мен технологияларды қолдану нәтижесінде не суррогат ана болу
шартына сәйкес екі және одан да көп бала туған жағдайда ерлі-зайыптылар (тапсырыс
берушілер) әрбір туған бала үшін тең жауаптылықта болады.
2. Суррогат ана болу шартын жасасқан жұбай (тапсырыс беруші) бала туғаннан
кейін туу туралы медициналық куәлікте оның анасы болып жазылады.
3. Ерлі-зайыптылардың (тапсырыс берушілердің) баладан бас тартуы оның
туылғаны тіркеуші органда тіркелгеннен кейін белгіленген тәртіппен ресімделеді.
Қосалқы репродуктивтік әдістер мен технологиялар қолдануға өз келісімін берген
не суррогат анамен шарт жасасқан ерлі-зайыптылар (тапсырыс берушілер) баладан бас
тартқан жағдайда, суррогат анадан материалдық шығыстарды өтеуді талап етуге
құқылы емес.
Суррогат анамен шарт жасасқан ерлі-зайыптылар (тапсырыс берушілер) баладан
бас тартқан жағдайда, ана болу құқығы өз қалауы бойынша суррогат анада қалатын
болады, ал ол бас тартқан жағдайда, бала мемлекет қамқорлығына беріледі.
Ерлі-зайыптылар (тапсырыс берушілер) баладан бас тартқан кезде және баланы
суррогат ана қабылдап алған кезде бұл адамдар суррогат анаға шартта белгіленген
мөлшерде және тәртіппен өтемақы төлеуге міндетті.
4. Ерлі-зайыптылар (тапсырыс берушілер) некені (ерлі-зайыптылықты) бұзған
жағдайда, суррогат ана болу шарты бойынша туған бала үшін жауапкершілік
ерлі-зайыптылардың екеуіне де жүктеледі.
5. Ерлі-зайыптылардың (тапсырыс берушілердің) біреуі қайтыс болған жағдайда
суррогат ана болу шарты бойынша туған бала үшін жауапкершілік олардың көзі
тірісіне жүктеледі.
6. Ерлі-зайыптылардың (тапсырыс берушілердің) екеуі де қайтыс болған және
олардың жақын туыстары туған баланы асырап алудан бас тартқан жағдайда, бұл бала
суррогат ананың тілегі бойынша - оған, ал ол бас тартқан жағдайда, мемлекет
қамқорлығына берілуі мүмкін.
Қорғаншылық нысанында баланың суррогат анаға не мемлекеттік ұйымдарға
берілуі оның суррогат ана болу шарты бойынша ерлі-зайыптылардың (тапсырыс
берушілердің) мұрагері ретіндегі құқықтарын тоқтатпайды.
7. Суррогат ана болу шарты жасалғаннан кейін шартта көрсетілген мерзім ішінде
қосалқы репродуктивтік әдістер мен технологиялардың пайдаланылмауы шарттың
жарамсыздығына әкеп соғады.
8. Суррогат ана болу шарты жасалғаннан кейін суррогат ана табиғи түрде жүкті
болған жағдайда шарт бұзылады, ол суррогат ана болу шартына сәйкес тапсырыс
берушілер жұмсаған барлық шығыстарды төлейді.
10-тарау. БАЛАНЫҢ ҚҰҚЫҚТАРЫ
60-бап. Баланың отбасында өмір сүру және тәрбиелену құқығы
Өзiнiң мүдделерiне қайшы келетiн жағдайларды қоспағанда, әрбiр баланың
отбасында өмiр сүруге және тәрбиеленуге құқығы, өзiнiң ата-аналарын бiлуге құқығы,
олардың қамқорлығында болуға құқығы, олармен бiрге тұруға құқығы бар.
Баланың өз ата-анасының тәрбиесіне, өз мүдделерiнің қамтамасыз етiлуіне,
жан-жақты өсiп-жетiлуiне, өзінің адами қадiр-қасиетiнiң құрметтелуiне құқығы бар.
Ата-аналары болмаған кезде, олар ата-ана құқықтарынан айрылған не олар
шектелген кезде және ата-ана қамқоршылығынан айрылған басқа да жағдайларда осы
Кодекстің 13, 15 және 18-тарауларында белгiленген тәртiппен қорғаншылық немесе
қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын орган баланың отбасында
тәрбиелену құқығын қамтамасыз етедi.
61-бап. Баланың ата-аналарымен және басқа да туыстарымен араласу құқығы
1. Баланың ата-анасының екеуiмен де, аталарымен, әжелерiмен, аға-iнiлерiмен,
апа-сiңлiлерiмен (қарындастарымен) және басқа да туыстарымен араласуға құқығы бар.
Ата-аналары некесiнiң (ерлі-зайыптылығының) бұзылуы, оның жарамсыз деп танылуы
немесе ата-аналарының бөлек тұруы баланың құқығына әсер етпеуге тиiс.
Ата-аналары бөлек тұрған жағдайда баланың олардың әрқайсысымен араласуға
құқығы бар. Сондай-ақ, ата-аналары әртүрлi мемлекеттерде тұрған жағдайда, баланың
олармен араласуға құқығы бар.
2. Арнаулы әлеуметтік қызметтерді алушы болып табылатын баланың Қазақстан
Республикасының заңнамасында белгiленген тәртiппен өзiнiң ата-аналарымен және
басқа да туыстарымен араласуға құқығы бар.
Ескерту. 61-бапқа өзгеріс енгізілді – ҚР 20.04.2023 № 226-VII (01.07.2023 бастап
қолданысқа енгізіледі) Заңымен.
62-бап. Баланың өз пікірін білдіру құқығы
Бала отбасында өз мүдделерiн қозғайтын кез келген мәселенi шешу кезiнде өзiнiң
пiкiрiн бiлдiруге, сондай-ақ кез келген сот немесе әкiмшiлiк iсін қарау барысында
тыңдалуға құқылы. Бұл өз мүдделерiне қайшы келетiн жағдайларды қоспағанда, он
жасқа толған баланың пiкiрi міндетті түрде ескерiлуге тиіс. Осы Кодексте көзделген
жағдайларда, қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге
асыратын органдар немесе сот он жасқа толған баланың және заңды өкілдердің
қатысуымен өзі берген келiсiмiмен ғана шешiм қабылдай алады.
Баланың пікірі ата-аналарының немесе баланың тұратын жері бойынша басқа да
заңды өкілдердің қатысуымен қабылданған, қорғаншылық немесе қамқоршылық
жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын органның шешімімен ресімделеді.
63-бап. Баланың атын, әкесінің атын және тегін алуға құқығы
1. Баланың атын, әкесiнiң атын және тегiн алуға құқығы бар.
2. Баланың атын өзара келісім бойынша ата-аналары немесе баланың басқа да заңды
өкілдері береді. Әкесінің аты ата-аналарының немесе баланың басқа да заңды
өкілдерінің тілегі бойынша оның әкесі болып көрсетілген адамның аты бойынша
беріледі.
Бөлек не дефис арқылы жазылған жағдайда қосарланған ат беруге рұқсат етіледі,
бірақ ол екі аттан аспауға тиіс.
Әкесінің қосарланған аты болған жағдайда, әкесінің қосарланған аты бойынша,
олардың біреуі бойынша не әкесінің екі аты бірге жазылып балаға әкесінің атын беруге
жол беріледі.
Әкесі атын өзгерткен кезде - оның кәмелетке толмаған баласының, ал кәмелетке
толған бала бұл туралы өтініш берген кезде, оның әкесінің аты өзгереді.
3. Баланың тегi ата-аналарының тегiмен айқындалады. Ата-аналарының тегi әртүрлi
болған кезде ата-аналарының келiсiмi бойынша балаға әкесiнiң немесе анасының тегi
берiледi.
Ата-аналарының қалауы бойынша баланың тегi ұлттық дәстүрлер ескерiле отырып,
әкесi сияқты, анасы тарапынан да әкесінің немесе атасының аты берілуі мүмкін.
4. Ата-аналар арасында баланың атына және (немесе) тегiне қатысты туындаған
келiспеушiлiктер сот тәртiбiмен шешiледi.
5. Егер әкесі анықталмаса, баланың аты анасының көрсетуі бойынша беріледі,
әкесінің аты баланың әкесі ретінде жазылған адамның аты бойынша, тегі – анасының
тегі бойынша немесе ұлттық дәстүрлер ескеріліп, баланың атасының аты бойынша
беріледі.
6. Егер баланың ата-аналарының екеуі де белгісіз болса, баланың тегін, атын,
әкесінің атын қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге
асыратын орган, медициналық немесе баланың тұрған жері бойынша оның құқығын
қорғау жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын басқа да ұйымдар береді.
Ескерту. 63-бапқа өзгеріс енгізілді - ҚР 25.11.2019 № 272-VI Заңымен (алғашқы
ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі).
64-бап. Баланың атын және (немесе) тегін өзгерту
1. Ата-аналарының екеуi де тегiн өзгерткен кезде кәмелетке толмаған балалардың
тегi өзгередi.
Бала он алты жасқа толғанға дейiн ата-аналарының бiрлескен өтiнiшi бойынша
тіркеуші орган баланың мүдделерiн негiзге ала отырып, баланың атын, сондай-ақ оған
берiлген тектi ата-анасының екіншісінің тегiне өзгертуге рұқсат береді.
2. Неке (ерлі-зайыптылық) тоқтатылған немесе неке (ерлі-зайыптылық) жарамсыз
деп танылған жағдайда бала өзiне туған кезде берiлген тегін сақтайды.
3. Егер ата-анасы некенің (ерлі-зайыптылықтың) бұзылуын мемлекеттік тіркеуге
қарамастан бөлек тұрса не балаға қатысты әке болу анықталса және бала өзімен бірге
тұрып жатқан ата-ана оған өзінің тегін бергісі келсе немесе ұлттық дәстүрлерді ескере
отырып, баланың тегін әкесінің немесе әкесі жағынан да, анасы жағынан да атасының
аты бойынша өзгерткісі келсе, тіркеуші орган баланың мүдделеріне қарай және екінші
ата-ананың нотариатта ресімделген пікірін ескере отырып, баланың тууын мемлекеттік
тіркеу туралы акт жазбасына өзгерістер енгізеді. Ата-ананың тұратын жерiн анықтау
мүмкiн болмаған, ол ата-ана құқықтарынан айрылған не олар шектелген, әрекетке
қабiлетсiз деп танылған кезде, сондай-ақ ата-ана баланы күтіп-бағудан және
тәрбиелеуден дәлелсіз себептермен жалтарған жағдайларда, ата-ананың пiкiрiн ескеру
мiндеттi емес.
4. Алып тасталды – ҚР 14.07.2022 № 141-VII (алғашқы ресми жарияланған күнінен
кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі) Заңымен.
5. Егер бала бiр-бiрiмен некеде тұрмайтын (ерлі-зайыпты емес) адамдардан туса
және әкесi заңды тәртiппен анықталмаса, тіркеуші орган баланың мүдделерiн негiзге
ала отырып, оның тегiн анасының осындай өтiнiш жасаған кезде болған тегiне
өзгертуге рұқсат етеді.
6. Он жасқа толған баланың аты және (немесе) тегi заңды өкілдердің қатысуымен
алынған оның келiсiмiмен ғана өзгертіледі.
Ескерту. 64-бапқа өзгеріс енгізілді - ҚР 25.11.2019 № 272-VI (алғашқы ресми
жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі);
14.07.2022 № 141-VII (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн
өткен соң қолданысқа енгізіледі) Заңдарымен.
65-бап. Баланың ұлты
1. Баланың ұлты оның ата-аналарының ұлтымен айқындалады.
2. Егер ата-аналарының ұлты әртүрлi болса, ұлты балаға жеке куәлiк немесе
паспорт берiлген кезде оның қалауы бойынша әкесiнiң немесе шешесiнiң қай ұлтқа
жататынына сәйкес айқындалады.
3. Одан әрi баланың ұлты оның өтiнiшi бойынша тек қана ата-аналарының
екіншісінің ұлтына өзгертiлуi мүмкiн.
66-бап. Баланың мүліктік құқықтары
1. Баланың өзi ата-аналарынан және отбасының басқа да мүшелерiнен осы
Кодекстің 5-бөлімінде белгіленген тәртіппен және мөлшерде күтіп-бағу қаражатын
алуға құқығы бар.
2. Жетім балалар, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балалар ұйымдарының
басшыларын қоспағанда, балаға алимент, жәрдемақы ретінде тиесілі сомалар баланың
ата-аналарының немесе басқа заңды өкілдерінің билік етуіне түседі және олар осы
сомаларды баланы күтіп-бағуға, білім беруге және тәрбиелеуге жұмсайды.
2-1. Балаларды күтіп-бағуға арналған алименттерді нысаналы пайдалану және
оларға өндіріп алуды қолдану мүмкіндігін болғызбау үшін алименттерді алушының
немесе оның өкілінің талабы бойынша Қазақстан Республикасының банк заңнамасында
белгіленген тәртіппен алименттерді есепке жатқызу үшін банктік шот ашылады.
3. Баланың өзі алған табыстарға, өзi сыйға немесе мұрагерлiк тәртiппен алған
мүлiкке, сондай-ақ оның өз қаражатына алынған басқа да кез келген мүлiкке меншiк
құқығы бар.
Өз еңбегiнен табыс алатын бала, егер ол ата-аналарымен бiрге тұрса, отбасын
күтіп-бағу жөнiндегi шығыстарға қатысуға құқылы.
Баланың өзiне меншiк құқығымен тиесiлi мүлiкке билiк ету құқығы Қазақстан
Республикасының Азаматтық кодексiмен айқындалады.
Ата-аналар баланың мүлкiн басқару жөнiндегi құқықтылықты жүзеге асыру кезiнде
оларға осы Кодекстің 128-бабында белгiленген қағидалар қолданылады.
4. Бірге тұратын бала мен ата-аналар бір-бірінің мүлкін өзара келісім бойынша
иеленіп, пайдалана алады.
5. Ата-аналар мен баланың ортақ меншiк құқығы туындаған жағдайда олардың
ортақ мүлiктi иелену, пайдалану және оған билiк ету құқығы Қазақстан
Республикасының Азаматтық кодексімен айқындалады.
Ескерту. 66-бапқа өзгеріс енгізілді - ҚР 21.01.2019 № 217-VI Заңымен (алғашқы
ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі).
67-бап. Баланың өз құқықтары мен заңды мүдделерiн қорғау құқығы
1. Баланың өз құқықтары мен заңды мүдделерiнің қорғалуына құқығы бар.
Баланың құқықтары мен заңды мүдделерiн қорғауды ата-аналары немесе баланың
басқа да заңды өкілдері, ал Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерінде
көзделген жағдайларда қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды
жүзеге асыратын орган, прокурор және сот, сондай-ақ ішкі істер органдары және өз
құзыреті шегінде өзге де мемлекеттік органдар жүзеге асырады.
Кәмелетке толғанға дейiн Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес әрекетке
толық қабiлеттi деп танылған кәмелетке толмаған баланың өз құқықтары мен
мiндеттерiн, оның iшiнде қорғалу құқығын өз бетiнше жүзеге асыруға құқығы бар.
2. Баланың ата-аналар және басқа да заңды өкілдер тарапынан жасалатын қиянаттан
қорғалуға құқығы бар.
Баланың құқықтары мен заңды мүдделерi бұзылған кезде, оның iшiнде ата-аналар
немесе басқа да заңды өкілдер баланы күтіп-бағу, тәрбиелеу, оған бiлiм беру жөнiндегi
мiндеттерiн орындамаған кезде немесе тиiсінше орындамаған кезде не ата-ана (
қорғаншылық, қамқоршылық) құқықтарын терiс пайдаланған кезде бала -
қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын органға
, ал он төрт жасқа толғанда сотқа өз құқықтарын қорғау үшiн өз бетiнше жүгінуге
құқылы.
3. Баланың өмiрiне немесе денсаулығына қауiп төнгендiгi туралы, оның құқықтары
мен заңды мүдделерiнiң бұзылғандығы туралы өздеріне белгiлi болған мемлекеттік
органдар мен ұйымдардың лауазымды адамдары және өзге де азаматтар бұл туралы
баланың нақты тұратын жерi бойынша қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі
функцияларды жүзеге асыратын органға хабарлауға мiндеттi. Мұндай мәлiметтер
алынған кезде қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге
асыратын орган баланың құқықтары мен заңды мүдделерiн қорғау жөнiнде қажеттi
шаралар қолдануға мiндеттi.
11-тарау. АТА-АНАЛАРДЫҢ ҚҰҚЫҚТАРЫ МЕН МІНДЕТТЕРІ
68-бап. Ата-аналардың құқықтары мен міндеттерінің теңдігі
1. Ата-аналардың өз балаларына қатысты тең құқықтары және тең мiндеттерi (
ата-ана құқықтары) болады.
2. Осы тарауда көзделген ата-ана құқықтары балалары он сегiз жасқа (кәмелетке)
толғанда, сондай-ақ кәмелетке толмаған балалары некеге отырған (ерлі-зайыпты болған
) кезде тоқтатылады.
69-бап. Кәмелетке толмаған ата-аналардың құқықтары
1. Кәмелетке толмаған ата-аналардың баламен бiрге тұруға және оның тәрбиесіне
қатысуға құқығы бар.
2. Некеде тұрмаған (ерлі-зайыпты болмаған), кәмелетке толмаған ата-аналар
өздерінде бала туған жағдайда және өздерінің ана және (немесе) әке болуы анықталған
кезде олар он алты жасқа толған соң ата-ана құқықтарын өз бетiнше жүзеге асыруға
құқылы. Кәмелетке толмаған ата-аналар он алты жасқа толғанға дейiн қорғаншылық
немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын орган балаға
қорғаншы тағайындайды, ол баланың кәмелетке толмаған ата-аналарымен бiрге оны
тәрбиелеуді жүзеге асырады. Баланың қорғаншысы мен кәмелетке толмаған
ата-аналары арасында туындаған келiспеушiлiктерді кәмелетке толмаған баланың және
ата-аналарының мүдделері мен құқықтарын ескере отырып, қорғаншылық немесе
қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын орган шешеді.
3. Кәмелетке толмаған ата-аналардың жалпы негiздерде өздерiнiң әке және ана
болуын тануға және оған дау айтуға құқығы бар, сондай-ақ өздері он төрт жасқа
толғаннан кейiн сот тәртiбiмен өз балаларына қатысты әке болуды анықтауды талап
етуге құқығы бар.
70-бап. Ата-аналардың баланы тәрбиелеу және оған білім беру жөніндегі құқықтары
мен міндеттері
1. Ата-аналар өз баласының денсаулығына қамқорлық жасауға мiндеттi.
2. Ата-аналардың өз баласын тәрбиелеуге құқығы бар және осыған міндетті.
Ата-аналардың барлық өзге адамдар алдында баласын тәрбиелеуге басым құқығы
бар.
Бала тәрбиелеушi ата-аналар оның дене бітімі, психикалық, адамгершілік жағынан
және рухани дамуына қажеттi өмiр сүру жағдайларын қамтамасыз ету үшін
жауаптылықта болады.
3. Ата-аналар баласының міндетті орта білім алуын қамтамасыз етуге міндетті.
Ата-аналардың бала жалпы орта білім алғанға дейін оның пікірін ескере отырып,
білім беру ұйымын және баланың оқу нысанын таңдауға құқығы бар.
4. Баланың тәрбиесі мен білім алуына қатысты барлық мәселелерді баланың
мүдделерін негізге алып және оның пікірін ескере отырып, өзара келісу арқылы
ата-аналар шешеді. Ата-аналардың арасында келіспеушіліктер болған кезде, бұл
келіспеушіліктерді шешу үшін қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі
функцияларды жүзеге асыратын органға немесе сотқа жүгінуге құқылы.
71-бап. Ата-аналардың баланың құқықтары мен мүдделерін қорғау жөніндегі
құқықтары мен міндеттері
1. Ата-аналар өз баласының заңды өкiлдерi болып табылады және арнайы
өкiлеттiктерсiз кез келген жеке және заңды тұлғаларға қатысты, оның iшiнде соттарда
оның құқықтары мен мүдделерiн қорғайды.
2. Егер қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге
асыратын орган ата-аналар мен баланың мүдделерi арасында қайшылықтар барын
анықтаса, ата-аналар өз баласының мүдделерiн бiлдiруге құқылы емес. Ата-аналар мен
баланың арасында келiспеушiлiктер болған жағдайда, қорғаншылық немесе
қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын орган баланың құқықтары
мен мүдделерiн қорғау үшiн өкiл тағайындауға мiндеттi.
Егер ата-аналар балаға қатысты ата-ана құқықтарынан айрылған не олар шектелген
жағдайда, баланың мүдделерін білдіруге құқылы емес.
71-1-бап. Көпбалалы отбасыларға арналған жеңілдіктер мен әлеуметтік кепілдіктер
Көпбалалы отбасыларға Қазақстан Республикасының заңнамалық актілеріне сәйкес
жеңілдіктер мен әлеуметтік кепілдіктер беріледі.
Ескерту. 11-тарау 71-1-баппен толықтырылды - ҚР 02.07.2018 № 165-VІ (алғашқы
ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі)
Заңымен.
72-бап. Ата-ана құқықтарын баланың мүддесінде жүзеге асыру
Ата-ана құқықтары баланың мүдделеріне қайшы жүзеге асырылмауға тиіс. Баланың
мүдделерін қамтамасыз ету оның ата-аналары жасайтын негізгі қамқорлықтың
нысанасы болып табылады.
Ата-ана құқықтарын жүзеге асыру кезінде ата-аналар баланың дене бітімі мен
психикалық денсаулығына, оның адамгершілік жағынан дамуына зиян келтіруге
құқылы емес. Баланы тәрбиелеу тәсілдері адамның қадір-қасиетін кемсітетін
немқұрайлылықты, қатыгездікті, дөрекілікті, баланы қорлауды немесе қанауды
болғызбауға тиіс.
73-бап. Баласынан бөлек тұратын ата-ананың ата-ана құқықтарын жүзеге асыруы
1. Баласынан бөлек тұратын ата-ананың баласымен араласуға, оның тәрбиесі мен
баланың бiлiм алуы мәселелерiн және бала үшін басқа да маңызды мәселелерді шешуге
қатысуға құқығы бар.
Егер мұндай араласу баланың тән саулығы мен психикалық денсаулығына, оның
адамгершiлiк жағынан дамуына зиян келтiрмесе, баласы өзімен бiрге тұратын ата-ана
баланың екiншi ата-анасымен араласуына кедергi жасамауға тиiс.
2. Ата-аналары бөлек тұратын кезде баланың тұрғылықты жерi мен заңды
мекенжайы ата-аналарының келiсімiмен белгіленеді.
Келiсiм болмаған кезде ата-аналардың арасындағы дау баланың мүдделерiн негiзге
алып және оның пiкiрiн ескере отырып, ата-аналардың талап етуі бойынша
қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын
органның қатысуымен медиация тәртібімен шешіледі немесе оны сот шешедi. Бұл
ретте сот баланың ата-аналардың әрқайсысына, аға-iнiлерiне және апа-сiңлiлерiне (
қарындастарына) үйiрлiгiн, баланың жасын, ата-аналардың адамгершiлiк және өзге де
жеке қасиеттерiн, ата-аналардың әрқайсысы мен баланың арасындағы
қарым-қатынастарды, баланың дамуы және тәрбиесі үшiн жағдайлар жасау мүмкiндiгiн
(ата-аналар қызметiнiң түрiн, жұмысының режимін, ата-аналардың материалдық және
отбасылық жағдайын және басқа да осындай жағдайларды) ескередi.
3. Ата-аналар баладан бөлек тұратын ата-ананың ата-ана құқықтарын жүзеге асыру
тәртiбi туралы жазбаша нысанда келiсiм жасасуға құқылы.
Егер ата-аналар келiсiмге келе алмаса – дауды қорғаншылық немесе қамқоршылық
жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын орган, ал оның шешімімен келіспеген
жағдайда – дау осы органның және баланың ата-аналарының қатысуымен медиация
тәртібімен шешіледі немесе оны сот шешедi.
4. Ата-ана құқықтарын жүзеге асыру тәртібі туралы сот шешiмi орындалмаған
жағдайда, кiнәлi ата-ана Қазақстан Республикасының заңдарында көзделген
жауаптылықта болады.
Сот шешiмi қасақана орындалмаған кезде баласынан бөлек тұратын ата-ананың
талап етуi бойынша сот баланың мүдделерiн негiзге алып және баланың пiкiрiн ескере
отырып, баланы оған беру туралы шешiм шығара алады.
5. Баласынан бөлек тұратын ата-ананың білім беру ұйымдарынан, медициналық
және басқа да ұйымдардан өз баласы туралы ақпарат алуға құқығы бар.
Ата-ана тарапынан баланың өмiрi мен денсаулығына қатер болған жағдайда ғана
ақпарат беруден бас тартылуы мүмкiн. Ақпарат беруден бас тартуға сот тәртiбiмен дау
айтылуы мүмкiн.
Ескерту. 73-бапқа өзгеріс енгізілді - ҚР 17.11.2014 № 254-V Заңымен (алғашқы
ресми жарияланған күнінен кейiн күнтiзбелiк он күн өткен соң қолданысқа енгiзiледi).
74-бап. Ата-аналардың баланы басқа адамдардан талап ету құқығы
1. Ата-аналар баланы заңның немесе сот шешiмiнің негiзiнсiз өз қолында ұстап
отырған кез келген адамнан оны қайтаруды талап етуге құқылы. Дау туындаған
жағдайда ата-аналар өз құқықтарын қорғау үшiн сотқа жүгінуге құқылы.
Бұл талаптарды қарау кезiнде сот, егер баланы ата-аналарына беру баланың
мүдделерiне сай келмейдi деген қорытындыға келсе, баланың пiкiрiн ескере отырып,
ата-аналардың талап-арызын қанағаттандырудан бас тартуға құқылы.
2. Егер сот ата-аналары да, бала қолында отырған адамның да оның тиісті түрде
тәрбиесін және дамуын қамтамасыз етуге жағдайы келмейтінін анықтаса, сот баланы
қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын
органның қамқорлығына бередi.
12-тарау. АТА-АНА ҚҰҚЫҚТАРЫНАН АЙЫРУ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ШЕКТЕУ
75-бап. Ата-ана құқықтарынан айыру
1. Егер ата-аналар:
1) ата-аналық мiндеттерiн орындаудан жалтарса, оның iшiнде алимент төлеуден
қасақана жалтарса;
2) өз баласын перзентханадан (оның бөлімшесінен), жетім балалар, ата-анасының
қамқорлығынсыз қалған балалар ұйымдарынан және өзге де ұйымдардан алудан
дәлелсіз себептермен бас тартса;
3) өздерiнiң ата-ана құқықтарын теріс пайдаланса;
4) балаға қатыгездік көрсетсе, оның ішінде оған күш қолданса немесе психикасына
зорлық жасаса, оның жыныстық тиіспеушілігіне қастандық жасаса;
5) құмар ойындарға, бәс тігуге, спирттік ішімдіктерге немесе есірткі, психотроптық
заттарға және (немесе) сол тектестерге салынса, олар ата-ана құқықтарынан айрылады.
2. Ата-аналар өз баласының, жұбайының не отбасының басқа да мүшелерінің
өмiрiне немесе денсаулығына қарсы қасақана қылмыстық құқық бұзушылық жасаған
кезде ата-ана құқықтарынан айырылады.
Ескерту. 75-бапқа өзгерістер енгізілді - ҚР 03.07.2014 № 227-V (01.01.2015 бастап
қолданысқа енгізіледі); 02.07.2020 № 356-VI (алғашқы ресми жарияланған күнінен
кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі) Заңдарымен.
76-бап. Ата-ана құқықтарынан айыру тәртібі
1. Ата-ана құқықтарынан айыру сот тәртiбiмен жүргiзiледi.
Ата-ана құқықтарынан айыру туралы iстер ата-аналардың бiреуiнiң немесе баланың
басқа да заңды өкілдерінің, кәмелетке толмаған балалардың құқықтарын қорғау
жөнiндегi мiндеттер жүктелген органдардың немесе ұйымдардың өтініштері, сондай-ақ
прокурордың талабы бойынша қаралады.
2. Ата-ана құқықтарынан айыру туралы iстер прокурордың және қорғаншылық
немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын органның
қатысуымен қаралады.
3. Ата-ана құқықтарынан айыру туралы iстi қарау кезiнде сот ата-ана құқықтарынан
айырылған ата-аналардан алимент өндiрiп алу туралы мәселенi шешедi.
4. Егер сот ата-ана құқықтарынан айыру туралы iстi қарау кезiнде ата-аналардың
iс-әрекетiнен қылмыстық жазаланатын әрекет белгілерін байқаса, ол мұны жеке
қаулымен прокурордың назарына жеткiзуге мiндеттi.
5. Ата-ана құқықтарынан айыру туралы сот шешiмi заңды күшiне енген күннен
бастап үш күн iшiнде сот бұл шешiмнiң үзінді көшiрмесiн баланың тууын мемлекеттiк
тiркеу орыны бойынша тіркеуші органға және баланың тұратын жері бойынша
қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын органға
жіберуге мiндеттi.
77-бап. Ата-ана құқықтарынан айырудың салдары
1. Ата-ана құқықтарынан айыру баламен туыстық фактiсiне негiзделген барлық
құқықтардан, оның iшiнде одан күтіп-бағу қаражатын алу, сондай-ақ балалары бар
азаматтар үшiн белгiленген жеңiлдiктер мен мемлекеттiк жәрдемақыны алу
құқықтарынан айрылуға әкеп соғады.
2. Ата-ана құқықтарынан айыру ата-аналарды өз баласын күтіп-бағу мiндетiнен
босатпайды, бұл міндет оны асырап алуға байланысты тоқтатылады.
3. Бала мен ата-ана құқықтарынан айырылған ата-ананың одан әрi бiрге тұруы
туралы мәселе сот тәртiбiмен шешiледi.
4. Ата-анасы ата-ана құқықтарынан айырылған бала тұрғын жайға меншiк құқығын
немесе тұрғын жайды пайдалану құқығын, сондай-ақ ата-аналарымен және басқа да
туыстарымен туыстық фактiсiне негiзделген мүлiктiк құқықтарын, оның iшiнде мұра
алу құқығын сақтайды.
5. Баланы басқа ата-анаға беру мүмкiн болмаған кезде немесе ата-аналарының екеуi
де ата-ана құқықтарынан айырылған жағдайда, бала қорғаншылық немесе
қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын органның қамқоршылығына
берiледi.
6. Егер бұл балаға теріс әсер етпесе, ата-ана құқықтарынан айырылған
ата-аналардың өтініші бойынша қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі
функцияларды жүзеге асыратын орган баламен жолығуға рұқсат етеді.
7. Ата-аналары ата-ана құқықтарынан айырылған жағдайда бала асырап алуға
соттың ата-аналарды ата-ана құқықтарынан айыру туралы шешімі заңды күшіне енген
күннен бастап алты ай өткен соң жол берiледi.
Ата-аналарының біреуі ата-ана құқықтарынан айырылған баланы асырап алуға
екінші ата-анасының келісімімен жол беріледі.
78-бап. Ата-ана құқықтарын қалпына келтіру
1. Егер ата-аналар мiнез-құлқын, тұрмыс салтын және бала тәрбиесіне көзқарасын
өзгерткен болса, сот олардың ата-ана құқықтарын қалпына келтiруi мүмкiн.
2. Ата-ана құқықтарын қалпына келтiру ата-ана құқықтарынан айырылған
ата-ананың өтініші бойынша сот тәртiбiмен жүзеге асырылады. Ата-ана құқықтарын
қалпына келтiру туралы iстер ата-ананың, қорғаншылық немесе қамқоршылық
жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын органның қатысуымен қаралады.
3. Егер ата-ана құқықтарын қалпына келтiру баланың мүдделерiне қайшы болса, сот
баланың пiкiрiн ескере отырып, ата-аналардың ата-ана құқықтарын қалпына келтiру
туралы талап-арызын қанағаттандырудан бас тартуға құқылы.
Он жасқа толған балаға қатысты ата-ана құқықтары оның келiсiмiмен ғана қалпына
келтiрілуі мүмкiн.
Егер бала асырап алынса және асырап алудың күшi жойылмаса, ата-ана құқықтарын
қалпына келтiруге жол берiлмейдi.
Ескерту. 78-бапқа өзгеріс енгізілді - ҚР 11.07.2017 № 91-VI Заңымен (алғашқы
ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі).
79-бап. Ата-ана құқықтарын шектеу
1. Сот баланың мүддесiн ескере отырып, баланы ата-аналардан оларды ата-ана
құқықтарынан айырмай алу жолымен ата-ана құқықтарын шектеу туралы шешiм
шығаруы мүмкін.
Ата-аналары немесе олардың біреуі ата-ана құқықтарынан айырылған немесе
шектелген баланы баланың тұрғылықты жері бойынша қорғаншылық немесе
қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын орган орналастырады.
2. Егер баланың ата-аналарымен қалуы:
1) ата-аналарға байланысты емес мән-жайлар (психикасының бұзылуы немесе өзге
де созылмалы ауруы, ауыр мән-жайларға душар болуы) бойынша;
2) ата-аналардың мінез-құлқының салдарынан, бірақ бұл ретте ата-аналарды ата-ана
құқықтарынан айыру үшін жеткілікті негіздер анықталмай, ол үшін қауіпті болса,
ата-ана құқықтарын шектеуге жол беріледі.
Егер ата-аналар өз мінез-құлқын өзгертпесе, қорғаншылық немесе қамқоршылық
жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын орган ата-ана құқықтарын шектеу туралы
сот шешімі шыққаннан кейін алты ай өткен соң оларды ата-ана құқықтарынан айыру
туралы талап-арыз беруге міндетті.
3. Ата-ана құқықтарын шектеу туралы талапты баланың жақын туыстары және
баланың құқықтарын қорғау жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын ұйымдар,
сондай-ақ прокурор береді.
4. Ата-ана құқықтарын шектеу туралы iстер қорғаншылық немесе қамқоршылық
жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын орган өкілінің міндетті түрде қатысуымен
қаралады.
5. Ата-ана құқықтарын шектеу туралы iстер қаралған кезде сот ата-аналардан балаға
алимент өндiрiп алу туралы мәселенi шешуге құқылы.
Ескерту. 79-бапқа өзгеріс енгізілді - ҚР 11.07.2017 № 91-VI Заңымен (алғашқы
ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі).
80-бап. Ата-ана құқықтарын шектеудің салдары
1. Сот ата-ана құқықтарын шектеген ата-аналар баланы жеке өзi тәрбиелеу
құқығынан айрылады, ал осы Кодекстің 79-бабы 2-тармағының 2) тармақшасында
көзделген жағдайларда, балалары бар азаматтар үшiн белгiленген жеңiлдiктер мен
мемлекеттiк жәрдемақы алу құқығынан да айрылады.
2. Ата-ана құқықтарын шектеу ата-аналарды баланы күтіп-бағу жөнiндегi
мiндеттерден босатпайды.
3. Өзiне қатысты ата-аналарының ата-ана құқықтары шектелген бала тұрғын жайға
меншiк құқығын немесе тұрғын жайды пайдалану құқығын сақтайды, сондай-ақ
ата-аналарымен және басқа да туыстарымен туыстық фактiсiне негiзделген мүлiктiк
құқықтарын, оның iшiнде мұра алу құқығын сақтайды.
4. Ата-аналарының екеуiнiң де ата-ана құқықтары шектелген жағдайда бала
қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын
органның қамқорлығына берiледi.
5. Егер бұл балаға теріс әсер етпесе, сот ата-ана құқықтарын шектеген ата-аналарға
баламен қатынасуға рұқсат етеді. Қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі
функцияларды жүзеге асыратын органның не қорғаншысының немесе қамқоршысының
, баланың патронат тәрбиешiлерiнiң немесе бала тұрып жатқан ұйым әкiмшiлiгiнiң
келiсiмiмен ата-аналардың баламен қатынасуына жол берiледi.
81-бап. Ата-ана құқықтарын шектеу салдарының күшін жою
1. Егер ата-аналардың ата-ана құқықтары шектелген негiздер жойылса, сот
ата-аналардың талабы бойынша баланы ата-аналарына қайтарып беру туралы және осы
Кодекстің 80-бабында көзделген шектеулер салдарының күшiн жою туралы шешiм
шығарады.
2. Егер баланы ата-аналарына қайтарып беру оның мүдделерiне қайшы келсе, сот
баланың пiкiрiн ескере отырып, талапты қанағаттандырудан бас тартуға құқылы.
82-бап. Баланың өміріне немесе оның денсаулығына тікелей қатер төнген жағдайда
баланы айырып алу
1. Баланың өмiрiне немесе оның денсаулығына тiкелей қатер төнген кезде
қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын орган
баланы ата-аналардан немесе оны қамқоршылыққа алған басқа да адамдардан дереу
айырып алуға құқылы.
Қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын
орган сот шешімі қабылданғанға дейін республикалық маңызы бар қалалардың,
астананың, ауданның, облыстық маңызы бар қаланың жергілікті атқарушы органының
актісі негізінде баланы дереу айырып алады.
2. Баланы айырып алу кезінде қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі
функцияларды жүзеге асыратын орган кешіктірмей прокурорға хабарлауға, баланы
уақытша орналастыруды қамтамасыз етуге және республикалық маңызы бар
қалалардың, астананың, ауданның, облыстық маңызы бар қаланың жергiлiктi атқарушы
органы баланы айырып алу туралы актiні шығарғаннан кейiн жетi күн iшiнде
ата-аналарды ата-ана құқықтарынан айыру немесе оларды шектеу туралы сотқа
талап-арызбен жүгінуге мiндеттi.
83-бап. Баланы айырып алуға байланысты істер бойынша сот шешімдерін орындау
1. Баланы ата-аналарынан айырып алуға және оны басқа адамға (адамдарға) беруге
байланысты сот шешiмдері қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі
функцияларды жүзеге асыратын орган өкiлiнiң және бала берілетін адамның (
адамдардың) мiндеттi түрде қатысуымен, ал қажет болған жағдайларда iшкi iстер
органдары өкiлiнiң қатысуымен мәжбүрлі түрде орындалатын болады.
2. Баланы оның мүдделерiне нұқсан келтiрмей ата-аналарынан айырып алу және
оны басқа адамға (адамдарға) беру туралы сот шешімін орындау мүмкiн болмаған кезде
, бала соттың ұйғарымы бойынша баланың құқықтарын қорғау жөніндегі
функцияларды жүзеге асыратын ұйымдарда уақытша орналастырылуы мүмкiн.
13-тарау. БАЛА АСЫРАП АЛУ
84-бап. Асырап алуға жол берілетін балалар
1. Тууы осы Кодексте белгіленген тәртіппен тіркелген және толық тән саулығы,
психикалық, рухани және адамгершілік жағынан дамуын қамтамасыз ету мүмкіндіктері
ескеріле отырып, кәмелетке толмаған балаларға қатысты тек қана солардың мүддесінде
асырап алуға жол беріледі.
Бұл ретте баланың жас мөлшері, естиярлық дәрежесі және өзін асырап алуға
келісімі ескеріледі.
2. Жалғыз ата-анасы немесе екеуі де:
1) қайтыс болған;
2) баладан бас тартқан;
3) ата-ана құқықтарынан айрылған және олар қалпына келтірілмеген;
4) туыстарына, асырап алынатын баланың (балалардың) анасымен немесе әкесімен
некеде (ерлі-зайыптылықта) тұратын адамдарға баланы асырап алуға келісім берген;
5) сот тәртібімен әрекетке қабілетсіз, хабар-ошарсыз кеткен деп танылған немесе
қайтыс болған деп жарияланған;
6) белгісіз болған жағдайда, балалар асырап алуға жатады.
3. Осы баптың 2-тармағының 1) — 3), 5) және 6) тармақшаларында аталған,
Республикалық деректер банкінде есепте тұрған балалар азаматтығы мен тұрғылықты
жеріне қарамастан, балалардың туыстарына, Қазақстан Республикасының аумағында
тұрақты тұратын Қазақстан Республикасының азаматтарына Қазақстан
Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен асырап алуға берілуі мүмкін.
4. Қазақстан Республикасының азаматтары болып табылатын, Республикалық
деректер банкінде орталықтандырылған есепте тұрған балалар Қазақстан
Республикасынан тыс жерде тұрақты тұратын Қазақстан Республикасының
азаматтарына асырап алуға берілуі мүмкін.
Баланы туыстары, Қазақстан Республикасының аумағында және одан тыс жерде
тұратын Қазақстан Республикасының азаматтары асырап алмаған жағдайларда ғана
Қазақстан Республикасының азаматтары болып табылатын, Республикалық деректер
банкінде орталықтандырылған есепте тұрған балалар шетелдіктерге асырап алуға
берілуі мүмкін.
Шетелдіктердің бала асырап алуы туралы істерді қараған кезде сот азаматтығы мен
тұрғылықты жеріне қарамастан баланың туыстарының не Қазақстан Республикасы
азаматтарының осы баланы бірінші кезекте асырап алу құқығын Қазақстан
Республикасының балалардың құқықтарын қорғау саласындағы уәкілетті органының
іске асырғанын анықтауға міндетті.
5. Шетелдіктердің бала асырап алуына балалардың құқықтары мен мүдделерін
қорғау саласында Қазақстан Республикасымен тең мәнді халықаралық міндеттемелері
бар елдердің азаматтарына ғана рұқсат етіледі.
6. Қазақстан Республикасының азаматтары болып табылатын балаларды асырап
алуға беру тәртібін Қазақстан Республикасының Үкіметі бекітеді.
7. Осы баптың 2-тармағының 1) — 3), 5) және 6) тармақшаларында аталған
балаларды асырап алуға беру туралы рұқсатты қорғаншылық және қамқоршылық
жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын орган комиссия қорытындысы негізінде
береді.
8. Комиссияның қызмет тәртібі мен құрамын Қазақстан Республикасының балалар
құқықтарын қорғау саласындағы уәкілетті органы айқындайды.
Ескерту. 84-бапқа өзгерістер енгізілді - ҚР 29.09.2014 N 239-V (алғашқы ресми
жарияланған күнінен кейiн күнтiзбелiк он күн өткен соң қолданысқа енгiзiледi);
09.04.2016 № 501-V (қолданысқа енгізілу тәртібін 2-баптан қараңыз) Заңдарымен.
85-бап. Балаларды асырап алуға тілек білдірген адамдардың құқықтары мен міндеттері
1. Қазақстан Республикасының аумағында тұрақты тұратын, балаларды асырап
алуға тілек білдірген Қазақстан Республикасының азаматтары баланың тұратын
жеріндегі қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге
асыратын органға бала асырап алуға тілек білдіргені туралы өтініш беруге, сондай-ақ
жиынтық кірісінің мөлшері, отбасылық жағдайы, денсаулық жағдайы,
сотталмағандығы туралы анықтамалар, психологиялық даярлықтан өткені туралы
сертификат ұсынуға және баланы жеке өзі таңдауға, онымен кемiнде екі апта тiкелей
қарым-қатынас жасауға міндетті.
Қазақстан Республикасының аумағында тұрақты тұратын, жетім балаларды,
ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балаларды өз отбасына тәрбиелеуге
қабылдауға тілек білдірген Қазақстан Республикасы азаматтарының осы Кодекске
сәйкес өтеусіз негізде психологиялық даярлық алуға құқығы бар.
2. Қазақстан Республикасының аумағында тұрақты тұратын, жетім-балаларды,
ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған бір жасқа дейінгі балаларды асырап алуға
тілек білдірген Қазақстан Республикасы азаматтарының бала асырап алудың рәсімдері
аяқталғанға дейін балаларды қорғаншылыққа немесе патронатқа алуға құқығы бар.
3. Бала асырап алуға үміткер Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерде
тұрақты тұратын Қазақстан Республикасының азаматтары, шетелдіктер Қазақстан
Республикасының балалардың құқықтарын қорғау саласындағы уәкілетті органына
баланы асырап алуға тілек білдіргені туралы жазбаша өтініш, сондай-ақ арнайы
уәкілетті шетелдік мемлекеттік органдар және бала асырап алу жөніндегі ұйымдар
беретін, табыстары, отбасы жағдайы, денсаулық жағдайы, оның ішінде психикалық,
мінез-құлықтық, оның ішінде психикаға белсенді әсер ететін заттарды тұтынуға
байланысты бұзылушылықтарының (ауруларының) жоқ екендігі туралы,
сотталмағандығы туралы, ықтимал ата-аналардың жеке басының адамгершілік
қасиеттері туралы анықтамалар береді. Қазақстан Республикасының балалардың
құқықтарын қорғау саласындағы уәкілетті органына құжаттарды табыс еткеннен кейін
және асырап алушы баланы асырап алуға келіскен жағдайда асырап алушы баламен
кемiнде төрт апта тiкелей қатынаста болуға тиіс.
Ескерту. 85-бапқа өзгерістер енгізілді - ҚР 25.11.2019 № 272-VI (алғашқы ресми
жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі);
27.12.2019 № 292-VІ (01.07.2020 бастап қолданысқа енгізіледі); 07.07.2020 № 361-VI (
алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа
енгізіледі) Заңдарымен.
86-бап. Бала асырап алушының құқықтары мен міндеттері
1. Бала асырап алушы баланы тәрбиелеуге, оның денсаулығына, дене бітімі,
психикалық, адамгершілік және рухани жағынан дамуына қамқорлық жасауға міндетті.
2. Бала асырап алушы баланың пікірін және қорғаншылық немесе қамқоршылық
жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын органның ұсынымдарын ескере отырып,
баланы тәрбиелеу тәсілдерін өз бетінше айқындауға құқылы және осы Кодексте
көзделген талаптарды сақтауға міндетті.
Республика аумағында тұрақты тұратын, Қазақстан Республикасының азаматы
болып табылатын бала асырап алушының жетім баланы және (немесе) ата-анасының
қамқорлығынсыз қалған баланы асырап алуға байланысты біржолғы ақшалай төлем
алуға құқығы бар.
Бала асырап алудың күші жойылған жағдайда бала асырап алушы жетім баланы
және (немесе) ата-анасының қамқорлығынсыз қалған баланы асырап алуға байланысты
төленген біржолғы ақшалай төлемді бюджетке қайтаруға міндетті.
Жетім баланы және (немесе) ата-анасының қамқорлығынсыз қалған баланы асырап
алуға байланысты біржолғы ақшалай төлемді тағайындау, қайтару тәртібін және оның
мөлшерін Қазақстан Республикасының балалардың құқықтарын қорғау саласындағы
уәкілетті органы айқындайды.
3. Бала асырап алушы баланың пікірін ескере отырып, ол міндетті жалпы орта білім
алғанға дейін білім беру ұйымын және баланың оқу нысанын таңдауға құқығы бар.
4. Қазақстан Республикасының аумағында тұрақты тұратын, Қазақстан
Республикасының азаматтары болып табылатын бала асырап алушылар бала он сегіз
жасқа толғанға дейін жылына кемінде бір рет бала асырап алу туралы сот шешімі
шыққан жер бойынша қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды
жүзеге асыратын органға асырап алынған баланың тұрмыс, оқу, тәрбие жағдайы және
денсаулық жағдайы туралы есептер ұсынуға міндетті.
Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерде тұрақты тұратын, Қазақстан
Республикасының азаматтары болып табылатын бала асырап алушылар және шетелдік
бала асырап алушылар Қазақстан Республикасының балалардың құқықтарын қорғау
саласындағы уәкілетті органға бала асырап алу туралы сот шешімі заңды күшіне
енгеннен кейін бала он сегіз жасқа толғанға дейін алғашқы үш жылда әрбір алты ай
сайын, кейінгі жылдары - жылына кемінде бір рет асырап алынған баланың тұрмыс,
оқу, тәрбие жағдайы және денсаулық жағдайы туралы есептер ұсынуға міндетті.
Жекелеген жағдайларда, есептерді ұсыну кезеңділігі бала асырап алушылардың
отбасында қалыптасқан нақты ахуалға байланысты Қазақстан Республикасының
балалардың құқықтарын қорғау саласындағы уәкілетті органының шешімі бойынша
белгіленеді.
Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерде тұрақты тұратын, Қазақстан
Республикасының азаматтары болып табылатын бала асырап алушылар және шетелдік
бала асырап алушылар есептерді бала асырап алушы және бала тұрып жатқан елде
орналасқан Қазақстан Республикасының шетелдегі мекемелері арқылы ұсынады.
Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерде тұрақты тұратын, Қазақстан
Республикасының азаматтары болып табылатын бала асырап алушылар және шетелдік
бала асырап алушылар осы тармақта көзделген тәртіппен есептер ұсынбаған немесе
уақытылы ұсынбаған жағдайда Қазақстан Республикасында бала асырап алу кезінде
олардың мүдделерін білдірген бала асырап алу жөніндегі агенттіктің қызметі осы
Кодекстің 112-бабы 8-тармағының 6) тармақшасында көзделген негіздер бойынша
мерзімінен бұрын тоқтатылуға жатады.
Асырап алынған баланың өмір сүру, оқу, тәрбие жағдайлары туралы және
денсаулық жағдайы туралы есепті ұсыну тәртібі мен мерзімдерін, нысанын Қазақстан
Республикасының балалардың құқықтарын қорғау саласындағы уәкілетті органы
бекітеді.
Ескерту. 86-бапқа өзгерістер енгізілді - ҚР 31.03.2014 № 180-V (01.01.2015 бастап
қолданысқа енгізіледі); 09.04.2016 № 501-V (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін
күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі); 19.04.2023 № 223-VII (алғашқы
ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі)
Заңдарымен.
87-бап. Бала асырап алу тәртібі
1. Бала асырап алуды бала асырап алуға тілек білдірген адамдардың (адамның)
өтініші бойынша сот жүргізеді. Бала асырап алу туралы істерді сот Қазақстан
Республикасының Азаматтық іс жүргізу кодексінде көзделген ерекше іс жүргізу
тәртібімен жүргізеді.
Сот балаларды асырап алу туралы істерді бала асырап алушылардың өздерінің,
қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын орган
өкілінің, сондай-ақ прокурордың міндетті түрде қатысуымен қарайды.
2. Қазақстан Республикасының азаматтары Қазақстан Республикасының аумағында
шетелдік болып табылатын баланы асырап алған кезде баланың заңды өкілінің және
бала азаматы болып табылатын мемлекеттің құзыретті органының келісімін, сондай-ақ
бұл аталған мемлекеттің заңнамасына сәйкес қажет болса, асырап алуға баланың
келісімін алуы қажет.
3. Бала асырап алушы азаматы болып табылатын шет мемлекеттің құзыретті органы
Қазақстан Республикасының азаматы болып табылатын және Қазақстан
Республикасының шегінен тыс жерде тұратын баланы асырап алуды жүргізуі оның
тұратын жері бойынша жергілікті атқарушы органнан немесе Қазақстан
Республикасының аумағынан тыс жерге кеткенге дейін оның ата-аналарынан асырап
алуға алдын ала рұқсат алған жағдайда Қазақстан Республикасында жарамды деп
танылады.
4. Қазақстан Республикасының азаматтарымен некеде тұратын шетелдіктердің
Қазақстан Республикасының азаматы болып табылатын баланы Қазақстан
Республикасының аумағында асырап алуы осы Кодексте шетелдіктер үшін белгіленген
тәртіппен жүргізіледі.
Ескерту. 3-бапқа өзгеріс енгізілді - ҚР 09.04.2016 № 501-V Заңымен (алғашқы ресми
жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі).
88-бап. Бала асырап алушылардың құқықтары мен міндеттерінің басталу кезі
Бала асырап алушының және асырап алынған баланың құқықтары мен міндеттері
бала асырап алу туралы сот шешімі заңды күшіне енген күннен бастап туындайды.
Баланы асырап алу туралы соттың шешімі заңды күшіне енген күннен бастап үш
жұмыс күні ішінде сот осы шешімнің үзінді көшірмесін бала асырап алу туралы сот
шешімі шығарылған жер бойынша тіркеуші органға және шешім шығарылған жер
бойынша қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге
асыратын органға жіберуге міндетті.
Ескерту. 88-бапқа өзгеріс енгізілді - ҚР 31.10.2015 № 378-V Заңымен (01.01.2016
бастап қолданысқа енгізіледі).
89-бап. Асырап алуға жататын балаларды және балаларды асырап алуға тілек білдірген
адамдарды есепке алу
1. Асырап алуға жататын балаларды есепке алу осы Кодекстің 117-бабының 5 және
6-тармақтарында белгiленген тәртiппен жүзеге асырылады.
2. Қазақстан Республикасының азаматтары болып табылатын жетім балаларды,
ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балаларды асырап алуға тілек білдірген
адамдарды есепке алуды Қазақстан Республикасының балалардың құқықтарын қорғау
саласындағы уәкiлеттi органы белгiлеген тәртiппен қорғаншылық немесе
қамқоршылық жөнiндегi функцияларды жүзеге асыратын органдар жүргiзедi.
3. Жетім балаларды, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балаларды асырап
алуға тілек білдірген, Қазақстан Республикасының азаматтары болып табылатын,
Қазақстан Республикасынан тыс жерде тұрақты тұратын адамдарды, шетелдiктердi
есепке алуды Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігі айқындайтын
тәртiппен Қазақстан Республикасының шетелдегi мекемелерi жүргiзедi.
Ескерту. 89-бап жаңа редакцияда - ҚР 29.09.2014 N 239-V Заңымен (алғашқы ресми
жарияланған күнінен кейiн күнтiзбелiк он күн өткен соң қолданысқа енгiзiледi); өзгеріс
енгізілді - ҚР 09.04.2016 № 501-V Заңымен (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін
күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі).
90-бап. Бірнеше бала асырап алу
1. Бiр адамның ағалы-iнiлi және апалы-сiңлiлi (қарындасы) болып табылатын
немесе бір-бірімен өзара туыстық қатынасы жоқ бiрнеше баланы асырап алуы мүмкін.
Өзара туыстық қатынасы жоқ асырап алынған балалардың арасында ағалы-iнiлiлер
мен апалы-сiңлiлiлердің (қарындасының) арасындағы сияқты құқықтар мен мiндеттер
туындайды.
2. Асырап алу балалардың мүдделерiне сай келетiн және балалар өздерінің
туыстығы туралы білмеген, бірге тұрмаған және бірге тәрбиеленбеген жағдайларды
қоспағанда, бір отбасында тәрбиеленген ағалы-iнiлілер мен апалы-сiңлiлілердi (
қарындастарды) әртүрлi адамдардың асырап алуына жол берiлмейдi.
91-бап. Бала асырап алушы болуға құқығы бар адамдар
1. Бала асырап алушы адамның отбасында баланың қалыпты дене бітімі,
психикалық, рухани және адамгершілік жағынан дамуы, тәрбиеленуi және бiлiм алуы
үшiн жағдайлар болған кезде бала асырап алуға рұқсат етiледi.
2. Мыналарды:
1) сот әрекетке қабiлетсiз немесе әрекет қабiлетi шектеулі деп таныған адамдарды;
2) сот біреуін әрекетке қабiлетсiз немесе әрекет қабiлеті шектеулі деп таныған
ерлi-зайыптыларды;
3) сот ата-ана құқықтарынан айырған немесе сот ата-ана құқықтарын шектеген
адамдарды;
4) өзiне Қазақстан Республикасының заңдарында жүктелген мiндеттердi тиiсiнше
орындамағаны үшiн қорғаншы немесе қамқоршы мiндеттерінен шеттетiлген адамдарды
;
5) егер сот олардың кінәсінен бала асырап алудың күшiн жойса, бұрынғы бала
асырап алушыларды;
6) денсаулық жағдайына байланысты ата-ана құқықтарын жүзеге асыра алмайтын
адамдарды қоспағанда. Адамның бала асырап алуы, оны қорғаншылыққа немесе
қамқоршылыққа, патронатқа қабылдап алуы мүмкін болмайтын аурулар болған кезде,
олардың тiзбесiн денсаулық сақтау саласындағы уәкілетті орган белгiлейдi;
7) тұрақты тұрғылықты жері жоқ адамдарды;
8) дәстүрлi емес жыныстық бағдар ұстанатын адамдарды;
9) асырап алған кезде қасақана қылмыс жасағаны үшін жойылмаған немесе
алынбаған сотталғандығы бар адамдарды, сондай-ақ осы тармақтың 14)
тармақшасында аталған адамдарды;
10) азаматтығы жоқ адамдарды;
11) анасының қайтыс болуына немесе оның ата-ана құқықтарынан айырылуына
байланысты баланың кемінде үш жыл іс жүзінде тәрбиелену жағдайларын қоспағанда,
тіркелген некеде тұрмаған (ерлі-зайыпты болмаған) еркек жынысты адамдарды;
12) асырап алған кезде асырап алынған баланы Қазақстан Республикасының
заңнамасында белгіленген ең төмен күнкөріс деңгейімен қамтамасыз ететін табысы
жоқ адамдарды;
13) наркологиялық немесе психоневрологиялық диспансерлерде есепте тұратын
адамдарды;
14) адам өлтіру, денсаулыққа қасақана зиян келтіру, халық денсаулығына және
имандылыққа, жыныстық тиіспеушілікке қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтары,
экстремистік немесе террористік қылмыстары, адам саудасы үшін сотталғандығы бар
немесе болған, қылмыстық қудалауға ұшырап отырған немесе ұшыраған адамдарды (
өздеріне қатысты қылмыстық қудалау Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік
кодексінің 35-бабы бірінші бөлігінің 1) және 2) тармақшалары негізінде тоқтатылған
адамдарды қоспағанда);
15) Қазақстан Республикасының аумағында тұрақты тұратын, осы баптың 4-
тармағында белгіленген тәртіппен психологиялық даярлықтан өтпеген Қазақстан
Республикасының азаматтарын (баланың жақын туыстарын қоспағанда) қоспағанда,
кәмелетке толған адамдар бала асырап алушылар болуы мүмкін.
3. Бiр-бiрiмен некеде тұрмайтын (ерлі-зайыпты болмаған) адамдар сол бiр баланы
бiрлесiп асырап ала алмайды.
4. Қазақстан Республикасының аумағында тұрақты тұратын, жетім балаларды,
ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балаларды өз отбасына тәрбиелеуге
қабылдауға тілек білдірген Қазақстан Республикасының азаматтарын психологиялық
даярлауды жетім балаларды, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балаларды
Қазақстан Республикасы азаматтарының отбасыларына орналастыруға жәрдем көрсету
жөніндегі ұйымдар, сондай-ақ жетім балаларға, ата-аналарының қамқорлығынсыз
қалған балаларға арналған білім беру ұйымдары көрсетілген ұйымдардың қаражаты
есебінен жүзеге асырады.
Қазақстан Республикасының аумағында тұрақты тұратын, жетім балаларды,
ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балаларды өз отбасына тәрбиелеуге
қабылдауға тілек білдірген Қазақстан Республикасының азаматтарын психологиялық
даярлау бағдарламасының мазмұнына қойылатын талаптарды, оларды психологиялық
даярлау жөніндегі қызметті ұйымдастыру тәртібін және осындай даярлықтан өткені
туралы сертификаттың нысанын Қазақстан Республикасының балалардың құқықтарын
қорғау саласындағы уәкілетті органы бекітеді.
Ескерту. 91-бапқа өзгерістер енгізілді - ҚР 29.09.2014 N 239-V (алғашқы ресми
жарияланған күнінен кейiн күнтiзбелiк он күн өткен соң қолданысқа енгiзiледi);
09.04.2016 № 501-V (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн
өткен соң қолданысқа енгізіледі); 27.12.2019 № 292-VІ (қолданысқа енгізілу тәртібін 2-
баптан қараңыз) Заңдарымен.
92-бап. Бала асырап алушы мен асырап алынушы бала арасындағы жас айырмасы
1. Бала асырап алушы мен асырап алынушы баланың жас айырмасы кем дегенде он
алты жас болуға тиіс. Сот дәлелді деп таныған себептер бойынша жас айырмасы
қысқартылуы мүмкін.
2. Өгей әкесi (өгей шешесi) бала асырап алған кезде, осы баптың 1-тармағында
белгiленген жас айырмасының болуы талап етiлмейдi.
Ескерту. 92-бапқа өзгеріс енгізілді - ҚР 09.04.2016 № 501-V Заңымен (алғашқы
ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі).
93-бап. Бала асырап алуға заңды өкілдердің келісімі
1. Егер ата-ана құқықтарынан айрылмаған болса, баланы асырап алу үшін оның
ата-аналарының келісімі қажет.
Кәмелетке толмаған, жасы он алтыға толмаған ата-аналардың баласын асырап алған
кезде, сондай-ақ заңды өкілдерінің келісімі қажет.
Кәмелетке толмаған ата-аналардың заңды өкілдері болмаған кезде немесе кәмелетке
толмаған ата-аналар баланы туған кезде медициналық ұйымда қалдырған және үш
айдан аса оның тағдырына ешкім қарайласпаған жағдайда, - қорғаншылық немесе
қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын органның келісімі қажет.
2. Бала асырап алуға ата-аналардың келiсiмi нотариалды куәландырылған немесе
ата-анасының қамқорлығынсыз қалған бала тұратын ұйымның басшысы не бала асырап
алған жердегі немесе ата-аналар тұратын жердегi қорғаншылық немесе қамқоршылық
жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын орган растаған өтініште көрсетiлуге тиiс,
сондай-ақ бала асырап алу iсiн жүргiзу кезiнде сотта тiкелей бiлдiрiлуi мүмкiн.
Бала асырап алу туралы сот шешiмi шығарылғанға дейiн ата-аналар бала асырап
алуға өздерi берген келiсiмiнiң күшiн жоюға құқылы.
3. Ата-аналары туыстарына, асырап алынатын баланың (балалардың) анасымен
немесе әкесімен некеде (ерлі-зайыптылықта) тұратын адамдарға баланы асырап алуға
келісім бере алады. Қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды
жүзеге асыратын органдар сотқа асырап алудың баланың мүдделеріне сәйкестігі
туралы қорытынды береді. Баланы өгей әкесі (өгей шешесі) асырап алған немесе
баланы ата-аналарының келісімі бойынша туыстары асырап алған жағдайда, асырап
алудың баланың мүдделеріне сәйкестігі туралы қорытынды талап етілмейді.
4. Қорғаншылықтағы немесе қамқоршылықтағы балаларды асырап алу үшiн
олардың қорғаншыларының немесе қамқоршыларының жазбаша нысандағы келiсiмi
қажет.
5. Баланы патронаттық тәрбиелеуге беру туралы шарт бойынша тәрбиеленiп жатқан
балаларды асырап алу үшiн патронат тәрбиешiлерiнiң жазбаша нысандағы келiсiмi
қажет.
6. Жетім балаларды, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған және білім беру
ұйымдарындағы, медициналық және басқа да ұйымдардағы балаларды асырап алу үшін
осы ұйымдар басшыларының жазбаша нысандағы келісімі қажет.
7. Осы баптың 1, 4, 5 және 6-тармақтарында аталған адамдардың келісімінсіз, сот
баланың мүддесінде оны асырап алу туралы шешім шығаруға құқылы.
Ата-анасының екеуі не некеде (ерлі-зайыптылы) тұрмаған анасы бас тарту туралы
өтінішті Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен
ресімдеместен, медициналық ұйымда туған баладан бас тартқан жағдайда, сондай-ақ
үш жастан аспаған тастанды (ата-анасы бас тартқан) бала табылған кезде, ол
қалдырылғаннан немесе табылғаннан кейін үш ай өткен соң сот баланың мүддесінде
Қазақстан Республикасы азаматтарының бала асырап алуы туралы істі қарауға құқылы.
Ескерту. 93-бапқа өзгеріс енгізілді - ҚР 09.04.2016 № 501-V Заңымен (алғашқы
ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі).
94-бап. Баланы ата-аналарының келісімінсіз асырап алу
Егер ата-аналар:
1) белгiсiз болған немесе сот оларды қайтыс болған деп жариялаған, хабар-ошарсыз
кеткен деп таныған;
2) сот оларды әрекетке қабiлетсiз деп таныған;
3) сот оларды ата-ана құқықтарынан айырған;
4) баламен бiрге тұрмаған және сот дәлелсiз деп таныған себептер бойынша алты
айдан астам уақыт бойы оны тәрбиелеу мен күтіп-бағудан жалтарған жағдайларда,
олардың баланы асырап алуға келісімі талап етілмейді.
Некеде тұрмаған (ерлі-зайыпты болмаған) ананың Қазақстан Республикасының
заңнамасында белгіленген тәртіппен ресімделген, медициналық ұйымдағы баладан бас
тарту туралы жазбаша өтініші болған кезде сот ата-аналардың баланы асырап алуға
келісімін растайтын басқа да құжаттарды талап етуге құқылы емес.
95-бап. Баланың асырап алуға келісімі
Он жасқа толған баланы асырап алу үшін оның келісімі қажет.
Баланың асырап алуға келісімін ата-аналарының не баланың басқа да заңды
өкілдерінің, прокурордың қатысуымен сот анықтайды.
96-бап. Ерлі-зайыптылардың біреуінің бала асырап алуға келісімі
1. Егер баланы ерлi-зайыптылардың екеуi асырап алмаса, ерлi-зайыптылардың
бiреуi баланы асырап алған кезде бала асырап алуға екінші жұбайдың жазбаша келiсiмi
талап етiледi.
2. Егер ерлi-зайыптылар іс жүзінде отбасылық қатынастарды тоқтатқан болса
немесе бiр жылдан астам уақыт бөлек тұрып жатса, бала асырап алуға екiншi жұбайдың
келiсiмi талап етiлмейдi.
97-бап. Асырап алынған баланың аты, әкесінің аты және тегі
1. Асырап алынған баланың өз аты, әкесiнiң аты (егер бар болса) және тегi сақталуы
мүмкін.
2. Егер бұл баланың мүдделерiне қайшы келмесе, асырап алынған балаға бала
асырап алушының өтiнiшi бойынша бала асырап алушының тегi, сондай-ақ ол
көрсеткен аты берiледi. Егер бала асырап алушы ер адам болса, асырап алынған
баланың әкесiнiң аты - асырап алушының аты бойынша, ал баланы некеде тұрмаған (
ерлі-зайыпты болмаған) әйел асырап алған кезде, ол асырап алынған баланың әкесi
ретiнде көрсеткен адамның аты бойынша осы Кодекстің 192-бабына сәйкес
айқындалады.
Егер бала асырап алушы ерлi-зайыптылардың тектерi әртүрлi болса, бала асырап
алушы ерлi-зайыптылардың келiсiмi бойынша, асырап алынған балаға олардың
бiреуiнiң тегi берiледi.
3. Баланы некеде тұрмайтын (ерлі-зайыпты болмаған) адам асырап алған кезде,
оның өтiнiшi бойынша асырап алынған баланың әкесiнiң (анасының) аты, әкесiнiң аты
және тегi бала асырап алушының көрсетуі бойынша тууды мемлекеттік тіркеу туралы
акт жазбасына жазылады. Бала асырап алушының тілегі бойынша әкесі (анасы) туралы
мәліметтер көрсетілмеуі мүмкін.
Бала асырап алушының өтініші бойынша әкесінің (анасының) көрсетілген тегі бала
асырап алушының тегі бойынша беріледі.
4. Бала асырап алу құпиясын талап ететін жағдайларды қоспағанда, он жасқа толған
асырап алынған баланың аты, әкесiнiң аты және тегi оның келiсiмiмен ғана өзгертiлуi
мүмкiн.
5. Асырап алынған баланың атының, әкесiнiң аты мен тегiнің өзгеруі туралы оны
асырап алу туралы сот шешiмiнде көрсетiледi.
6. Тууды мемлекеттік тіркеу туралы акт жазбасына өзгерістер, толықтырулар енгізу
соттың бала асырап алу туралы заңды күшіне енген шешімі және баланың заңды
өкілдерінің өтініші негізінде кез келген тіркеуші органда жүргізіледі.
Тууды мемлекеттік тіркеу туралы акт жазбасына бала және бала асырап алушылар
туралы мәліметтер сот шешімінде көрсетілген мәліметтерге сәйкес енгізіледі.
Ескерту. 97-бапқа өзгеріс енгізілді - ҚР 25.11.2019 № 272-VI Заңымен (алғашқы
ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі).
97-1-бап. Шетелдіктердің бала асырап алуы
1. Қазақстан Республикасының азаматы болып табылатын баланы Қазақстан
Республикасының аумағында шетелдіктердің асырап алуы, оның ішінде мұндай бала
асырап алудың күшін жою Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес
жүргізіледі.
2. Шетелдіктер асырап алған, Қазақстан Республикасының азаматтары болып
табылатын балаларды бақылауды Қазақстан Республикасының шетелдегі мекемелері
және Қазақстан Республикасының балалардың құқықтарын қорғау саласындағы
уәкілетті органы жүзеге асырады.
Ескерту. 13-тарау 97-1-баппен толықтырылды - ҚР 25.11.2019 № 272-VI Заңымен (
алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа
енгізіледі).
98-бап. Асырап алынған баланың туған күнi, айы, жылы мен туған жерінің өзгертілуі
1. Бала асырап алу құпиясын қамтамасыз ету үшiн бала асырап алушының өтiнiшi
бойынша асырап алынған баланың туған күнi, айы, жылы алты айдан аспайтын
мерзімге, сондай-ақ оның туған жерi өзгертiлуi мүмкiн.
Үш жасқа дейiнгi баланы асырап алған кезде ғана асырап алынған баланың туған
күнiн, айын, жылын өзгертуге жол берiледi.
Асырап алынған баланың туған жерін өзгерту Қазақстан Республикасы аумағының
шегінде ғана жүргізіледі және баланың жасына қарамастан асырап алушының қалауы
бойынша жол беріледі.
2. Асырап алынған баланың туған күнiнің, айының, жылының және (немесе) туған
жерiнiң өзгеруі туралы оны асырап алу туралы сот шешiмiнде көрсетiледi.
Асырап алынған баланың дербес деректері өзгерген кезде, Жеке сәйкестендіру
нөмірлерінің ұлттық тізілімінен жеке сәйкестендіру нөмірін шартты түрде алып тастай
отырып, тууды мемлекеттік тіркеу туралы жаңа акт жазбасын тіркеу жүргізіледі.
3. Соттың бала асырап алу туралы шешімі негізінде тууды мемлекеттік тіркеу
туралы акт жазбасына өзгерістер, толықтырулар енгізу тууды мемлекеттік тіркеу
туралы акт жазбасы тіркелгеннен кейін немесе тууды мемлекеттік тіркеу туралы
жоғалған акт жазбасы қалпына келтірілгеннен кейін жүргізіледі.
Ескерту. 98-бапқа өзгеріс енгізілді - ҚР 25.11.2019 № 272-VI Заңымен (алғашқы
ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі).
99-бап. Бала асырап алушыларды асырауға алынған баланың ата-аналары ретінде жазу
1. Бала асырап алушылардың өтiнiшi бойынша сот туу туралы актілер жазбалары
кiтабына оларды өздері асырап алған баланың ата-аналары ретiнде жазу туралы шешiм
қабылдайды.
2. Мұндай жазбаның қажеттiлiгi соттың бала асырап алу туралы шешiмiнде міндетті
түрде көрсетiледi.
100-бап. Бала асырап алудың құқықтық салдары
1. Асырап алынған бала және оның ұрпағы - бала асырап алушылар мен олардың
туыстарына қатысы бойынша, ал бала асырап алушылар мен олардың туыстары асырап
алынған бала мен оның ұрпағына қатысы бойынша жеке мүлiктiк емес және мүлiктiк
құқықтары мен мiндеттерінде шыққан тегi бойынша туыстарына теңестiрiледi.
2. Асырап алынған бала жеке мүлiктiк емес және мүлiктiк құқықтарынан айрылады
және өзiнiң туған ата-аналарына қатысты мiндеттерден босатылады.
3. Баланы бiр адам асырап алған кезде, егер бала асырап алушы ер адам болса -
анасының тiлегi бойынша немесе, егер бала асырап алушы әйел болса - әкесiнiң тiлегi
бойынша жеке мүлiктiк емес және мүлiктiк құқықтар мен мiндеттердiң сақталуы
мүмкiн.
4. Бала асырап алушы асырап алынған баланың меншiгiндегi мүлiктiң сақталуы
үшiн жауаптылықта болады. Бала асырап алудан бас тартылған жағдайда, осы мүлiктi
қайтару жөнiндегi мiндет те бала асырап алушыға жүктеледi.
5. Асырап алынған баланың ата-аналардың бiреуiмен немесе қайтыс болған
ата-анасының туыстарымен қарым-қатынастарының сақталуы туралы бала асырап алу
туралы сот шешiмiнде көрсетiледi.
6. Осы баптың 1 және 2-тармақтарында көзделген бала асырап алудың құқықтық
салдары, осы баланың туу туралы актілер жазбалары кітабында бала асырап
алушылардың ата-анасы ретiнде жазылуына қарамастан туындайды.
101-бап. Асырап алынған баланың жәрдемақыға және басқа да әлеуметтік төлемдерге
құқығының сақталуы
Өзі асырап алынған кезге қарай ата-аналарының бірыңғай жинақтаушы зейнетақы
қорындағы және ерікті жинақтаушы зейнетақы қорларындағы зейнетақы жинақтарына,
асыраушысынан айырылу жағдайы бойынша жәрдемақыларға және басқа да әлеуметтік
төлемдерге құқығы бар бала осы құқықты асырап алынған кезде де сақтайды.
Ескерту. 101-бап жаңа редакцияда - ҚР 21.06.2013 N 106-V (алғашқы ресми
жарияланғанынан кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі) Заңымен.
102-бап. Бала асырап алу құпиясы
1. Бала асырап алу құпиясы заңмен қорғалады.
2. Ата-аналары, туыстары, баланың құқықтарын қорғау жөніндегі функцияларды
жүзеге асырған ұйымдардың және (немесе) бала асырап алуды мемлекеттiк тiркеудi
жүзеге асырған мемлекеттiк органдардың лауазымды адамдары, бала асырап алу
туралы шешiм шығарған судьялар, жетім балаларды, ата-аналарының қамқорлығынсыз
қалған балаларды Қазақстан Республикасы азаматтарының отбасыларына
орналастыруға жәрдем көрсету жөніндегі ұйымдардың қызметкерлері, сондай-ақ бала
асырап алу туралы өзгедей түрде хабардар болған басқа да адамдар бала асырап алу
құпиясын сақтауға мiндеттi.
Ескерту. 102-бапқа өзгеріс енгізілді - ҚР 27.12.2019 № 292-VІ (қолданысқа енгізілу
тәртібін 2-баптан қараңыз) Заңымен.
103-бап. Бала асырап алуды жарамсыз деп тану
1. Бала асырап алу:
1) бала асырап алу туралы сот шешiмі жалған құжаттар негiзiнде қабылданған;
2) осы Кодекстің 93-бабында аталған адамдардың келісімінсіз бала асырап алынған;
3) некеде тұрған (ерлі-зайыпты болған) адам басқа жұбайының жазбаша келiсiмiнсiз
бала асырап алған;
4) осы Кодекстің 91-бабының 2-тармағында көзделген ережелер бұзылған
жағдайларда жарамсыз деп танылады.
2. Бала асырап алуды жарамсыз деп тану сот тәртiбiмен жүргiзiледi.
3. Бала асырап алуды жарамсыз деп тану туралы iстi асырап алушылардың,
прокурордың және қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды
жүзеге асыратын орган өкілінің міндетті түрде қатысуымен сот қарайды.
104-бап. Бала асырап алуды жарамсыз деп тануды талап етуге құқығы бар адамдар
Асырап алынған баланың ата-аналары, бала асырап алушының жұбайы, бала
асырап алуға байланысты құқықтары бұзылған адамдар, прокурор, қорғаншылық
немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын орган бала асырап
алуды жарамсыз деп тану туралы талап қоюға құқылы.
105-бап. Бала асырап алуды жарамсыз деп танудың салдары
1. Бала асырап алу туралы сот шешiмi шыққан кезден бастап бала асырап алу
жарамсыз деп танылады.
2. Бала асырап алу жарамсыз деп танылған жағдайда, егер бұл баланың мүдделерi
үшін қажет болса, асырап алынған баланың және бала асырап алушылардың, бала
асырап алушылардың туыстарының өзара құқықтары мен мiндеттерi тоқтатылады және
бала мен оның ата-аналарының (оның туыстарының) өзара құқықтары мен мiндеттерi
қалпына келтiрiледi.
3. Егер олар асырап алу кезінде өзгерсе, ата-аналардың талап етуi бойынша балаға
бұрынғы аты, әкесiнiң аты (егер бар болса) және тегi берiледi, сол сияқты бұрынғы
туған күні, айы, жылы мен туған жері қалпына келтіріледі.
4. Бала асырап алуды жарамсыз деп тану туралы сот шешiмi заңды күшiне енген
күннен бастап сот үш күн iшiнде осы шешiмнiң үзінді көшірмесін тууды мемлекеттiк
тiркеу орны бойынша тіркеуші органға және қорғаншылық немесе қамқоршылық
жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын органдарға жiберуге мiндеттi.
Ескерту. 105-бапқа өзгеріс енгізілді - ҚР 25.11.2019 № 272-VI Заңымен (алғашқы
ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі).
106-бап. Бала асырап алудың күшін жою негіздері
1. Егер бала асырап алушы:
1) өзіне жүктелген ата-аналар міндеттерін атқарудан жалтарған;
2) ата-ана құқықтарын теріс пайдаланған;
3) асырап алынған балаға қатігездік көрсеткен;
4) асырап алынған балаға күш қолданған немесе психикалық зорлық жасаған;
5) асырап алынған баланың жыныстық тиіспеушілігіне қастандық жасаған;
6) психикаға белсенді әсер ететін заттарды тұтынуға байланысты психикалық,
мінез-құлықтық бұзылушылығы (ауруы) бар адам деп танылған;
7) Қазақстан Республикасының заңнамасында және Қазақстан Республикасы
қатысушысы болып табылатын халықаралық шарттарда белгіленген бала құқықтарын
бұзған жағдайда бала асырап алудың күші жойылады.
2. Сот баланың мүдделерін негізге алып және оның пікірін ескере отырып, басқа
негіздер бойынша да баланы асырап алудың күшін жоюға құқылы.
Ескерту. 106-бапқа өзгеріс енгізілді – ҚР 07.07.2020 № 361-VI Заңымен (алғашқы
ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі).
107-бап. Бала асырап алудың күшін жою
1. Бала асырап алудың күшiн жою сот тәртiбiмен жүргiзiледi.
2. Бала асырап алудың күшiн жою туралы iс бала асырап алушылардың,
қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын
органның, сондай-ақ прокурордың міндетті түрде қатысуымен қаралады.
3. Бала асырап алудың күшiн жою туралы сот шешiмi заңды күшiне енген күннен
бастап бала асырап алу тоқтатылады.
Бала асырап алудың күшiн жою туралы сот шешiмi заңды күшiне енген күннен
бастап үш күн iшiнде сот осы шешiмнiң үзінді көшірмесін тууды мемлекеттiк тiркеу
орны бойынша тіркеуші органға және қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі
функцияларды жүзеге асыратын органдарға жiберуге мiндеттi.
Ескерту. 107-бапқа өзгеріс енгізілді - ҚР 25.11.2019 № 272-VI Заңымен (алғашқы
ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі).
107-1-бап. Баланы қайта асырап алу
Сот бала асырап алу туралы шешімнің күшін жойғаннан кейін ғана баланы қайта
асырап алу мүмкін болады.
Ескерту. 13-тарау 107-1-баппен толықтырылды - ҚР 25.11.2019 № 272-VI Заңымен (
алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа
енгізіледі).
108-бап. Бала асырап алудың күшін жоюды талап етуге құқығы бар адамдар
Баланың ата-аналарының, бала асырап алушылардың, бала асырап алушының
жұбайының, он төрт жасқа толған асырап алынған баланың, қорғаншылық немесе
қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын органның, сондай-ақ
прокурордың баланың мүддесінде бала асырап алудың күшiн жоюды талап етуге
құқығы бар.
109-бап. Бала асырап алудың күшін жоюдың салдары
1. Сот бала асырап алудың күшiн жойған кезде, егер бұл баланың мүдделерi үшін
қажет болса, асырап алынған баланың және бала асырап алушылардың, бала асырап
алушылардың туыстарының өзара құқықтары мен мiндеттерi тоқтатылады және бала
мен оның ата-аналарының (оның туыстарының) өзара құқықтары мен мiндеттерi
қалпына келтiрiледi.
2. Бала асырап алудың күшi жойылған кезде бала сот шешiмi бойынша
ата-аналарына берiледi. Ата-аналары болмаған кезде, сондай-ақ баланы ата-аналарына
беру оның мүдделерiне қайшы келсе, бала қорғаншылық немесе қамқоршылық
жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын органның қамқоршылығына берiледi.
3. Сот сондай-ақ баланың асырап алынуына байланысты оған берiлген аты, әкесiнiң
аты (егер бар болса) және тегi сақталды ма, сондай-ақ бала асырап алу кезінде өзгерген
туған күні, айы, жылы мен туған жері қалпына келтірілді ме деген мәселені шешеді.
Он жасқа толған баланың аты, әкесiнiң аты немесе тегi оның келiсiмiмен ғана
өзгертілуі мүмкiн.
4. Сот баланың мүдделерiн негiзге ала отырып, осы Кодекстің 139 және 141-
баптарында белгiленген мөлшерде бұрынғы бала асырап алушыны баланы күтіп-бағуға
арналған қаражатты төлеуге мiндеттеуге құқылы.
110-бап. Асырап алынған бала кәмелетке толған соң бала асырап алудың күшін жоюға
жол бермеу
Бала асырап алудың күшiн жоюға бала асырап алушы мен асырап алынған баланың,
сондай-ақ егер ата-ана құқықтарынан айырылмаған не олар шектелмеген немесе сот
әрекетке қабiлетсiз деп танымаған асырап алынған баланың ата-аналары тiрi болса,
олардың өзара келiсiмi болған жағдайларды қоспағанда, егер бала асырап алудың
күшiн жою туралы талап қойылған кезде асырап алынған бала кәмелетке толса, бала
асырап алудың күшiн жоюға жол берiлмейдi.
14-тарау. Бала асырап алу жөніндегі агенттіктерге және жетім балаларды, ата-аналарының
қамқорлығынсыз қалған балаларды Қазақстан Республикасы азаматтарының отбасыларына
орналастыруға жәрдем көрсету жөніндегі ұйымдарға аккредиттеу жүргізу
Ескерту. 14-тараудың тақырыбы жаңа редакцияда - ҚР 27.12.2019 № 292-VІ (
қолданысқа енгізілу тәртібін 2-баптан қараңыз) Заңымен.
111-бап. Жалпы ережелер
1. Құрылтайшылары агенттік орналасқан мемлекеттің азаматтары болып табылатын
, аккредиттеу туралы өтініш берген кезде өз мемлекетінің аумағында аталған салада
филиалдар немесе өкілдіктер құру жолымен өз қызметін кемінде он жыл жүзеге
асыратын бала асырап алу жөніндегі агенттіктер (бұдан әрі – агенттіктер), сондай-ақ
құрылтайшылары Қазақстан Республикасының азаматтары болып табылатын,
аккредиттеу туралы өтініш берген кезде жетім балалардың, ата-аналарының
қамқорлығынсыз қалған балалардың құқықтары мен мүдделерін қорғау жөніндегі
қызметті кемінде бес жыл жүзеге асыратын коммерциялық емес ұйымдар
аккредиттеуге жатады.
2. Аккредиттеу агенттіктің филиалы және (немесе) өкілдігі есептік тіркелгенге
дейін жүргізіледі.
3. Қазақстан Республикасының балалардың құқықтарын қорғау саласындағы
уәкілетті органының, жергілікті атқарушы органдардың, жетім балаларға,
ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балаларға арналған ұйымдардың
жұмыскерлері, олардың жұбайларын (зайыптарын) және жақын туыстарын қоса
алғанда, сондай-ақ адам өлтіргені, денсаулыққа қасақана зиян келтіргені, халық
денсаулығына және имандылыққа, жыныстық тиіспеушілікке қарсы қылмыстық құқық
бұзушылықтар үшін, экстремистік немесе террористік қылмыстары, адам саудасы үшін
сотталғандығы бар немесе болған, қылмыстық қудалауға ұшырап отырған немесе
ұшыраған адамдар (өздеріне қатысты қылмыстық қудалау Қазақстан Республикасы
Қылмыстық-процестік кодексінің 35-бабы бірінші бөлігінің 1) және 2) тармақтары
негізінде тоқтатылған адамдарды қоспағанда) агенттік филиалының және (немесе)
өкілдігінің қызметкерлері, сондай-ақ жетім балаларды, ата-аналарының
қамқорлығынсыз қалған балаларды Қазақстан Республикасы азаматтарының
отбасыларына орналастыруға жәрдем көрсету жөніндегі ұйымның қызметкерлері бола
алмайды.
4. Агенттіктерді және жетім балаларды, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған
балаларды Қазақстан Республикасы азаматтарының отбасыларына орналастыруға
жәрдем көрсету жөніндегі ұйымдарды аккредиттеу қағидаларын Қазақстан
Республикасының балалардың құқықтарын қорғау саласындағы уәкілетті органы
бекітеді.
5. Қазақстан Республикасының аумағында аккредиттелген агенттіктердің жалпы
саны жиырмадан аспауға тиіс.
Ескерту. 111-бапқа өзгерістер енгізілді - ҚР 29.09.2014 № 239-V (алғашқы ресми
жарияланған күнінен кейiн күнтiзбелiк он күн өткен соң қолданысқа енгiзiледi);
09.04.2016 № 501-V (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн
өткен соң қолданысқа енгізіледі); 27.12.2019 № 292-VІ (қолданысқа енгізілу тәртібін 2-
баптан қараңыз) Заңдарымен.
112-бап. Агенттіктерді аккредиттеуді жүргізу тәртібі
1. Агенттіктерді аккредиттеу, соның ішінде аккредиттеуден бас тарту туралы
мәселені Қазақстан Республикасының балалардың құқықтарын қорғау саласындағы
уәкілетті органы қарайды.
2. Агенттіктің сенім білдірген адамы Қазақстан Республикасының аумағында
балаларды асырап алу жөніндегі жұмысты жүзеге асыру үшін мынадай құжаттарды:
1) құрылтай құжаттарының нотариатта куәландырылған көшірмелерін;
2) оның тиісті салада қызметті жүзеге асыруға өкілеттігін растайтын, агенттік
орналасқан мемлекеттің құзыретті органы берген құжаттың көшірмесін;
3) агенттіктің өкілеттігін растайтын құжатты берген немесе агенттіктің Қазақстан
Республикасының аумағында тиісті қызметті жүзеге асыру мүмкіндігі туралы
қызметіне бақылауды жүзеге асыратын мемлекеттің құзыретті органының ұсыным
хатын;
4) бала асырап алуға үміткерлерге агенттік ұсынатын, көрсетілетін қызметтердің
тізбесін;
5) асырап алынған балалардың тұрмыс жағдайлары мен тәрбиесіне бақылауды
жүзеге асыру және белгіленген тәртіппен тиісті есептер және ақпарат беру жөніндегі
міндеттемені;
6) бала асырап алушылардың өздері тұратын мемлекетке келген соң асырап
алынған баланың Қазақстан Республикасының консулдық мекемесінде есепке
қойылуын бақылауды жүзеге асыру жөніндегі міндеттемесін;
7) агенттіктің сенім білдірген адамға берген нотариатта куәландырылған
сенімхатты;
8) агенттік орналасқан мемлекеттің аумағында немесе Қазақстан Республикасының
аумағында агенттіктің қызметі тоқтатылған жағдайда, белгіленген тәртіппен асырап
алынған балалардың өмір сүру және тәрбиелену жағдайлары туралы есептер мен
ақпаратты беріп отыратын органды немесе ұйымды тағайындау туралы агенттік
орналасқан мемлекеттің құзыретті органының міндеттемесін;
9) агенттік орналасқан мемлекеттің құзыретті органының баланың қайтыс болу,
оған қатыгездік көрсету, оның ішінде балаға физикалық немесе психикалық
зорлық-зомбылық жасау, сондай-ақ баланың жыныстық тиіспеушілігіне қастық жасау
фактісі анықталған кезден бастап жиырма төрт сағат ішінде Қазақстан
Республикасының баланың құқықтарын қорғау саласындағы уәкілетті органына хабар
беру туралы міндеттемесін;
10) агенттік орналасқан мемлекеттің құзыретті органының агенттіктің құрылтай
құжаттарындағы өзгерістер туралы Қазақстан Республикасының баланың құқықтарын
қорғау саласындағы уәкілетті органын хабардар ету туралы міндеттемесін қоса бере
отырып, өтініш беруге міндетті.
Осы тармақтың 1) - 4) тармақшаларында санамаланған құжаттар олар берілген
күннен бастап алты ай бойы жарамды болады. Қазақстан Республикасының
балалардың құқықтарын қорғау саласындағы уәкілетті органы қажет болған жағдайда
осы құжаттардың түпнұсқа даналарын қосымша сұратуға құқылы.
Барлық ұсынылған құжаттар Қазақстан Республикасының заңнамасында және
Қазақстан Республикасы қатысушысы болып табылатын халықаралық шарттарда
көзделген тәртіппен заңдастырылуға тиіс.
3. Агенттікті аккредиттеу туралы шешімді Қазақстан Республикасының балалардың
құқықтарын қорғау саласындағы уәкілетті органы өз құзыреті шегінде аккредиттеу
мүмкіндігі туралы тиісті қорытындылар беретін Қазақстан Республикасы Сыртқы істер
министрлігімен, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігімен, денсаулық сақтау
саласындағы уәкілетті органмен, Қазақстан Республикасы Әділет министрлігімен және
халықты әлеуметтік қорғау саласындағы уәкілетті органмен келісе отырып қабылдайды
.
4. Аккредиттеуден бас тартқан жағдайда, оны негіздей отырып, Қазақстан
Республикасының балалардың құқықтарын қорғау саласындағы уәкілетті органы
аккредиттеу туралы немесе аккредиттеуден бас тарту туралы шешімді ол қабылданған
күннен бастап он жұмыс күні ішінде шығарады.
5. Сенім білдірілген адамның аккредиттеу туралы өтініші Қазақстан
Республикасының әкімшілік рәсімдер туралы заңнамасында белгіленген мерзімдерде
қаралады.
6. Агенттікті аккредиттеу туралы шешім жоғалған кезде, өкіл тиісті өтініш берілген
күннен бастап он жұмыс күні ішінде Қазақстан Республикасының балалардың
құқықтарын қорғау саласындағы уәкілетті органында оның телнұсқасын алуы мүмкін.
7. Агенттік бір жыл мерзімге аккредиттеледі. Аккредиттеу туралы шешім иеліктен
шығарылмайды және басқа адамдарға беруге жатпайды.
8. Агенттікті аккредиттеуден, оның қызмет мерзімін ұзартудан және (немесе) оның
қызметін мерзімінен бұрын тоқтатудан бас тарту негіздері:
1) ұсынылған құжаттардың Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген
талаптарға сәйкес болмауы;
2) өз қызметі туралы дәйексіз мәліметтер ұсынуы;
3) агенттіктің немесе оның филиалдарының және (немесе) өкілдіктерінің қызметі
туралы шет мемлекеттің құзыретті органдарынан, сондай-ақ Қазақстан
Республикасының мемлекеттік органдарынан келіп түскен келеңсіз ақпараттың болуы;
4) агенттіктің орналасқан жері, қолайсыз әлеуметтік-экономикалық, саяси,
экологиялық ахуал, мемлекетте әскери іс-қимылдардың жүзеге асырылуы;
5) агенттіктің филиалы және (немесе) өкілдігі қызметкерлерінің Қазақстан
Республикасының заңнамасын бұзуы;
6) агенттіктің асырап алынған балалардың тұрмыс жағдайлары мен тәрбиесін
бақылау және белгіленген тәртіппен тиісті есептер және ақпарат беру жөніндегі өз
міндеттемелерін бұзуы;
7) агенттіктің асырап алынған баланың белгіленген тәртіппен Қазақстан
Республикасының консулдық мекемесінде есепке қойылуын бақылауды жүзеге асыру
жөніндегі өз міндеттемелерін бұзуы;
8) агенттіктің өз мемлекеті аумағында қызметінің тоқтатылуы;
9) Қазақстан Республикасының аумағында аккредиттелген агенттіктердің
белгіленген санынан асыру болып табылады.
9. Өз қызметін аккредиттеуден бас тарту туралы шешімді алған агенттік алты ай
өткен соң Қазақстан Республикасының балалардың құқықтарын қорғау саласындағы
уәкілетті органына қайтадан жүгінуге құқылы.
Ескерту. 112-бапқа өзгеріс енгізілді - ҚР 09.04.2016 № 501-V (алғашқы ресми
жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі);
29.06.2020 № 351-VI (01.07.2021 бастап қолданысқа енгізіледі) Заңдарымен.
112-1-бап. Жетім балаларды, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балаларды
Қазақстан Республикасы азаматтарының отбасыларына орналастыруға жәрдем көрсету
жөніндегі ұйымдарға аккредиттеу жүргізу тәртібі
1. Жетім балаларды, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балаларды Қазақстан
Республикасы азаматтарының отбасыларына орналастыруға жәрдем көрсету жөніндегі
ұйымды аккредиттеу, оның ішінде аккредиттеуден бас тарту туралы мәселені
Қазақстан Республикасының балалардың құқықтарын қорғау саласындағы уәкілетті
органы қарайды.
2. Жетім балаларды, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балаларды Қазақстан
Республикасы азаматтарының отбасыларына орналастыруға жәрдем көрсету жөніндегі
ұйым агенттіктерді және жетім балаларды, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған
балаларды Қазақстан Республикасы азаматтарының отбасыларына орналастыруға
жәрдем көрсету жөніндегі ұйымдарды аккредиттеу қағидаларында айқындалған
құжаттарды қоса бере отырып, өтініш береді.
3. Жетім балаларды, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балаларды Қазақстан
Республикасы азаматтарының отбасыларына орналастыруға жәрдем көрсету жөніндегі
ұйымды аккредиттеу туралы шешімді немесе аккредиттеуден бас тартылған жағдайда
оны негіздей отырып, аккредиттеуден бас тарту туралы шешімді қабылданған күнінен
бастап он жұмыс күні ішінде Қазақстан Республикасының балалардың құқықтарын
қорғау саласындағы уәкілетті органы береді.
4. Жетім балаларды, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балаларды Қазақстан
Республикасы азаматтарының отбасыларына орналастыруға жәрдем көрсету жөніндегі
ұйымдар ұзарту құқығымен бір жыл мерзімге аккредиттеледі. Аккредиттеу туралы
шешім иеліктен шығарылмайтын болып табылады және басқа тұлғаларға берілуге
жатпайды.
5. Қазақстан Республикасының балалардың құқықтарын қорғау саласындағы
уәкілетті органы жетім балаларды, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балаларды
Қазақстан Республикасы азаматтарының отбасыларына орналастыруға жәрдем көрсету
жөніндегі ұйымды аккредиттеу туралы шешімнің қолданысын:
1) осы Кодекстің нормалары сақталмаған;
2) Қазақстан Республикасының балалардың құқықтарын қорғау саласындағы
уәкілетті органына және (немесе) өзге де мемлекеттік органдарға келіп түскен, жетім
балаларды, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балаларды Қазақстан
Республикасы азаматтарының отбасыларына орналастыруға жәрдем көрсету жөніндегі
ұйымның қызметіне негізді шағымдар болған жағдайда тоқтата тұрады.
6. Жетім балаларды, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балаларды Қазақстан
Республикасы азаматтарының отбасыларына орналастыруға жәрдем көрсету жөніндегі
ұйымды аккредиттеуден, аккредиттеу мерзімін ұзартудан бас тартуға, аккредиттеуден
айыруға (оны кері қайтарып алуға):
1) ұсынылған құжаттардың агенттіктерді және жетім балаларды, ата-аналарының
қамқорлығынсыз қалған балаларды Қазақстан Республикасы азаматтарының
отбасыларына орналастыруға жәрдем көрсету жөніндегі ұйымдарды аккредиттеу
қағидаларында белгіленген талаптарға сәйкес келмеуі;
2) жетім балаларды, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балаларды Қазақстан
Республикасы азаматтарының отбасыларына орналастыруға жәрдем көрсету жөніндегі
ұйымның өз қызметі туралы анық емес мәліметтер ұсынуы;
3) жетім балаларды, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балаларды Қазақстан
Республикасы азаматтарының отбасыларына орналастыруға жәрдем көрсету жөніндегі
ұйымның жетім балалардың, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балалардың
құқықтары мен заңды мүдделерін бұзуы;
4) аккредиттеу туралы шешімнің қолданысын тоқтата тұруға алып келген
бұзушылықтардың бір ай ішінде жойылмауы;
5) жетім балаларды, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балаларды Қазақстан
Республикасы азаматтарының отбасыларына орналастыруға жәрдем көрсету жөніндегі
ұйым қызметінің тоқтатылуы негіз болып табылады.
7. Жетім балалардың, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балалардың
құқықтары мен мүдделерін қорғау жөніндегі қызметті жүзеге асыратын,
аккредиттеуден бас тарту туралы шешім алған коммерциялық емес ұйым алты ай өткен
соң Қазақстан Республикасының балалардың құқықтарын қорғау саласындағы
уәкілетті органына қайтадан өтініш жасауға құқылы.
Ескерту. 14-тарау 112-1-баппен толықтырылды - ҚР 27.12.2019 № 292-VІ (
қолданысқа енгізілу тәртібін 2-баптан қараңыз) Заңымен.
113-бап. Агенттіктер филиалдарының және (немесе)өкілдіктерінің қызметін ұзарту,
тоқтата тұру және (немесе) тоқтату
1. Агенттікті аккредиттеу мерзімін ұзарту үшін ол аккредиттеу мерзімі өткенге
дейін күнтізбелік отыз күннен кешіктірмей Қазақстан Республикасының балалардың
құқықтарын қорғау саласындағы уәкілетті органына мерзімді ұзарту туралы өтініш
береді.
Агенттікті аккредиттеу мерзімін ұзарту туралы өтінішті Қазақстан
Республикасының балалардың құқықтарын қорғау саласындағы уәкілетті органы
өтінішті қабылдаған күннен бастап он жұмыс күні ішінде қарайды. Агенттікті
аккредиттеу мерзімін ұзарту туралы (ұзартудан бас тарту туралы) дәлелді шешімді
Қазақстан Республикасының балалардың құқықтарын қорғау саласындағы уәкілетті
органы қабылдап, агенттіктің филиалына және (немесе) өкілдігіне шешім қабылданған
күннен бастап бес жұмыс күні ішінде жібереді.
2. Егер олар агенттікті алғашқы аккредиттеуден кейін бір жыл ішінде Қазақстан
Республикасының заңнамасында белгіленген барлық талаптарды сақтаған болса, осы
баптың 1-тармағында көзделген мерзім өткен соң аккредиттеу мерзімі өздігінен
ұзартылады.
3. Қазақстан Республикасының балалардың құқықтарын қорғау саласындағы
уәкілетті органы:
1) осы Кодекстің нормалары сақталмаған;
2) Қазақстан Республикасының балалардың құқықтарын қорғау саласындағы
уәкілетті органына және (немесе) өзге де мемлекеттік органдарға агенттік филиалының
және (немесе) өкілдігінің қызметіне негізделіп шағымдар жасалған жағдайда, агенттікті
аккредиттеу туралы шешімнің қолданылуын тоқтата тұрады.
Қазақстан Республикасының балалардың құқықтарын қорғау саласындағы уәкілетті
органы Агенттік филиалының және (немесе) өкілдігінің қызметін тоқтату туралы
шешім қабылданған күннен бастап бес жұмыс күні ішінде оларға хабарлайды.
4. Агенттікті аккредиттеу туралы шешімнің қолданылуын тоқтата тұруға әкеп
соққан бұзушылықтар бір ай ішінде жойылған кезде Қазақстан Республикасының
балалардың құқықтарын қорғау саласындағы уәкілетті органы оны қайтадан
қолданысқа енгізеді.
5. Агенттіктің филиалдары және (немесе) өкілдіктері мынадай жағдайларда:
1) балаларды асырап алу жөніндегі қызметін агенттіктің құрылтай құжаттарына
сәйкес жүзеге асырмаса;
2) агенттікті аккредиттеу туралы шешімнің қолданылуын тоқтата тұруға әкеп
соққан бұзушылықтарды бір ай ішінде жоймаса;
3) агенттіктің филиалы және (немесе) өкілдігі қызметін тоқтату туралы өтініш берсе
;
4) агенттікті аккредиттеу туралы шешімнің қолданылу мерзімі өтсе және
аккредиттеу мерзімін жаңа мерзімге ұзарту мүмкін болмаса, өз қызметін тоқтатады.
6. Агенттік филиалдарының және (немесе) өкілдіктерінің қызметін тоқтату
мәселелері осы баптың 5-тармағында көрсетілген мән-жайлар анықталған (туындаған)
күннен бастап он жұмыс күні ішінде қаралады.
Агенттік филиалының және (немесе) өкілдігінің қызметін тоқтату туралы дәлелді
шешімді Қазақстан Республикасының балалардың құқықтарын қорғау саласындағы
уәкілетті органы қабылдайды және шешім қабылданған күннен бастап он жұмыс күні
ішінде оған жібереді.
7. Агенттік филиалын және (немесе) өкілдігін аккредиттеу, олардың қызмет етуін
тоқтата тұру және тоқтату туралы шешімді Қазақстан Республикасының баланың
құқықтарын қорғау саласындағы уәкілетті органының ресми интернет-ресурсына
шешімді орналастыру арқылы Қазақстан Республикасының баланың құқықтарын
қорғау саласындағы уәкілетті органы таратады.
Ескерту. 113-бапқа өзгеріс енгізілді - ҚР 09.04.2016 № 501-V Заңымен (алғашқы
ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі).
114-бап. Агенттік филиалының және (немесе)өкілдігінің құқықтары мен міндеттері
1. Агенттіктің филиалы және (немесе) өкілдігі:
1) агенттік орналасқан мемлекеттің азаматтарына бала асырап алуда жәрдем
көрсетуге;
2) асырап алынатын бала туралы белгіленген тәртіппен және көлемде ақпарат алуға;
3) Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен лауазымды
адамдардың және мемлекеттік органдардың іс-әрекеттеріне және шешімдеріне шағым
жасауға;
4) Қазақстан Республикасының заңнамасындағы, бала асырап алу тәртібіндегі
өзгерістер туралы ақпарат және өздерінің тікелей қызметіне қатысты басқа да ақпарат
алуға құқылы.
2. Агенттіктердің филиалы және (немесе) өкілдігі белгіленген тәртіппен:
1) аккредиттеу алынғаннан кейін Қазақстан Республикасының заңнамасында заңды
тұлғалардың филиалдарын және (немесе) өкілдіктерін есептік тіркеу үшін белгіленген
тәртіппен есептік тіркеуден өтуге;
2) Қазақстан Республикасының балалардың құқықтарын қорғау жөніндегі уәкілетті
органына филиалды (өкілдікті) есептік тіркеу (қайта тіркеу) туралы анықтаманы
ұсынуға;
3) Қазақстан Республикасының балалардың құқықтарын қорғау жөніндегі уәкілетті
органын өз қызметінің басталғаны туралы бес жұмыс күнінен кешіктірмей хабардар
етуге;
4) берілген күнінен бастап алты ай ішінде жарамды болатын (асырап алуға
кандидаттардың құжаттарында көрсетілген мерзімдерді қоспағанда) асырап алуға
баланы таңдау үшін асырап алушыға кандидаттардың құжаттарын Қазақстан
Республикасының баланың құқықтарын қорғау саласындағы уәкілетті органына,
сондай-ақ асырап алу үшін сотқа ұсынуға;
5) бала асырап алуға үміткерлердің өтініштері негізінде баланың аты, жасы,
жынысы, денсаулық жағдайы туралы ақпарат алуға;
6) бала асырап алуға үміткерлерді қабылдау мен орналастыруды және оларға бала
асырап алуды ресімдеуде қажетті көмек ұйымдастыруға;
7) бала асырап алу туралы істерді қарау кезінде сот отырыстарына қатысуға, бала
асырап алу туралы сот шешімін алуға, сондай-ақ Қазақстан Республикасының шегінен
кету үшін туу туралы куәлікті, қажет болған кезде анықтаманы және баланың
паспортын ресімдеуде бала асырап алушыларға жәрдем көрсетуге;
8) Қазақстан Республикасының аумағында бала асырап алуға үміткерлердің,
сондай-ақ бала асырап алушылардың мүдделерін білдіру бойынша Қазақстан
Республикасының заңнамасымен тыйым салынбаған өзге де қызметті жүзеге асыруға
міндетті.
3. Агенттіктердің филиалдары және (немесе) өкілдіктері Қазақстан
Республикасының балалардың құқықтарын қорғау саласындағы уәкілетті органына
аумағында асырап алынған бала тұратын мемлекеттің құзыретті органы дайындаған,
бала асырап алушылардың өздерінің отбасындағы балалардың тұрмыс жағдайы мен
тәрбиесі туралы есептер (бұдан әрі - есептер) ұсынуды ұйымдастырады.
4. Бала асырап алу туралы сот шешімі заңды күшіне енгеннен кейін алғашқы үш
жылда есеп әрбір алты ай сайын ұсынылады. Кейіннен есептер жыл сайын ұсынылады.
5. Есептер тиісті шет мемлекеттің ресми тілінде ұсынылады.
Егер Қазақстан Республикасының заңнамасында өзгеше көзделмесе, ұсынылатын
есептер белгіленген тәртіппен заңдастырылуға, сондай-ақ қазақ немесе орыс тіліне
аударылуға тиіс. Бұл ретте, аударманың мәтіні не аудармашының қолтаңбасы бала
асырап алушылардың тұрғылықты жері бойынша Қазақстан Республикасының
шетелдегі мекемелерінде куәландырылады не оны Қазақстан Республикасының
аумағындағы нотариус куәландырады.
6. Асырап алынған балаларды консулдық есепке қою туралы есептер мен
ақпараттың есепке алынуы Қазақстан Республикасының балалардың құқықтарын
қорғау саласындағы уәкілетті органы айқындайтын тәртіппен жүргізіледі.
Ескерту. 114-бапқа өзгерістер енгізілді - ҚР 2012.12.24 N 60-V (алғашқы ресми
жарияланғанынан кейiн күнтiзбелiк он күн өткен соң қолданысқа енгiзiледi), 13.06.2013
N 102-V (алғашқы ресми жарияланғанынан кейін күнтізбелік он күн өткен соң
қолданысқа енгізіледі); 09.04.2016 № 501-V (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін
күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі); 14.07.2022 № 141-VII (алғашқы
ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі)
Заңдарымен.
114-1-бап. Жетім балаларды, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балаларды
Қазақстан Республикасы азаматтарының отбасыларына орналастыруға жәрдем көрсету
жөніндегі ұйымның құқықтары мен міндеттері
1. Жетім балаларды, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балаларды Қазақстан
Республикасы азаматтарының отбасыларына орналастыруға жәрдем көрсету жөніндегі
ұйым:
1) Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен, Қазақстан
Республикасының балалардың құқықтарын қорғау саласындағы уәкілетті органы
айқындаған көлемде жетім балалар, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балалар
туралы ақпаратты олардың заңды өкілдерінің келісуімен алуға;
2) Қазақстан Республикасының аумағында тұрақты тұратын, жетім балаларды,
ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балаларды өз отбасына тәрбиелеуге (асырап
алуға, қорғаншылыққа немесе қамқоршылыққа, патронатқа, қабылдаушы отбасыға)
қабылдауға тілек білдірген Қазақстан Республикасының азаматтарын іріктеуді жүзеге
асыруға;
3) жетім балаларға, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балаларға арналған
барлық типтегі (білім беру, медициналық және басқа да) ұйымдар тәрбиеленушілерін
отбасыға орналастыруға жәрдем көрсету үшін олардың ата-ана қамқорлығынан
айырылуының нақты мән-жайларын айқындауға;
4) Қазақстан Республикасының заңдарында көзделген өзге құқықтарды жүзеге
асыруға құқылы.
2. Жетім балаларды, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балаларды Қазақстан
Республикасы азаматтарының отбасыларына орналастыруға жәрдем көрсету жөніндегі
ұйым Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен:
1) бала асырап алу құпиясын сақтауға;
2) Қазақстан Республикасының аумағында тұрақты тұратын, жетім балаларды,
ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балаларды өз отбасына тәрбиелеуге
қабылдауға тілек білдірген Қазақстан Республикасының азаматтарын писхологиялық
даярлауды жетім балаларды, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балаларды
Қазақстан Республикасы азаматтарының отбасыларына орналастыруға жәрдем көрсету
жөніндегі ұйымның қаражаты есебінен жүзеге асыруға;
3) Қазақстан Республикасының аумағында тұрақты тұратын, жетім балаларды,
ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балаларды өз отбасына тәрбиелеуге
қабылдауға тілек білдірген және қабылдаған азаматтарға құқықтық көмек көрсетуге,
психологиялық және психологиялық-педагогикалық консультация беруге;
4) жетім балаларды, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балаларды Қазақстан
Республикасы азаматтарының отбасыларына орналастыруға жәрдем көрсету жөніндегі
ұйым отбасыға тәрбиелеуге орналастырған баланың қайтыс болу, оған қатыгездікпен
қарау, оның ішінде балаға физикалық немесе психологиялық зорлық-зомбылықты
жасау, сондай-ақ баланың жыныстық тиіспеушілігіне қол сұғу фактісі анықталған
кезден бастап жиырма төрт сағат ішінде Қазақстан Республикасының балалардың
құқықтарын қорғау саласындағы уәкілетті органына және Қазақстан Республикасының
құқық қорғау органдарына хабарлауға;
5) Қазақстан Республикасының балалардың құқықтарын қорғау саласындағы
уәкілетті органына өзінің қызметі туралы тоқсан сайынғы есепті ұсынуға;
6) Қазақстан Республикасының заңдарында көзделген өзге міндеттерді сақтауға
міндетті.
Ескерту. 14-тарау 114-1-баппен толықтырылды - ҚР 27.12.2019 № 292-VІ (
қолданысқа енгізілу тәртібін 2-баптан қараңыз) Заңымен.
4-БӨЛІМ. Қорғаншылық немесе қамқоршылық, Республикалық деректер
банкі, баланы қабылдайтын және бала қонақтайтын отбасылар
Ескерту. 4-бөлімнің тақырыбы жаңа редакцияда - ҚР 09.04.2016 № 501-V Заңымен (
алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа
енгізіледі).
15-тарау. ЖЕТІМ БАЛАЛАРДЫ, АТА-АНАЛАРЫНЫҢ ҚАМҚОРЛЫҒЫНСЫЗ
ҚАЛҒАН БАЛАЛАРДЫ АНЫҚТАУ ЖӘНЕ ОРНАЛАСТЫРУ
115-бап. Жетім балалардың, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балалардың
құқықтары мен мүдделерін қорғау
1. Жетім балалардың, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балалардың
құқықтары мен мүдделерін қорғау Қазақстан Республикасының балалардың
құқықтарын қорғау саласындағы уәкілетті органына және өз өкілеттіктері шегінде
басқа да мемлекеттік органдарға, сондай-ақ осы балалардың заңды өкілдеріне
жүктеледі.
2. Ата-аналарының қамқорлығынсыз қалудың нақты мән-жайларын негiзге ала
отырып, жетім балаларды, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балаларды есепке
алу жөніндегі қызметті ұйымдастыру, балаларды орналастырудың нысандарын таңдау,
сондай-ақ оларды күтіп-бағу, тәрбиелеу және оқыту жағдайларын одан әрi бақылау
жергілікті атқарушы органдарға жүктеледі.
3. Мемлекеттік органдардың өз құзыреті шегіндегі қызметін қоспағанда, жеке және
заңды тұлғалардың жетім балаларды, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған
балаларды іріктеу, орналастыру, беру жөнiндегi қызметі бойынша делдалдық және кез
келген өзге де қызметке тыйым салынады.
Қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын
органдардың және жетім балаларды, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған
балаларды анықтау және орналастыру бойынша өздеріне жүктелген міндеттерді,
балалардың құқықтарын қорғау жөніндегі функцияларды орындайтын басқа да
ұйымдардың қызметі, сондай-ақ агенттіктердің және жетім балаларды, ата-аналарының
қамқорлығынсыз қалған балаларды Қазақстан Республикасы азаматтарының
отбасыларына орналастыруға жәрдем көрсету жөніндегі ұйымдардың осы Кодексте
көзделген қызметі бала асырап алу жөніндегі делдалдық қызмет болып табылмайды.
Осы бапта аталған жеке және заңды тұлғалар өз қызметінде коммерциялық
мақсаттарды көздей алмайды.
Ескерту. 115-бапқа өзгеріс енгізілді - ҚР 27.12.2019 № 292-VІ (қолданысқа енгізілу
тәртібін 2-баптан қараңыз) Заңымен.
116-бап. Жетім балалардың, ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалардың
құқықтары мен мүдделерін қорғау нысандары
1. Жетім балалардың, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балалардың
құқықтары мен мүдделерін қорғау оларды отбасына тәрбиелеуге (асырап алуға,
қорғаншылыққа немесе қамқоршылыққа, патронатқа, баланы қабылдайтын отбасына)
беру арқылы жүзеге асырылады, ал мұндай мүмкіндік болмаған кезде — жетім
балаларға, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балаларға арналған барлық типтегі
ұйымдарға беру арқылы жүзеге асырылады.
2. Жетім балалардың, ата-анасының қамқорлығынсыз қалған, отбасына тәрбиелеуге
(асырап алуға, қорғаншылыққа немесе қамқоршылыққа, патронатқа) берілген
балалардың құқықтары мен мүдделерін қорғауды қамтамасыз ету "Ең төмен әлеуметтік
стандарттар және олардың кепілдіктері туралы" Қазақстан Республикасының Заңына
сәйкес отбасы және балалар саласындағы ең төмен әлеуметтік стандарт болып
табылады.
Ескерту. 116-бап жаңа редакцияда - ҚР 19.05.2015 № 315-V Заңымен (алғашқы
ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі);
өзгеріс енгізілді - ҚР 09.04.2016 № 501-V Заңымен (алғашқы ресми жарияланған
күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі).
117-бап. Жетім балаларды, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балаларды
анықтау және есепке алу
1. Жетім балаларды, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балаларды
анықтауды ата-ананың қамқорлығының болмауы туралы өздеріне белгілі болған
барлық жеке және заңды тұлғалар жүзеге асырады.
2. Жеке және заңды тұлғалар жетім балалар, ата-аналарының қамқорлығынсыз
қалған балалар туралы олардың тұратын жері бойынша қорғаншылық немесе
қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын органдарды кешіктірмей
хабардар етуге міндетті.
3. Медициналық ұйымдардың лауазымды адамдары жаңа туған бала қалдырылған
күннен бастап үш жұмыс күні ішінде тиісті әкімшілік-аумақтық бөліністің
қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын
органына бұл туралы хабарлауға міндетті.
4. Жергілікті атқарушы орган оның ата-аналары немесе оның туыстары жағынан
қамқорлықтың болмау фактісі анықталған кезде, мәліметтер алынған күннен бастап үш
күн ішінде баланың тұрмыс жағдайын зерттеп-қарап шығуға және баланы орналастыру
туралы мәселе шешілгенге дейін оның құқықтары мен мүдделерін қорғауды
қамтамасыз етуге міндетті.
5. Аудандардың, облыстық маңызы бар қалалардың, республикалық маңызы бар
қалалардың, астананың жергілікті атқарушы органы жетім балалардың,
ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балалардың тұратын жері бойынша олар
туралы мәліметтер түскен күннен бастап бір ай ішінде баланы орналастыруды
қамтамасыз етеді (Республикалық деректер банкінің бастапқы есебіне алу).
Баланы отбасына тәрбиеге беру мүмкін болмаған кезде Республикалық деректер
банкінің өңірлік есебіне алу және кейіннен баланы Қазақстан Республикасының
аумағында тұрақты тұратын Қазақстан Республикасы азаматтарының отбасына
тәрбиелеуге орналастыруда жәрдем көрсету үшін бір ай өткен соң бала туралы
мәліметтерді тиісті аумақтық-әкімшілік бірліктердің қорғаншылық немесе
қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын органына жібереді.
6. Облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың, астананың жергілікті
атқарушы органдары жетім балаларды, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған
балаларды Қазақстан Республикасының азаматтарына асырап алуға, қорғаншылыққа
немесе қамқоршылыққа, баланы қабылдайтын отбасына, патронат тәрбиешілердің
отбасына тәрбиелеуге беру мүмкін болмаған кезде өзіне бала туралы мәліметтер түскен
күннен бастап екі ай мерзім өткен соң жетім балаларды, ата-аналарының
қамқорлығынсыз қалған балаларды Республикалық деректер банкінің
орталықтандырылған есебіне қою үшін Қазақстан Республикасының балалардың
құқықтарын қорғау саласындағы уәкілетті органына хабарлауға міндетті.
Жетім балаларды және ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балаларды есепке
алуды ұйымдастыру және олар туралы ақпаратқа қол жеткізу тәртібін Қазақстан
Республикасының балалардың құқықтарын қорғау саласындағы уәкілетті органы
айқындайды.
Ескерту. 117-бапқа өзгерістер енгізілді - ҚР 29.09.2014 N 239-V (алғашқы ресми
жарияланған күнінен кейiн күнтiзбелiк он күн өткен соң қолданысқа енгiзiледi);
09.04.2016 № 501-V (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн
өткен соң қолданысқа енгізіледі) Заңдарымен.
118-бап. Жетім балаларды, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балаларды
орналастыру
1. Асырап алуға, қорғаншылыққа немесе қамқоршылыққа отбасына тәрбиелеуге
немесе баланы қабылдайтын немесе қонақтайтын отбасына беру туралы шарт бойынша
патронаттық тәрбиелеуге берілген, ал мұндай мүмкіндік болмаған кезде — барлық
типтегі ұйымдарға (білім беру, медициналық және басқалар) берілген жетім балаларды,
ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балаларды орналастырған кезде баланың
мүддесінде оның ұлты, белгілі бір дінді және мәдениетті ұстанатыны, ана тілі,
тәрбиелеу мен оқытуда сабақтастықты қамтамасыз ету мүмкіндігі ескерілуі мүмкін.
2. Жетім балалар, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балалар, отбасы
тәрбиесіне немесе осы баптың 1-тармағында көрсетілген ұйымдарға
орналастырылғанға дейін балаларға қорғаншылық немесе қамқоршылық міндеттерін
атқару баланың тұрған жері бойынша уақытша қорғаншылық немесе қамқоршылық
жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын органдарға жүктеледі.
Ескерту. 118-бапқа өзгеріс енгізілді - ҚР 09.04.2016 № 501-V Заңымен (алғашқы
ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі).
15-1-тарау. Республикалық деректер банкі
Ескерту. 4-бөлім 15-1-тараумен толықтырылды - ҚР 09.04.2016 № 501-V Заңымен (
01.01.2017 бастап қолданысқа енгізіледі).
118-1-бап. Республикалық деректер банкін қалыптастыруға және пайдалануға
қойылатын талаптар
1. Жетім балалардың, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балалардың
орналасқан жері бойынша аудандардың, облыстық маңызы бар қалалардың,
облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың, астананың жергілікті атқарушы
органдарының қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге
асыратын органдары және Қазақстан Республикасының баланың құқықтарын қорғау
саласындағы уәкілетті органы республикалық деректер банкін қалыптастырады.
2. Республикалық деректер банкінде қамтылатын мәліметтер мемлекеттік
электрондық ақпараттық ресурстар болып табылады.
Аудандардың, облыстық маңызы бар қалалардың, облыстардың, республикалық
маңызы бар қалалардың, астананың жергілікті атқарушы органдарының қорғаншылық
немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын органдары және
Қазақстан Республикасының балалардың құқықтарын қорғау саласындағы уәкілетті
органы мемлекеттік электрондық ақпараттық ресурстарды қорғау жөнінде шаралар
қабылдауға міндетті.
Ескерту. 118-1-бапқа өзгеріс енгізілді - ҚР 27.12.2019 № 292-VІ (қолданысқа
енгізілу тәртібін 2-баптан қараңыз) Заңымен.
118-2-бап. Республикалық деректер банкін қалыптастыру
1. Республикалық деректер банкін қалыптастыру және пайдалану тәртібін Қазақстан
Республикасының баланың құқықтарын қорғау саласындағы уәкілетті органы
айқындайды.
2. Республикалық деректер банкін қалыптастыру үшін ата-аналарының
қамқорлығынсыз қалған балалар туралы мәліметтерді міндетті тәртіппен ұсынатын,
қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын
органдар осындай мәліметтерді пайдалануға өз құқықтарын жоғалтпайды.
Ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балалар туралы мәліметтерді ұсыну
қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын
органдарды мұндай балаларды Қазақстан Республикасының аумағында тұрақты
тұратын Қазақстан Республикасы азаматтарының отбасыларына тәрбиелеуге
орналастыру немесе орналастыруды ұйымдастыру жөніндегі міндеттен босатпайды.
3. Жетім балаларды, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балаларды өз
отбасына тәрбиелеуге қабылдауға тілек білдірген адам жетім балалардың,
ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балалардың орналасқан жері бойынша
аудандардың, облыстық маңызы бар қалалардың, облыстардың, республикалық
маңызы бар қалалардың, астананың жергілікті атқарушы органдарының қорғаншылық
немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын органдарына немесе
кейіннен тіркеу үшін Республикалық деректер банкіне өзі туралы мәлімет береді.
Жетім балаларды, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балаларды өз отбасына
тәрбиелеуге қабылдауға тілек білдірген адам мұны олардың тұратын жеріне қарамастан
, кез келген облыстың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың аумағында
жүзеге асыруға құқылы.
118-3-бап. Жетім балалар, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балалар туралы
құпия ақпаратқа қол жеткізу
1. Балаларды өз отбасына тәрбиелеуге қабылдауға тілек білдірген адамдардың
жетім балалар, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балалар туралы құпия
ақпаратқа қол жеткізуі олар Республикалық деректер банкінде тіркелген және
Республикалық деректер банкінің мәліметтерін жария етпеу туралы міндеттемелерді
қабылдаған жағдайда жүзеге асырылады.
2. Жетім балалар, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балалар туралы құпия
ақпаратты жетім балалардың, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балалардың
тұратын жері бойынша аудандардың, облыстық маңызы бар қалалардың,
республикалық маңызы бар қалалардың, астананың жергілікті атқарушы органдарының
қорғаншылық немесе қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын органы
және Қазақстан Республикасының балалардың құқықтарын қорғау саласындағы
уәкілетті органы жетім балалар, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балалар
туралы туынды ақпаратты жасау үшін пайдалана алады.
Жетім балалар, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балалар туралы туынды
ақпаратты коммерциялық мақсаттарда пайдалануға жол берілмейді.
Жетім балалар, ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балалар туралы туынды
ақпаратқа Республикалық деректер банкінде қамтылған, жынысы жөніндегі, жасы,
денсаулық жағдайы, мінезінің ерекшеліктері, ата-ана қамқорлығының болмау себептері
, аға-інілері мен апа-сіңлілерінің (қарындастарының), кәмелетке толған туыстарының