Меню
Қазіргі уақытта, әлемнің барлық елдері, оның ішінде Қазақстан дағдарыстан шығу жолдарын іздестірумен айналысатын кезде - қаржы жүйесін тұрақтандыру, елдің экономикасы ғана емес, бүкіл әлемдік экономика қаржы дағдарысына ұшыраған кезде халықты жұмыспен қамту деңгейін арттыру, оңалту рәсімі арқылы оны сауықтыру туралы мәселе әлі де өзекті болып отыр.
Қолданыстағы Қазақстан Республикасының «Оңалту және банкроттық» заңына сәйкес кәсіпорындарда банкроттық (тарату) рәсімінен басқа дәрменсіз (төлемге қабілетсіз) кәсіпорындарға қатысты оңалту рәсімі қарастырылған.
Заңда төлем қабілеттігін қалпына келтіру және борышкердің мүлігін сақтап қалуға бағытталған, аталған рәсім толығымен жазылған. Сот рәсімінің бірі болып табылатын, оңалту рәсімі олардың ішінде ерекше орын алады. Бұл бірінші кезекте рәсімнің өзінің ерекшеліктерінен, оның мақсаттары мен енгізу салдарынан туындайды. Бейнелі сипаттама берсек, оңалту рәсімі кәсіпорындардың дағдарысты жеңудің соңғы мүмкіндігі деп атауға болады. Олай болмаған жағдайда, төлем қабілеттілігін қалпына келтіру мүмкін болмаса сот борышкерді банкрот деп жариялайды және банкроттық рәсімі жүргізіледі.
Заңға сәйкес, оңалту рәсiмi – сот тәртібімен қолданылатын рәсiм, оның шеңберiнде борышкерге оның төлем қабiлеттiлiгiн қалпына келтiруге бағытталған қайта ұйымдастыру, ұйымдық-шаруашылық, басқарушылық, инвестициялық, техникалық, қаржылық-экономикалық, құқықтық және Қазақстан Республикасының заңнамасына қайшы келмейтiн өзге де шаралар қолданылады.
Қарызы шамалы аз, ең бастапқы сатыда, қаржылық дәрменсіздік әлі қайтымсыз болған кезде оңалту рәсімі жеткілікті тиімді болады. Ол кәсіпорынға бизнесті реанимациялауға, өндірісті реформалауға және қайта құрылымдауға қосымша мүмкіндіктер береды.
Заңға енгізілген өзгерістерге сәйкес, борышкер және кредитор (салықтық және кедендік төлемдер бойынша кредиторды қоспағанда) уақытша төлем қабілетсіздігі кезінде және берешек болған жағдайда оңалту рәсімін қолдану туралы өтінішпен сотқа жүгінуге құқылы.
Оңалту рәсімі міндетті түрде болып табылмайды, сондықтан оны енгізу туралы кредиторлар жиналысының шешімі қажет. Бұл шешім оның жұмыс істеу мерзімін ұзарту үшін ғана емес, борышкердің төлем қабілеттілігін қалпына келтірудің нақты мүмкіндігіне негізделуі керек.
Оңалту рәсімін қолдану ерекшелігі, ол енгізілген сәттен бастап берешектің барлық түрлері бойынша, оның ішінде банктік қарыздар мен салықтар бойынша тұрақсыздық айыбын (өсімпұлды, айыппұлды) есептеу тоқтатылады. Яғни, кәсіпорынның барлық қарызы бекітілген жоспарға сәйкес кәсіпорын үшін де, кредиторлардың өздері үшін де қолайлы кесте бойынша оңалту рәсімінің шеңберінде және мерзімінде өтелетін болады.
Банкроттықтың зерттелетін сатысындағы барлық іс-шаралардың ұйымдастырушылық-экономикалық бірлігін қамтамасыз ететін негізгі құжат кәсіпорынның оңалту жоспары болып табылады. Бұл құжаттың ерекшелігі, өзінің мәні бойынша кәсіпорынның төлем қабілеттілігін қалпына келтіру жобасының бизнес-жоспары бола отырып, ол заң талаптарына сәйкес келуі және кредиторлар жиналысында бекітілуі тиіс.
Белгілі болғандай оңалту рәсімін жүргізу кезеңінде жүзеге асыру мақсаттарына қол жеткізу үшін компанияны басқару құқығы оңалту басқарушысына беріледі. Алайда ҚР «Оңалту және банкроттық туралы» Заңымен борышкердің мүлкі мен істерін басқару құқығын сақтау меншік иесіне көзделген, яғни оңалту және банкроттық туралы заңнамада белгіленген оңалтуды басқарушының өкілеттігі мен жауапкершілігі қолданылатын дәрменсіз борышкердің басшысы немесе құрылтайшылары (қатысушылары).
Осылайша, құрметті кәсіпкерлер бүгін сіздің кәсіпорныңызда кредиторлық берешекті төлеу бойынша күрделі жағдай орын алса, сіз өз құқықтарыңызды оңалту рәсімі арқылы іске асыра отырып, өзіңіз үшін дұрыс шешім қабылдаңыз.
мынадай шарттарға сәйкес келетін:
1) өзін-өзі жұмыспен қамтығандар үшін арнаулы салық режимін қолдануға рұқсат етілген қызметтің бір немесе бірнеше түрін жүзеге асыратын.
Өзін-өзі жұмыспен қамтығандар үшін арнаулы салық режимін қолдануға рұқсат етілген қызмет түрлерінің тізбесін ҚР Үкіметі бекітеді;
2) жұмыскерлердің еңбегін пайдаланбайтын;
3) күнтізбелік айдағы табысы айлық есептік көрсеткіштің 300 еселенген мөлшерінен аспайтын ( 4 325 АЕК*300= 1 297 500 теңге) жеке тұлғалар (дара кәсіпкерлер болып табылмайтын) – ҚР азаматтары, қандастар өзін-өзі жұмыспен қамтығандар болып танылады.
Салық салу объектісі қызметтен түскен табыс болып табылады. Есепке алу қарапайым нысанда жүргізілетін, байланыс жоқ жерлерде жұмыс істеу жағдайларын қоспағанда, кірістерді есепке алу тізілімде арнайы мобильдік қосымша арқылы жүргізіледі. Салық кезеңі – күнтізбелік ай. Өзін-өзі жұмыспен қамтығандар үшін АСР қолданатын тұлғалар табыс салығын төлеуден толық босатылды (ЖТС мөлшерлемесі 0%). Мұндай тұлғалар үшін жалғыз міндеттеме табыстың 4% мөлшерінде әлеуметтік төлемдерді төлеу болып табылады (МЗЖ, ЖМЗЖ, ӘА және МӘМС 1%), бұл өзін-өзі жұмыспен қамтығандарға базалық әлеуметтік кепілдіктерді қамтамасыз етеді.
Интернет-платформаларды пайдаланатын өзін-өзі жұмыспен қамтығандар Салық кодексінің 721-бабының ережелерін ескеруі керек.
Үкіметтің 21.11.2025 жылғы №994 қаулысына сәйкес өзін-өзі жұмыспен қамтығандар үшін рұқсат етілген қызмет түрлері
- 01620 мал шаруашылығына ықпал ететін қызмет
- 32200 музыкалық аспаптар өндірісі
- 43310 сылақ жұмыстары
- 43320 ағаш ұстасы және ағаш ұстасы
- 43330 едендерді жабу және қабырғаларды қаптау
- 43340 бояу және шыны жұмыстары
- 47992 желілік маркетинг арқылы бөлшек сауда
- 49320 такси қызметі
- 53200 өзге пошта және курьерлік қызмет * (53200 * басқа пошта қызметін қоспағанда);
- 56210 тапсырыс бойынша дайын тағамды жеткізу;
- 68201 жалға алу (қосалқы жалдау) және меншікті немесе жалға алынған тұрғын үйді басқару;
- 74200 Фотосурет саласындағы қызмет;
- 74300 ауызша және жазбаша аударма жөніндегі қызмет
- 75000 ветеринариялық қызмет;
- 77290 жеке тұтынудың өзге де заттарын жалға алу және лизингке беру және тұрмыстық тауарлар;
- 81211 тұрғын үйлерді жалпы тазалау;
- 82990 басқа топтамаларға енгізілмеген қосалқы коммерциялық қызметтерді ұсыну жөніндегі өзге де қызмет * (82990 * тек қана интернет-платформалар арқылы көрсетілетін қызметтер бойынша);
- 85510 Спорт және демалыс саласындағы білім беру;
- 85520 мәдениет саласындағы білім беру;
- 85599 басқа топтамаларға енгізілмеген білім беру саласындағы өзге де қызмет;
- 90030 көркем және әдеби шығармашылық;
- 95110 компьютерлер мен перифериялық жабдықтарды жөндеу;
- 95120 коммуникациялық жабдықты жөндеу;
- 95210 электрондық тұрмыстық техниканы жөндеу;
- 95220 тұрмыстық аспаптарды, үй және бақша жабдықтарын жөндеу,
- 95231 аяқ киімді жөндеу;
- 95232 табиғи және жасанды былғарыдан жасалған жол және галантерея бұйымдарын жөндеу;
- 95240 Жиһаз және интерьер заттарын жөндеу;
- 95251 қол және басқа сағаттарды жөндеу;
- 95252 зергерлік бұйымдарды жөндеу;
- 95291 тоқыма және тоқыма бұйымдарын жөндеу;
- 95292 тігін бұйымдарын, бас киімдерді және тоқыма галантерея бұйымдарын жөндеу;
- 95293 Үлбір және былғары бұйымдар мен бас киімдерді жөндеу;
- 95294 музыкалық аспаптарды жөндеу;
- 95295 кілемдер мен кілем бұйымдарын жөндеу;
- 95296 велосипед жөндеу;
- 95299 басқа топтамаларға енгізілмеген жеке тұтынудың өзге де заттары мен тұрмыстық тауарларды жөндеу;
- 96020 шаштараздар мен сұлулық салондарымен қызмет көрсету;
- 97000 үй қызметшісін жалдайтын үй шаруашылығы қызметі;
- 98100 үй шаруашылығында өзі тұтынуға арналған тауарларды өндіру жөніндегі қызметі.
Оңайлатылған декларация негізінде арнаулы салық режимін мынадай шарттарға сәйкес келетін дара кәсіпкерлер мен Қазақстан Республикасының резидент-заңды тұлғалары қолдануға құқылы:
1) күнтізбелік жылдағы шекті табысы айлық есептік көрсеткіштің 600 000 еселенген мөлшерінен аспайтын (4325*600 000= 2 595 000 000 теңге);
2) оңайлатылған декларация негізінде арнаулы салық режимін қолдануға тыйым салынатын Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындаған қызмет түрлерінің тізбесіне енгізілмеген қызмет түрлерін жүзеге асырады.
Сондай-ақ оңайлатылған декларация негізінде арнаулы салық режимін қолдануға құқығы жоқ:
- басқа заңды тұлғалардың қатысу үлесі 25 пайыздан асатын заңды тұлғалар;
- құрылтайшысы немесе қатысушысы бір мезгілде арнаулы салық режимін қолданатын басқа заңды тұлғаның құрылтайшысы немесе қатысушысы болып табылатын заңды тұлғалар;
- құрылтайшысы немесе қатысушысы арнайы салық режимін қолданатын заңды тұлғалар;
- арнайы салық режимін қолданатын заңды тұлғаның құрылтайшылары немесе қатысушылары болып табылатын салық төлеушілер (жеке тұлғалар, дара кәсіпкерлер);
- коммерциялық емес ұйымдар;
- арнайы экономикалық және индустриялық аймақтардың қатысушылары, "Астана Хаб" ;
- бірлескен қызмет туралы шарттар бойынша жүзеге асырылатын қызмет бойынша салық төлеушілер;
Төлем көзінен ұсталатын салықтарды қоспағанда, корпоративтік немесе жеке табыс салығын есептеуді салық төлеуші оңайлатылған декларация негізінде арнаулы салық режимін қолданған кезде есепті салық кезеңі үшін салық салу объектісіне 4 пайыз мөлшеріндегі мөлшерлемені қолдану жолымен дербес жүргізеді. (Бұл ретте жергілікті мәслихаттар әрбір өңір бойынша орташа есеппен 3-тен 2 пайызға дейінгі мөлшерлемелерді төмендету жөніндегі шешімдерді бекіткенін ескеру қажет).
Оңайлатылған декларация негізінде арнаулы салық режимін қолдану үшін салық және есепті кезең жартыжылдық болып табылады.
ҚР жаңа Салық кодексінің 722-бабының 3-тармағына сәйкес оңайлатылған декларация негізінде арнаулы салық режимін қолдану кезінде 910.00 нысаны бұрынғысынша пайдаланылады, ол жарты жыл ішінде, яғни жылына екі рет және тоқсан сайын жалдамалы қызметкерлер бойынша 200.00 нысаны беріледі.
2025 жылы сатып алынған және тіркелген және мемлекеттік тіркелген күннен бастап бір жыл немесе одан да көп уақыт өткен соң сатылатын жылжымайтын мүлік сатылған жағдайда құн өсімінен түсетін табыс пайда болмайды, өзгерістер 2026 жылғы 1 қаңтардан кейін тіркелетін жылжымайтын мүлік объектілеріне әсер етеді, демек, 2026 жылғы 1 қаңтардан кейін жүргізілген меншік құқығын тіркеу кезінде иелену кезеңі екі жылды құрайды.