Бүгінде күн тәртібіндегі маңызды мәселе ағымдағы геосаяси жағдайда - шекара арқылы ерекше тауарлардың өтуін бақылауды қамтамасыз ету.
Ерекше тауарларды бақылау туралы Заңға сәйкес ерекше тауарлардың Мемлекеттік шекара арқылы өткізілуін бақылау мемлекеттік кіріс органдарына жүктелген (Заңның 9-бабы).
Нақты тауарлардың бақылау тізімі ҚР Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрінің 09.06.2023 жылғы № 424 бұйрығымен бекітілген.
Нақты тауарларды шекара арқылы өткізу уәкілетті орган - Қазақстан Республикасының Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі (ҚР ӨҚМ) беретін рұқсат беру құжаттарының (экспортқа/импортқа лицензия, транзитке рұқсат) негізінде ғана көзделген.
ЕАЭО елдерімен шекараға келетін болсақ, бақылау тауарға ілеспе құжаттар негізінде жүзеге асырылатынын атап өткен жөн.
2023 жылғы 1 сәуірден бастап тауарларға электрондық ілеспе жүкқұжаттар (ТІЖ)енгізілді, олар электрондық цифрлық қолтаңба арқылы шекарадан өткенге дейін ресімделеді.
Сыртқы экономикалық қызмет тауарларының коды (СЭҚ ТК) бойынша мемлекеттік кірістер органдарының ақпараттық жүйесінде ТІЖ ресімдеу кезінде рұқсат беру құжатының болуы қажеттігі туралы хабардар ете отырып, ерекше тауарларды өткізу автоматты түрде айқындалады.
Рұқсат беру құжаттары болмаған жағдайда мемлекеттік кіріс органдары ерекше тауарларды шекара арқылы өткізуге жол берілмейді.
Мемлекеттік шекара арқылы өткізу кезінде нақты тауарларды бақылау туралы заңнаманы сақтамағаны үшін Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы 463 кодексінің, 545-баптарына және Қазақстан Республикасы Қылмыстық 275 кодексінің, 286-баптарына сәйкес жауапкершілік көзделген.
2023 жылы ЕАЭО елдерімен шекарада лицензиясыз және нақты тауарларды сәйкестендіру туралы қорытындысыз бақылау тізіміне енгізілген тауарларды өткізудің 169 әрекеті белгіленді, 2024 жылы (20.05.2024 ж.) – 23 әрекет. Көрсетілген фактілер бойынша СЭҚ қатысушылары рұқсат құжаттарын алу үшін ҚР ӨҚМ-ға жіберілді.
Нақты тауарларды бақылау туралы Заңды іске асыру шеңберінде құжаттар мен мәліметтерді тексерулер, тексерулер жүргізу, ерекше тауарларды бақылаудың техникалық құралдарын қолдану (тексеру техникасы) қабылданды,нақты тауарларды бақылауды жүзеге асыру орындарының тізбесі (өткізу пункттері) бекітілді (Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің 27.03.2023 ж. № 295 Бұйрығымен).
ЕАЭО елдеріне санкциялық тауарлардың экспортына қатысты
2014 жылғы 29 мамырдағы Еуразиялық экономикалық одақ туралы шарттың (бұдан әрі - Шарт) 25-бабы 1-тармағының 5 тармақшасына сәйкес мүше мемлекеттердің Кеден одағы шеңберінде кедендік декларациялау мен мемлекеттік бақылау (көліктік, санитариялық, ветеринариялық-санитариялық, карантиндік фитосанитариялық) қолданылмай, мүше мемлекеттердің аумақтары арасында тауарларды еркін өткізу жүзеге асырылады, Шартта көзделген.
Шығарылған елі Ресей Федерациясы мен Беларусь Республикасының аумағына тауарлардың жекелеген түрлерін (санкциялық тауарларды) экспорттауға тыйым салуды белгілеген елдер болып табылатын тауарлардың тізбесін Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі қалыптастырады және www.traderadar.kz ресми интернет-ресурсында (Тізбе) ашық қолжетімділікте жариялайды.
Бұл ретте, бүгінгі таңда Қазақстан Республикасынан ЕАЭО елдеріне Тізбеге енгізілген тауарларды әкетуге тыйым салынбаған. Сонымен бірге, Қазақстан Республикасының аумағы қандай да бір санкцияларды қасақана айналып өту үшін пайдаланылмауы тиіс екенін назарға алу қажет.