Талдамалық анықтама сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне ішкі талдау жүргізу қорытындысы бойынша Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік кірістер комитеті Солтүстік Қазақстан облысы бойынша Мемлекеттік кірістер департаментінің 2021 жылға экспорттық бақылау басқармасында
Қазақстан Республикасы Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі Төрағасының 2021 жылғы 07 сәуірдегі бұйрығымен және Департаменттің 2021 жылғы 31 желтоқсандағы №372 бұйрығы негізінде бекітілген сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне ішкі талдау жүргізу жөніндегі әдістемелік ұсынымдарға сәйкес Солтүстік Қазақстан облысы бойынша Мемлекеттік кірістер департаментінің (бұдан әрі мәтін бойынша – Департамент) құрылымдық бөлімшелерінің қызметіндегі сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне ішкі талдау жүргізілді жыл.
Өткізу мерзімі: 31.12.2021 ж. басталып, 06.01.2022 ж. аяқталды.
Байқалған кезең: 2021 жыл.
Сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне ішкі талдау келесі бағыттар бойынша жүзеге асырылды:
Департаменттің экспорттық бақылау басқармасы (бұдан әрі – ЭББ) "экспорттық бақылау туралы" Қазақстан Республикасының Заңын басшылыққа алады, ол қару-жараққа, әскери техникаға, ядролық және арнайы ядролық емес материалдарға, әскери мақсаттағы өнімге, қосарланған қолданылатын (мақсаттағы) тауар мен технологияларға, шикізатқа, материалдарға, жабдыққа, технологияларға, ғылыми-техникалық ақпарат пен көрсетілетін қызметтерге экспорттық бақылауды жүзеге асырудың негіздері мен тәртібін белгілейді оларды өндіру және халықаралық және ұлттық қауіпсіздік мүдделері үшін пайдалану және жаппай қырып-жою қаруын таратпауды нығайту.
ЭББ-ның негізгі міндеті - Еуразиялық экономикалық одақтың ішкі шекарасында қосарлы және әскери мақсаттағы тауарлардың заңсыз өткізілуіне жол бермеу болып табылады.
Солтүстік Қазақстан облысының аумағында 4 автомобиль өткізу пункті (бұдан әрі-АӨП), 2021 жылы 3 АӨП жұмыс істейді.
Экспорттық бақылау басқармасының штат саны 2021 жылы-43 бірлік, оның ішінде 1 – басқарма басшысы, 28 – бас маман, 14 - жетекші маман. 2021 жылдың қорытындысы бойынша экспорттық бақылау басқармасының штат саны қысқартылды, онда 2022 жылғы 01 қаңтардағы жағдай бойынша штат саны 37 бірлікті құрады, оның ішінде 1 – басқарма басшысы, 25 – бас маман, 11 - Жетекші маман.
2021 жылы ЭББ қызметкерлеріне қатысты тәртіптік практика қолданылды. 4 қызметтік тергеу жүргізілді, 37 тәртіптік жаза қолданылды (2 – ескерту, 32 – сөгіс, 3 – қызметтік сәйкестігі туралы ескерту). Негізгі бұзушылық "экспорттық бақылау"модуліне/№3 қосымшаға әкелінген тауарлар бойынша дұрыс емес мәліметтерді енгізбеу немесе енгізу болып табылды.
СҚО бойынша МКД экспорттық бақылау басқармасының "ЕАЭО елдерінен импорттан ҚҚС" 105115 жұмысы нәтижесінде жылдық жоспар бойынша 17 971,6 млн. теңгеге 19 280,6 млн. теңге түсті, жылдық болжамды орындау пайызы 107,3% құрады, болжамнан асып кету 1 309,0 млн.теңгені құрады. Бұл ретте, өсу қарқыны 2020 жылмен салыстырғанда 108,8% -. құрады. Анықтама – 2020 жылы импорттан 17 726,6 млрд. теңге ҚҚС түсті.
ЭББ қызметі мынадай нормативтік-құқықтық актілерге негізделеді: "экспорттық бақылау туралы" Қазақстан Республикасының Заңы, Қаржы министрлігінің Мемлекеттік кірістер комитеті Төрағасының 2018 ж.31.05. №221 және Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті Шекара қызметі директорының 2018 ж.06.06. «Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік кірістер комитеті мен Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті Шекара қызметінің өзара іс-қимыл жасау тәртібін бекіту туралы» №405 бірлескен бұйрығы. Мемлекеттік кірістер комитетінің 2021 жылғы 16.06. №361 «Қазақстан Республикасының кедендік шекарасына Еуразиялық экономикалық одаққа сәйкес келмейтін Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасындағы автомобиль өткізу пункттері арқылы өткізілетін тауарлар мен көлік құралдарына мониторинг жүргізу регламентін бекіту туралы» бұйрығы.
Сондай-ақ, Мемлекеттік кірістер комитетінің 2022 ж. 09.09. № КГД-20-12/5769-И хатымен "Қырғыз Республикасынан Қазақстан Республикасының аумағына және Ресей Федерациясына, Ресей Федерациясынан Қазақстан Республикасының аумағына және Қырғыз Республикасына өткізілетін тауарлар мен автокөлік құралдарына мониторинг жүргізу жөніндегі пилоттық жобаны жүргізу тәртібі" жеткізілді. Бұл пилоттық жобаны жүргізу мерзімі 2020 жылғы 10 қыркүйектен 10 желтоқсанға дейін және 2020 ж. 14.09. №КГД-13-1-17/5902 хатымен Қырғыз Республикасының аумағынан Қазақстан Республикасына және Ресей Федерациясына ауыстырылатын және кері бағытта" тауарларға қатысты бақылау іс-шараларын жүргізу «алгоритмі» жеткізілді. Айта кету керек, бұл пилоттық жоба қандай да бір нормативтік-құқықтық құжатпен бекітілмеген. Алайда, қазіргі уақытта Департаменттің ЭББ қызметкерлері навигациялық пломбаларды ілу бойынша жұмыс жүргізуде.
МКК-нің 2021 ж. 26.08. № КГД-20-12/19743-И Департаментке навигациялық пломбаларды ілу арқылы Ресей Федерациясының аумағынан бидай импортын жүзеге асыратын автомобиль көліктеріне (бұдан әрі – АК) қатысты бақылау іс-шараларын күшейту тапсырылды.
Осы тапсырманы орындау үшін 2021 жылғы 31 тамыздан бастап 2021 жылғы 31 желтоқсанға дейін ЭББ мамандары Солтүстік Қазақстан облысының автомобиль өткізу пункттерінде астық өнімдерін импорттайтын АКҚ-на 5507 пломба іліп қойды. Оның тек 145-і навигациялық пломбалар, 5362-сі пластикалық пломбалар. Бұл фактілер навигациялық пломбалармен толық көлемде қамтамасыз етілмегенін көрсетеді.
Жоғарыда айтылғандардың негізінде ұсынамыз:
ЭББ мамандарын навигациялық пломбалармен толық көлемде қамтамасыз ету, өйткені пластикалық пломбаларды қолдану нормативтік-құқықтық актілермен және ішкі құжаттармен регламенттелмеген, бұл өз кезегінде сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне әкеп соғады.
Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік кірістер комитеті Төрағасының 2018 жылғы 31 мамырдағы № 221 және Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті Шекара қызметі директорының 2018 жылғы 6 маусымдағы №405ПА бұйрығына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы "ҚР ҚМ 2019 жылғы 15.04. № 172 және ҚР ҰҚК ШҚ 2019 жылғы 12.04. №245-па бірлескен бұйрығымен "Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Мемлекеттік кірістер комитеті мен Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі жүзеге асырған кезде өзара іс-қимыл жасау тәртібін бекіту туралы Еуразиялық экономикалық одақтың кедендік шекарасына сәйкес келмейтін Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасына бақылау жүргізу "" 5 және 6-тармақтарда ҚР ҚМ МКК аумақтық органдары мен ҚР ҰҚК ШҚ шекара құрылымдарының өзара іс-қимылын ұйымдастыру міндеттері айқындалған.
- 5 т. ҚР ҚМ МКК аумақтық органдары және ҚР ҰҚК ШҚ бөлімшелері өз қызметінің негізгі күш-жігерін (өз өкілеттіктері шегінде):
қару-жарақты, әскери техниканы, ядролық және арнайы ядролық емес материалдарды, әскери мақсаттағы өнімді, қосарланған қолданылатын (мақсаттағы) тауарлар мен технологияларды, оларды өндіруге және халықаралық және Ұлттық қауіпсіздік мүддесінде пайдалануға байланысты шикізатты, материалдарды, жабдықтарды мемлекеттік шекара арқылы заңсыз алып өту әрекеттерінің жолын кесу;
есірткі, психотроптық заттар мен прекурсорларды мемлекеттік шекара арқылы тасымалдаудың жолын кесу;
баждардың төмендетілген ставкалары, сондай-ақ осындай ставкалардың мөлшері қолданылуы мүмкін үшінші елдердің аумағынан Қазақстан Республикасының аумағына әкелінген тауарларды мемлекеттік шекара арқылы ЕАЭО-ға мүше мемлекеттердің аумағына әкету мониторингі;
мемлекеттік шекара арқылы өткізілетін барлық жүктер мен тауарларға қатысты мониторинг.
- 6 т. ҚР ҚМ МКК аумақтық органдары мен ҚР ҰҚК ШҚ бөлімшелерінің өзара іс-қимылы мынадай нысандарда жүзеге асырылады:
мемлекеттік шекарада жеке тұлғаның, қоғамның және мемлекеттің экономикалық және өзге де мүдделерін қорғау жөніндегі іс-шараларды ұйымдастыру және өткізу, оның ішінде мемлекеттік шекара арқылы өткізілетін көлік құралдарына, жүктер мен тауарларға тексеру жүргізу;
адамдарды, көлік құралдарын, жүктер мен тауарларды мемлекеттік шекара арқылы заңсыз өткізумен байланысты құқыққа қарсы қызметті анықтау және жолын кесу мәселелері бойынша жедел ақпарат алмасу;
мемлекеттік шекараны сенімді қорғауды қамтамасыз ету, адамдарды, көлік құралдарын, жүктер мен тауарларды мемлекеттік шекара арқылы өткізу тәртібін бақылау жөніндегі бірлескен іс-шараларды дайындау және өткізу;
жанжалды жағдайлардың алдын алу және оларды оқшаулау, олардың салдарын жою бойынша бірлескен іс-шаралар өткізу;
көлік құралдарын, жүктерді және тауарларды, оның ішінде қызметтік жануарлар мен арнайы техникалық құралдарды пайдалана отырып, заңсыз өткізу фактілерінің жолын кесу жөнінде бірлескен іс-шаралар жүргізу;
мемлекеттік шекара арқылы өткізу пункттерін жайластыру және ҚР ҚМ МКК аумақтық органдарының лауазымды тұлғалары мен мемлекеттік шекара арқылы өткізу пункттерінде ҚР ҰҚК ШҚ шекара құрылымдары үшін қажетті әлеуметтік-тұрмыстық жағдайлар жасау жөніндегі шараларды жүзеге асыру;
тиісті ресімделген құжаттар болған кезде белгіленген тәртіппен жүзеге асыру және бақылаудың белгіленген түрлерінен өту адамдарды, көлік құралдарын, жүктер мен тауарларды өткізу;
бақылау жүргізу уақытын барынша азайту және өз өкілеттіктері шегінде бақылау операцияларын жүргізуге бөлінетін уақытты негізсіз ұзартуға жол бермеу жөнінде шаралар қабылдау
мемлекеттік шекара арқылы өткізу пункттерін жайластыру және мемлекеттік шекара арқылы өткізу пункттерінде ҚР ҚМ МКК аумақтық органдарының және ҚР ҰҚК ШҚ шекара құрылымдарының лауазымды тұлғалары үшін қажетті әлеуметтік-тұрмыстық жағдайлар жасау жөніндегі шараларды жүзеге асыру.
Бұл ретте, жоғарыда аталған іс-қимылдарды жүзеге асыру үшін экспорттық бақылау басқармасының мамандарында осы фактілерді анықтау бойынша арнайы оқыту болмайды, сондай-ақ мемлекеттік шекара арқылы өткізілетін көлік құралдарын, жүктер мен тауарларды тексеру бойынша лауазымды тұлғалардың іс-қимыл тәртібі жоқ. Тексеру жүктерді тіркеудің немесе анықтаудың техникалық құралдарынсыз көзбен шолып жүзеге асырылады.
Сондай-ақ, бұзушылықтар анықталған жағдайда, мамандардың барлық мән-жайлар анықталғанға және бұзушылықтар жойылғанға не Қазақстан Республикасының жүктерін алушылар анықталғанға дейін АКҚ-ын кідіртуге және уақытша тұраққа қоюға құқығы жоқ.
Жоғарыда айтылғандардың негізінде ұсынамыз:
Қолданыстағы заңнамаға өзгерістер енгізу, сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтардың алдын алу үшін автомобиль өткізу пункттерінде жұмысты ұйымдастыру (Көлік құралдарын тексеру, тексеру, көлік құралдарын ұстау және т.б.) кезінде экспорттық бақылау мамандарының іс-қимыл тәртібінің әдістемесін әзірлеу.
Лауазымды тұлғалардың "сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы" Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 18 қарашадағы № 410-V ҚРЗ заңын сақтауы және Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасындағы автомобиль өткізу пункттерінде сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтардың алдын алу үшін тыйым салынған тауарлардың Мемлекеттік шекара арқылы өткізілуі мәніне құжаттар мен мәліметтерді тексеруді және тауарға ілеспе тауарларды сканерлеуді жүзеге асыратын лауазымды адамдар үшін төсбелгі бейнетіркегіштерін енгізуді ұсынамыз құжаттар.
Кеуде бейнетіркегіш оқиғаның орнын анықтауға, кезекшілік кезінде үздіксіз бейне және аудио жазба жүргізуге, GPS жүйесінің көмегімен шекаралық бақылау аймағында экспорттық бақылау қызметкерлерінің орналасқан жерін бақылауға мүмкіндік береді. Құрылғы алынбайтын медиа түрінде үлкен жадқа ие, түсті жазу функциясы бар және т. б.
Бұл техникалық шешімнің бағдарламалық жасақтамасы қызметкерлер жазылған файлдар мен параметрлерге әсер ете алмайтын (жою, өзгерту және т.б.) етіп жасалған. Тек жауапты қызметкер ғана қызметкерлердің жұмысының толық бейнесін ала алады, бір уақытта мұрағаттау және талдау үшін орталық терминалға ауысымда жазылған деректерді жіберетін және келесі ауысым үшін жеке бейнетіркегішті қайта зарядтайтын арнайы жабдықталған электрондық терминалдардың көмегімен. Камераның барлық әрекеттері арнайы мәтіндік файлда көрсетіледі (нақты уақытты көрсете отырып, барлық қосу, өшіру).
Кеуде бейнетіркегіштерін пайдаланудың тағы бір артықшылығы экспорттық бақылау қызметкерінің орындайтын жұмыстарының сапасын бағалау мүмкіндігінің болуы болады. Бейнежазбаларды талдау қызметкердің қызмет көрсету кезіндегі мінез-құлқын, әсіресе азаматтармен қарым-қатынас кезінде, оның қалай кеңес беретінін, қалай жұмыс істейтінін және т.б. бағалауға мүмкіндік береді.
Бейнетіркегіштерден ақпарат Орталық аппаратқа орталықтандырылып берілуі мүмкін, бұл Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасындағы автомобиль өткізу пункттерінде лауазымды адамдардың іс-әрекеттерінің заңдылығына мониторингті жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Сондай-ақ деректерді өткізу пункттерінен орталық аппаратқа уақтылы беру.
Өз кезегінде, мемлекеттік кірістер органдарының лауазымды адамдары мемлекеттік шекарадағы арандатушылық сәттерден, сондай-ақ Қазақстан Республикасының Сыбайлас жемқорлыққа қарсы заңнамасын сақтаудан қорғалатын болады.
Сондай - ақ, мемлекеттік шекара арқылы өткізу пункттерінде ҚР ҰҚК ШҚ автоматтандырылған ИТК (инспекциялық-тексеру кешені) жүйелеріне УДЛ-ны оқытуды және жіберуді жүзеге асыру қажет. Бұл міндет процесті автоматтандыруға байланысты жүктерді сәйкестендіру, автокөліктің өтуін тіркеу, шекарадан өту жылдамдығы мәселелерін шешуге мүмкіндік береді. МКК орталық аппаратында онлайн жазбаларды қарау үшін ахуалдық орталық құру тәуекелдерді азайтуға және әкімшілендіруді жетілдіруге әкеледі.
Тасымалдаушының жүкті межелі пунктке (белгілі бір МКД қызмет аймағына) жеткізу туралы "міндеттемесін/хабарламасын" бере отырып, кедендік шекарада белгіленген қағидат бойынша ТЖБЕААЖ жүйесін (тауарларды жеткізуді бақылауды есепке алудың автоматтандырылған жүйесі) енгізу. Бұл шара тауарлардың жеткізілмеуі және салық төлеуден кету жағдайларының төмендеуіне әкеледі.
Қазіргі уақытта нақты қолда бар жүгі бар, бірақ ілеспе құжаттарда көрсетілмеген шағылысқан бос автомобильдердің өтуін болдырмау мақсатында көлік құралының массасын есепке алу үшін электрондық таразылар орнату қажет.
Сондай-ақ, Солтүстік Қазақстан облысы бойынша Экономикалық тергеу департаменті (бұдан әрі – СҚО ЭТД) қазіргі уақытта Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 234-бабы 3-бөлігі,264-бабы, 1, 2-бөлігі бойынша Жапония өндіретін автокөлік құралдарын Еуразиялық экономикалық одақтың кедендік шекарасы арқылы аса ірі мөлшерде контрабандалық жолмен өткізуді ұйымдастыру жөніндегі қылмыстық істі тергеп жатыр.
Қылмыстық іс шеңберінде тінту жүргізу туралы қаулы негізінде, Жапония өндіретін автокөлік құралдарының Еуразиялық экономикалық одағының кедендік шекарасы арқылы контрабандалық орнын ауыстыруды ұйымдастыру бойынша 2021 жылғы 23.02. Солтүстік Қазақстан облысы М.Жұмабаев ауданының Қарақога автомобиль өткізу пунктінде Департаменттің ЭББ қызметкерлерінің жұмыс орны мен демалыс бөлмесіне СҚО ЭТД қызметкерлері тінту жүргізді.
Тінту нәтижесінде СҚО ЭТД қызметкерлерімен тәркіленді:
- ҚР ҰҚК Шекара қызметінің қызметкерлері мен Департаменттің ЭББ қызметкерлері арасындағы деректерді салыстыру актілері;
- хабарламалар беруді есепке алу журналы, ТНТ бойынша жадынамалар беруді есепке алу;
- сканерленген құжаттар, қызметтік компьютерлерден ақпарат түсірілді.
Қазіргі уақытта ҰҚКД-ның СҚО бойынша тергеу бөлімі ҚР ҚК 361-бабы 4-тармағының 1-тармағы бойынша №215900121000062 "лауазымдық өкілеттіктерді теріс пайдалану" қылмыстық ісін тергеп жатыр, онда Департаменттің экспорттық бақылау басқармасының барлық қызметкерлері куәгер ретінде жауап алуға шақырылады.
ҚР ҚМ МКК 2021 жылғы 16.06. № 361 бұйрығымен бекітілген "тауарлар мен көлік құралдарының мониторингін жүзеге асыратын лауазымды тұлға" Еуразиялық экономикалық одақтың кедендік шекарасына сәйкес келмейтін Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасында автомобиль өткізу пункттері арқылы өткізілетін тауарлар мен көлік құралдарына мониторинг жүргізу Регламентінің 2-тарауының 3-тармағына сәйкес:
1) тасымалдаушыдан алынған тауарға ілеспе құжаттарды сканерлеуді жүргізеді;
2) өткізілетін тауарлар мен АКҚ туралы мәліметтерді "экспорттық бақылау"модуліне енгізеді;
3) "экспорттық бақылау"модулінде ресімделген ТНТ бар-жоғын тексереді;
4) "экспорттық бақылау" модулінде экспорттаушы / импорттаушы / тасымалдаушы бойынша тәуекелдердің болуын тексереді;
5) мемлекеттік шекара арқылы тауарлар тізбесінен, тыйым салынған тауарлар мен тауарлар тізімінен тауарларды өткізу фактілерін анықтау тұрғысынан тауарға ілеспе құжаттардағы мәліметтерді салыстырып тексереді.
Департаменттің 2021 ж. 10.12. №350 бұйрығымен бекітілген ЭББ маманының лауазымдық нұсқаулығының 3.3 және 3.5 тармақтарына сәйкес оның міндетіне ЕАЭО кедендік шекарасына сәйкес келмейтін өткізу пункттерінде Экспорттық бақылауға жататын өнімнің Мемлекеттік шекара арқылы өтуін бақылауды жүзеге асыру, сондай-ақ Қазақстан Республикасының экспорттық бақылау туралы заңнамасы саласында анықталған бұзушылықтарды жоюға шаралар қабылдау кіреді.
2021 жылғы 16.06. №361 бұйрықта автокөлік қосалқы бөлшектерін Қазақстан Республикасының аумағына әкелу кезінде ЭББ қызметкерлерінің іс-қимыл тәртібі белгіленбеген, сондай-ақ ЭББ қызметкерлері мемлекеттік шекара аумағында тасымалдаушы ұсынған тауар-көлік жүкқұжаттарында көрсетілген СЭҚТН кодының қосалқы бөлшектерге талдау жасау үшін осы жүк болып табыла ма немесе тұтас көлік болып табыла ма, сәйкестігін айқындау мүмкін емес түзетілген күйдегі құрал.
Жоғарыда айтылғандардың негізінде ұсынамыз:
Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерінің ықтимал көріністерін болғызбау мақсатында ұсынысты Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Мемлекеттік кірістер комитетіне жолдау қажет, онда тасымалдаушы ұсынған тауар-көлік, жүк құжаттарының сәйкестігін айқындау кезінде Мемлекеттік кірістер органдарының лауазымды адамдарының іс-қимыл тәртібін айқындау қажет, соған сәйкес, Еуразиялық экономикалық одақтың кедендік шекарасына сәйкес келмейтін Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасындағы автомобиль өткізу пункттері арқылы өткізілетін осы жүктерді Қазақстан Республикасының аумағына әкелуге рұқсат беру немесе тыйым салу туралы шешім қабылданатын болады.