МЕМЛЕКЕТ БАСШЫСЫ Қ.Қ. ТОҚАЕВТІҢ ҚАЗАҚСТАН ХАЛҚЫНА ЖОЛДАУЫ 2025
Құрметті Парламент депутаттары мен Үкімет мүшелері!
Әлем жаңа тарихи дәуірге аяқ басты, ол бүкіл адамзат үшін оңай болмайтыны айқын. Жаһандық державадар мен мемлекетаралық бірлестіктер арасындағы өзара қайшылықтар күшейіп келеді. Халықаралық қатынастардағы шиеленістің және агрессивтіліктің өсуі салдарынан соғыстар мен қақтығыстар саны артып барады.
Кейбір елдердің ішкі және сыртқы саясатында шектен шыққан ұлтшылдық тенденциялар нығайып келеді. Әлемдік экономикалық дамуда теңсіздіктер мен диспропорциялар күшейіп барады: бір мемлекеттер артта қалып жатыр, ал басқалары жасанды интеллект саласында ерекше прогреске қол жеткізуде.
Халықаралық құқықтың эрозиясы барған сайын байқалады, Біріккен Ұлттар Ұйымының қазіргі заманның түйінді мәселелерін шешудегі рөлі мен мәртебесі әлсіреп барады. Экологиялық және техногендік апаттар жиілеп, ұлттық экономикаларға орасан зор шығын әкелуде.
Батыс мультикультурализм, этносаралық және дінаралық үйлесім концепциясы дағдарысқа ұшырап отыр. Ұлттық мәдениеттер мен дәстүрлердің негіздері глобалистік деструктивті күштердің әсерінен әлсіреп барады. Көші-қон дағдарысы күшейіп, босқындар ағыны, адам және қару-жарақ саудасы, есірткі трафигі өсуде.
Адамзат қауіпсіздігіне мүлде жаңа қауіп-қатерлер пайда болды, оның ішінде жасанды интеллект негізінде әрекет ететін аса қауіпті қару-жарақтарды қолдануға байланыстылары бар. Геосаяси парадигманың түбегейлі өзгеруін куәландыратын басқа да факторлар бар. Басқаша айтқанда, жаңа әлемдік тәртіп орнап келеді.
Қазақстан – әлемдік қоғамдастықтың ажырамас бөлігі, Еуразия құрлығының орталығында орналасқан ел. Жаһандық тұрақсыздыққа қарамастан, біз толық цифрландыру және жасанды интеллект дәуіріне шешімді қадам бастық.
Менің негізгі миссиям – осы толқулы, қауіп-қатерге толы уақытта Қазақстанның тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамуын және қауіпсіздігін қамтамасыз ету. Өсіп келе жатқан ұрпағымыз бақыт пен берекеде өмір сүруі тиіс. Ол үшін біз біртұтас ұлт ретінде тынымсыз еңбек етуге міндеттіміз. Бұл – біздің ортақ ісіміз, азаматтық және патриоттық парызымыз.
Қаншалықты қиын болса да, біз міндетті түрде табысқа жетуіміз керек. Басқа таңдау жоқ, өйткені одан еліміздің болашағы мен халқымыздың тағдыры тәуелді. Сондықтан барлық реформаларға салмақты және ойластырылған көзқараспен қарап, олардың сапалы іске асырылуына ерекше назар аударуымыз қажет.
Белгілі болғандай, соңғы жылдары жүргізілген ауқымды өзгерістердің арқасында біздің саяси жүйеміз прогресшіл әрі ашық бола түсті. Азаматтардың мемлекеттік институттарға деген сенімі артып, ой-санасы өзгеруде. Қоғамда Заңдылық, Әділеттілік және Тәртіп қағидаттары беки түсуде. Дегенмен, қоғамды жаңғырту бойынша әлі орасан зор жұмыс күтіп тұр.
Елде кешенді экономикалық реформалар басталды. Инфрақұрылым құрылысына, жаңа өндірістер ашуға айтарлықтай инвестициялар салынуда. Бұл қадамдардың барлығы халықтың әл-ауқатын арттыруға және елдің әлеуетін күшейтуге бағытталған.
Жасанды интеллектінің қарқынды дамуы адамдардың дүниетанымына және мінез-құлқына, әсіресе жастарға әсер етуде. Басқа балама жоқ, өйткені бұл үдеріс әлемдік тәртіпті және бүкіл адамзаттың өмір салтын түбегейлі өзгертуде. Біз бұған дайын болуымыз керек. Шешімді әрекет ету қажет, кешігу ауыр салдарға әкеп соғуы мүмкін. Сондықтан мен Қазақстанды үш жыл ішінде толыққанды цифрлық елге айналдырудың стратегиялық маңызды міндетін қойдым.
Ауқымды цифрландыру және жасанды интеллект технологияларын белсенді енгізу негізінде экономиканы жаңғыртуымыз қажет. Бірінші қадам ретінде Цифрлық кодексті қабылдауды жеделдету керек. Бұл құжат цифрландырудың, соның ішінде жасанды интеллекттің, платформалық экономиканың, үлкен деректерді пайдаланудың және басқа аспектілердің негізгі бағыттарын айқындауы тиіс.
Жаңа технологиялық укладтың бөлігі болу үшін мемлекеттік басқарудың бүкіл жүйесін қайта құру қажет, оның ашықтығын, тиімділігін, адаморталықтылығын еселеп арттыру керек. Сондықтан қолданыстағы профильдік министрлік негізінде Премьер-Министрдің орынбасары дәрежесіндегі маман басқаратын Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігін құру қажет деп санаймын.
Үкіметке экономиканың барлық саласын жаңғырту үшін жасанды интеллектті толыққанды енгізуді қамтамасыз ету міндеті қойылады. Қазақстанның бәсекеге қабілеттілігін арттыру мақсатында жұмысымызға деген көзқарастарды қайта қарауымыз керек. Айтылғандарды ескере отырып, келесі негізгі міндеттерге тоқталғым келеді.
БІРІНШІ. Жаһандық капиталға бәсеке күшейгеніне қарамастан, елімізге ірі инвестициялар тарту қажет.
Жаңа инвестициялық циклді бастау керек. Осы саладағы қазіргі саясатты нәтижелі деп айтуға болмайды. Қаражаттың айтарлықтай бөлігі шикізат салаларына түсуде.
Жалпы, бұл жақсы, мұндай инвестициялар бізге қажет. Бірақ енді алдымызда басқа міндет тұр – инвестицияларды өңдеу өнеркәсібіне бағыттау. Сондықтан Үкімет инвестициялық саясатты қайта қарауы тиіс. Қажет болған жағдайда жоғары технологиялар саласында жұмыс істейтін инвесторларға преференциялар қарастыруға болады.
Осыған қатар, мемлекеттік инвестицияларды да, ауқымды жеке бастамаларды да бірдей қолдау қажет. Ірі, орта және шағын инвесторлармен кең фронтта жұмыс істеу керек. Қаражат қайда, не үшін және қандай көлемде қажет екенін нақты айқындау қажет. «Инвестицияға тапсырыс» өндірістік сектордың қажеттіліктеріне сәйкес қалыптасуы тиіс.
Елде инвесторлармен өзара іс-қимылдың ауқымды әрі бытыраңқы жүйесі қалыптасқан. Ол міндетті түрде бюрократияға және функциялардың қайталануына әкеп соғады. Қазіргі күрделі жағдайда инвестиция тарту – бірінші кезектегі міндет, ол бізден жаңа көзқарастарды талап етеді.
Айрықша атап өткім келеді, инвестиция тарту бойынша барлық ұйымдастыру жұмысы толығымен Премьер-Министрдің мойнында. Жаңа министрлік құрудың қажеті жоқ. Дегенмен, ешбір мемлекеттік құрылымның атауында «инвестиция» сөзі жоқ екені көзге ұрып тұр. Бұл мәселе үш-төрт мекеменің құзырында және шешімін таппай келеді. Сондықтан Премьер-Министрге нақты ұсыныстар әзірлеуге он күн мерзім беремін. Сонымен қатар, Үкіметке инвестиция тарту жүйесін түбегейлі жаңарту бойынша іс-қимыл жоспарын қысқа мерзімде әзірлеуді тапсырамын.
Менің ойымша, Бас прокуратураның Заңсыз активтерді қайтару комитетін Инвесторлардың құқықтарын қорғау комитеті деп қайта атау уақыты келді. Айта кету керек, Бас прокуратура заңсыз активтер иелерімен жақсы жұмыс істеді, қазынаға шамамен 850 миллиард теңге қайтарылды. Бұл қаражат он мектеп пен төрт спорт кешенін салуға, 235 денсаулық сақтау нысанын және 177 су инфрақұрылымы нысанын салу мен жаңғыртуға бағытталды. Республикалық бюджетке қосымша қаражат түседі деп күтілуде.
Инвесторларға салық жеңілдіктерін беру қағидаттарын мұқият қарастырып, оларды ақылға қонымды қолдану керек, ел экономикасы үшін маңызды, рентабельді жобаларға басымдық беру қажет. Жалпы, инвестициялық келісімдер механизмі өзін жақсы көрсетті.
Қосымша инвестиция көздерін құру үшін Ұлттық қордың тұрақты даму құралы ретіндегі рөлін қайта ойластыру қажет. Қор қаражатын елдегі нарықтық перспективалары жоғары шағын перспективалы жобаларды қаржыландыруға ойластырылған пайдалану керек.
Ең бастысы, қаражатты бөлуге жауапкершілікпен қарау қажет. Бұл жұмысқа қажет болған жағдайда сапалы сараптамасы бар халықаралық басқарушылар мен инвесторларды тартуға болады.
Үкімет Ұлттық банкпен бірлесіп, жоғары технологиялық экономика салаларына инвестициялау бағдарламасын бір миллиард долларға дейінгі көлемде әзірлеуі тиіс.
Жаңа инвестициялық циклді табысты бастау үшін нақты секторды қаржыландыруға екінші деңгейдегі банктерді белсендірек тарту қажет. Бұл мәселе ұзақ уақыт талқыланып келеді. Нақты шешімдер қабылдайтын уақыт жетті.
Бүгінгі күні Қазақстанда банк активтері мен капиталы дамыған елдерге қарағанда орта есеппен бірнеше есе табысты. Бұл отандық банктерге экономиканы несиелеуге қарағанда төмен тәуекелді құралдарға инвестиция салу тиімдірек болғандықтан орын алып отыр. Бұл мәселені депутаттар мен сарапшылар бірнеше рет көтерді. Ұлттық банк пен Үкімет банктердің бос ликвидтілігін экономикалық айналымға тартуға тиімді құралдарды шұғыл табуы қажет.
Бұл бағыттағы маңызды қадам – технологиялық өзгерістер мен экономика қажеттіліктерін ескере отырып, банктер туралы заң қабылдау болмақ. Заңда бәсекені күшейту жолдары, нарыққа жаңа қатысушыларды тарту, финтехті дамыту және цифрлық активтер айналымын либерализациялау мәселелері қарастырылуы тиіс.
Үкімет Қаржылық нарықты реттеу агенттігімен бірлесіп, осы заң жобасын жан-жақты пысықтауы қажет. Депутаттардан оны жыл соңына дейін қабылдауды сұраймын.
Цифрлық активтердің толыққанды экожүйесін қалыптастыруды жеделдету қажет. Бұл үдеріске цифрлық теңгенің енгізілуі ықпал етуде, ол қазір Ұлттық қор жобаларын қаржыландыруда қолданылады. Енді цифрлық теңгені республикалық және жергілікті бюджеттерде, сондай-ақ мемлекеттік холдингтер бюджеттерінде қолдануды кеңейту уақыты келді.
Қазіргі шынайылықтарды ескере отырып, криптоактивтерге назар аудару қажет. Ұлтбанктың инвестициялық корпорациясы негізінде жаңа цифрлық қаржылық укладтың перспективалы активтерінен стратегиялық крипторезерв жинайтын Мемлекеттік цифрлық активтер қорын құру керек.
Толық цифрландырудың, соның ішінде банк саласының айқын артықшылықтары мен мүмкіндіктеріне қатар, белгілі қауіп-қатерлері де бар. Соңғы жылдары мемлекет пен азаматтардың қаржылық қауіпсіздігіне ең ауыр қауіптердің бірі онлайн-алаяқтық болды. Киберқылмысқа қарсы күрес үшін антифрод-орталық құрылды, биометриялық сәйкестендіру енгізілді, банктердің, микрокаржы ұйымдарының және байланыс операторларының алаяқтық операциялардың алдын алуға жауапкершілігі күшейтілді. Бірақ мәселе тұрақты назарды және уәкілетті органдар жұмысын жетілдіруді талап етеді.
Киберқылмысқа қарсы күрестің интеллектуалдық жүйесін құру қажет. Қажет болған жағдайда заңнамаға және құқық қорғау органдары қызметінің тәжірибесіне түзетулер енгізу керек.
Көптеген қарқынды дамып келе жатқан елдерде инвестициялар мен технологияларды тарту полюстері опережающее даму қалалары болып табылады. Біздің жаңа іскерлік белсенділік және инновациялар орталығы Алатау қаласы болуы тиіс. Бұл жалпыұлттық маңызы бар жобаны іске асыру үшін аумақ бөлінді, бастапқы жоспарлау аяқталды, негізгі инфрақұрылымдық желілер қосылды.
Жуырда Қытайға жасаған сапарым барысында әлемдік деңгейдегі компаниялармен көп миллиардтық келісімдер жасалды. Осындай компаниялардың бірі жаһандық технополис Шэньчжэнь құрылысына қатысты және Alatau City жобасын тікелей іске асыруға тартылатын болады.
Келесі қадам – Alatau City-дің берік институционалдық негізін құру. Он күн ішінде қаланы Үкіметке тікелей бағынышты арнайы мәртебе беру туралы Жарлық жобасын әзірлеу қажет. Содан кейін, жарты жылдан аспайтын мерзімде, қаланы басқару режимі, қаржылық моделі және басқа да маңызды аспектілер көрсетілетін жеке заң қабылдау керек.
Айрықша құқықтық мәртебе – артықшылық емес, қажетті шара немесе құрал, онсыз ойластырылғанның бәрі қағазда қалу қаупі бар екенін атап өтемін. Alatau City аймақтың толық цифрлық бірінші қаласы болуы тиіс – Smart City технологияларын қолданудан бастап тауарлар мен қызметтерді криптовалютамен төлеу мүмкіндігіне дейін. Қала технологиялық прогресті өмір сүруге барынша қолайлы ортамен үйлестіретін болашақ Қазақстанның бейнесін сомдайтын болады.
Келесі. Аймақтарға инвестиция тартуда арнайы экономикалық аймақтар ерекше рөл атқарады, бірақ олардың көпшілігінің жұмысы қанағаттанарлықсыз. Бұл туралы бірнеше рет айтылды.
АЭА тиімділігін арттыру үшін Үкімет мұқият сараптама негізінде шешуші шаралар қабылдауға дайындалуы тиіс. Арнайы экономикалық аймақтарды басқаруға жеке компанияларды, соның ішінде шетелдіктерді тартуға болады.
Аймақтардың экономикалық өсуінің негізгі қозғаушы күштері әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациялар болуы тиіс. Бірақ тәжірибеде көптеген ӘКК коммуналдық мүлікті басқарумен және аймақ экономикасына елеулі әсер етпейтін шағын маңызы бар жобаларды іске асырумен шектеледі. Үкімет мұндай корпорацияларды толыққанды даму институттарына айналдыруы қажет.
Инвестицияларды табысты тарту – орталық қана емес, жергілікті атқарушы органдардың үйлесімді жұмысының нәтижесі. Барлық әкімдердің тікелей жауапкершілігін бекіту үшін Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі негізінде аймақтардың инвестициялық тартымдылық индексін енгізу қажет. Бұл жұмысқа тәуелсіз сарапшыларды тартуға болады.
Жағымды инвестициялық климат құрудың ең маңызды факторы – макроэкономикалық тұрақтылық. Бірақ бүгінгі басты мәселе – жоғары инфляция, ол экономикалық көрсеткіштердің және халық табысының өсімін «жеп» қояды. Бұл мәселені шешудің дайын рецепті жоқ, көптеген мемлекеттер осыған тап болуда, ол әмбебап сипатта, бірақ біздің жағдайда ерекше өткір сипат алған.
Осы макроэкономикалық тұйық шеңберден шығу қажет. Кеше пайда болмаған қиындықтарды жеңу үшін әлемдік озық тәжірибені ескере отырып, жағымсыз шараларға жауапкершілікті қабылдауға дайын болу керек.
Үкімет пен Ұлттық банк бір команда ретінде әрекет етуі тиіс, олардың алдында жалпы мемлекеттік сипаттағы міндет тұр. Қазір арқан тартысатын уақыт емес.
ЕКІНШІ. Өңдеу өнеркәсібін дамытуға жаңа серпін беру уақыты келді.
Соңғы бес жылда белгілі нәтижелерге қол жеткіздік. Өңдеу өнеркәсібіндегі жалпы қосылған құн екі есе өсіп, шамамен 17 триллион теңгеге жетті. Ал ЖІӨ құрылымында өңдеу секторының үлесі 12,4% құрады. Тек өткен жылы 163 жаңа өндіріс пайдалануға берілді, оның арқасында 12,5 мың тұрақты жұмыс орны құрылды.
Мысалы, Алматы, Қостанай, Қарағанды, Атырау облыстарында ірі машина жасау және металлургия кәсіпорындары іске қосылды. Ал биыл Алматыда Қазақстандағы ең ірі мультибрендтік автозауыт ашылды.
Бірақ бұл жеткіліксіз. Экономиканы әртараптандыру қарқынын арттыру қажет. Басымдық – отандық және халықаралық нарықта бәсекеге қабілетті терең өңдеу өнімін өндіру. Қазір бұл бағыттағы жұмыс жүйесіз сипатта жүргізілуде. Әдетте, қолдау шаралары әртүрлі институттар арқылы жүзеге асырылады, олардың көзқарастары мен шарттары бытыраңқы, бұл кәсіпкерлер үшін шатасушылық туғызады. Көзқарастарды ретке келтіріп, үйлестірілген жұмысты қамтамасыз ету қажет.
Қазақстанның индустриялық каркасының сенімді тірегі дәстүрлі түрде тау-кен металлургия кешені болып келеді, оның экономикадағы үлесі 8 пайызды құрайды. Бірақ саланың өсу резервтері үлкен, әсіресе жоғары өңдеу өнімін шығаруда. Жаһандық тенденцияларды ескере отырып, сирек жер металдары және басқа да критикалық материалдар ерекше маңызға ие болуда. Бұл салада Қазақстан әлемдік өндірістік және сауда тізбектеріне берік енуге барлық мүмкіндікке ие.
Жақын үш жылда осы бейіндегі жоғары технологиялық өнім шығаратын кемінде үш кәсіпорын іске қосуымыз қажет. Үкіметке көмірсутек шикізатын терең өңдеу бойынша бірқатар флагмандық жобаларды іске асыру да тапсырылады.
Атыраудағы ірі газохимиялық кешенді және Павлодардағы сұйытылған газды терең өңдеу кәсіпорынын уақтылы іске қосу қамтамасыз етілуі тиіс. Ілеспе және сұйытылған мұнай газын пайдалануға деген көзқарасты түбегейлі өзгерту қажет, ол толыққанды экономикалық ресурсқа айналуы тиіс.
Жобаларды іске асыруда инвесторлар газ тапшылығына тап болуда. Бұл мәселені шешу үшін газдың кепілді және ұзақ мерзімді жеткізілімін қамтамасыз ету механизмі әзірленілуі тиіс. Жоспарланған жобалардың барлығын уақтылы іске қосу және экономиканы цифрлық трансформациялау үшін электр энергиясының жеткілікті көлемі қажет.
Елде энергия көздерінің ауқымды жаңғыртуы басталды, шетелдік инвесторлардың қатысуымен ірі жобалар іске асырылуда. Мысалы, жақын бес жылда 6,3 ГВт «жасыл» энергия енгізу жоспарланған, бұл оның энергия балансындағы үлесін айтарлықтай арттырады.
Қазақстан үшін энергетикалық ауысу – өзіндік мақсат емес, энергия жүйесінің нақты мүмкіндіктеріне және мемлекеттің ұзақ мерзімді мүдделеріне негізделген тұрақты даму құралы. Бұл тұрғыда ядролық энергетиканы дамыту бағыты принципті мәнге ие. Бір ай бұрын Алматы облысында «Росатом» корпорациясымен бірлесіп, Қазақстандағы бірінші атом электр станциясы жобасының іске асырылуы басталды. Экономиканың тұрақты өсуі үшін, бәлкім, бұл жеткіліксіз. Екінші, тіпті үшінші АЭС құрылысын жоспарлауды қазірден бастауымыз керек.
Жуырда ҚХР Төрағасы Си Цзиньпинмен кездесуде екі елдің атом саласындағы стратегиялық әріптестігі туралы келісімге қол жеткізілді. Қазақстан барлық әлемдік компаниялармен өзара тиімді негізде ынтымақтастыққа дайын, бұл біздің энергетикалық егемендігімізді қамтамасыз ету мақсатына сәйкес келеді.
Қазақстандағы сапалы көмірдің орасан қоры ескеріле отырып, тазалығын кепілдендіретін озық технология қолданатын көмір энергетикасын дамытуға ерекше назар аудару қажет. Табиғи артықшылықтарымызды ел дамуының игілігіне шебер пайдалануымыз керек.
Геологиялық барлау жұмыстарын дамыту міндеті өзекті болып қалуда. Елде жүргізілген кешенді аэро-геофизикалық зерттеулер мүлде ескірген.
Қазіргі заманғы цифрлық құралдарды пайдалана отырып, жер қойнауымыздың жаңа карталарын жасау қажет. Бұл кен орындарымыздың әлеуетін сапалы жаңа деңгейде бағалауға мүмкіндік береді. Бұл жұмысқа халықаралық сараптаманы тартуға болады. Геологиялық барлаудың табысты болуы берік ғылыми негізсіз мүмкін емес.
Келесі жылдың ортасына дейін Ұлттық геологиялық қызмет негізінде халықаралық озық стандарттарға сәйкес сертификатталған зертхана ашу қажет. Геологиялық ақпараттың барлығын цифрландыру және жүйелеу үдерісін, ең алдымен жасанды интеллектті енгізу арқылы жеделдету керек. Жер қойнауын барлау және игеру саласындағы реформаларды заңнамалық және практикалық тұрғыда биылғы жыл соңына дейін аяқтау қажет.
ҮШІНШІ. Ауыл шаруашылығы саласын жаңа деңгейге шығару қажет.
Салада сапалы серпіліс жасау үшін мемлекет соңғы жылдары жүйелі реформалар жүргізіп, айтарлықтай қаражат бөлуде. Биылғы жылы аграрийлерді қолдауға рекордтық бір триллион теңге бағытталды. Қажетті несиелер уақтылы берілді. Бұрын елімізде мұндай ауқымды қаржыландыру болмаған.
Бірақ қабылданып жатқан шаралар отандық АӨК-нің айтарлықтай мүмкіндіктерін толық іске асыру үшін әлі жеткіліксіз. Мәселе бөлінген ресурстардың көлемінде емес, оларды тиімді пайдалануда. Прогресшіл агроэкономикаға көшу үшін Үкіметте нақты жоспар болуы тиіс.
Қазіргі уақытта қазақстандық және шетелдік инвесторлардың қатысуымен ауыл шаруашылығы өнімін терең өңдеу бойынша бірқатар ірі жобалар іске асырылуда. Жалпы инвестициялар екі миллиард доллардан асады. Үш мыңнан астам жұмыс орны құрылады. Өнім әртүрлі елдерге экспортқа бағытталған. Мұндай жобаларды кеңейту қажет. Әр аймақта оның ерекшелігін ескере отырып, өндірушіден сөреге дейінгі сквоздық тізбектер қалыптастыру маңызды.
Көптеген аймақтарда адамдарға жақсы таныс вертикалды интеграцияланған агрокәсіпорындар бар. Бұл кәсіпорындарға өндіріс тиімділігін арттыратын цифрлық технологияларды кеңінен қолдану тән. Жетекші ауыл шаруашылығы өндірушілерінің табысы ауыл шаруашылығы өнімін өсіруден бастап терең өңдеуге дейінгі толық өндірістік цикл құруда жатыр. Сондықтан мұндай агрохолдингтердің тәжірибесін таратуға жүйелі жағдайлар жасау қажет.
Бұл – профильдік министрліктің және қоғамдық бірлестіктердің міндеті. Мұндай шаралар ауыл шаруашылығында инновациялар мен ғылыми әзірлемелерді кеңірек қолдануға негіз қалайды.
Қазір негізгі екпін агрохабтар мен логистикалық орталықтарды дамытуға, сондай-ақ шетелдік инвесторлармен стратегиялық әріптестік орнатуға аударылуы тиіс. Бірақ өнімді инвестициялық өзара іс-қимыл құру үшін отандық кәсіпкерлер заманауи бизнес тенденцияларын біліп, түсінуі, қызметінде жасанды интеллектті қоса алғанда, ең соңғы технологияларды пайдалануы қажет.
Министрлікке мал шаруашылығы саласында агробизнесті қолдау жоспарын әзірлеп, оны қаржыландырудың тиімді механизмдерін іске қосу қажет. Мақсат – ішкі нарықты етпен толық қамтамасыз ету ғана емес, экспорттық әлеуетті нығайту.
Үкіметтің стратегиялық міндеті – ұлттық азық-түлік нарығының импортқа тәуелділігін барынша азайту. Әрине, жүз пайыздық өзін-өзі қамтамасыз ету мүмкін емес әрі қажет те шығар, бірақ қазір нарығымызда болып жатқан жағдай – ұят жағдай.
Сонымен қатар, дәстүрлі ұлттық өнімді шетел нарықтарына белсенді жылжыту қажет. Сондықтан логистика, ветеринариялық және фитосанитарлық стандарттар, сондай-ақ дұрыс маркетингтік стратегия ескеріле отырып, аграрлық экспорттың нақты жоспары қажет. Бұл – бір ғана Ауыл шаруашылығы министрлігінің міндеті емес, бірқатар мемлекеттік органдардың міндеті, сондықтан Үкімет басшылығы деңгейінде әрекеттерді үйлестіру қажет.
Үкімет еуразиялық саудада әділ жағдайларды талап етіп, дәйекті ұстанымда болуға міндетті, ал депутаттар отандық өндірушілердің құқықтарын заңнамалық бастамалармен қорғауы тиіс.
Біздің кәсіпкерлер ЕАЭО-ның басқа елдерінің кәсіпорындарымен салыстырғанда мемлекеттік қолдауды қажетті көлемде алмайды, сондықтан қолайсыз жағдайда қалып, тіпті өз нарығын бәсекелестерге беріп қояды. Атап айтқанда, сүт өндірушілер туралы айтылып отыр.
Елдің дамуы мен барлық азаматтардың әл-ауқатын қамтамасыз ететін стратегиялық ресурс – жер екені сөзсіз. Мен пайдаланылмайтын және заңсыз алынған ауыл шаруашылығы жерлерін алып қою және оларды қайта бөлу бойынша ауқымды жұмысты бастадым. Жер иесіз қалмауы тиіс, жерді оның құндылығын түсінетіндерге ғана беру қажет.
Жалпы, 2022 жылдан бері 13,5 миллион гектардан астам ауыл шаруашылығы жерлері қайтарылды. Бірақ қайтарылған жерлердің әкімдер тарапынан жаңа жер пайдаланушыларға қайта бөлінгені тек 6 миллион гектар. Айқын болғандай, бұрын пайдаланылмаған ауыл шаруашылығы жерлері өндіріс, инвестиция және жұмыспен қамту орталықтарына айналуы тиіс.
Сондықтан әкімдердің міндеті – 2026 жылдың ортасына дейін қайтарылған ауыл шаруашылығы жерлерінің барлығын тұрақты айналымға тарту. Бұл шара жайылым тапшылығы мәселесін де шешеді.
Жер қатынастарындағы теріс пайдаланулар мен бюрократияны жою үшін ауыл шаруашылығы жерлерін беру механизмін түбегейлі өзгерту қажет. Жер бөлу туралы шешімдер электрондық конкурс негізінде цифрлық форматта қабылдануы тиіс. Үкімет биылғы жыл соңына дейін заңнамаға тиісті өзгерістер ұсынуы қажет.
Бұл салада цифрлық технологияларды кеңірек қолдану ерекше маңызды. Қазірдің өзінде ғарыштық мониторинг және геоаналитика пайдаланылмайтын жерлерді анықтауға және оларды айналымға қайтаруға көмектесуде. Әрі қарай жылжу қажет.
Жасанды интеллект негізінде ауыл шаруашылығы жерлерінің спутниктік мониторингін тиімділігін арттыру қажет, оның негізінде жердің сапасы, өнімділігі, жағдайы және ауыл шаруашылығы дақылдарының таралуы бойынша терең аналитика жүргізілуі тиіс. Айтпақшы, бұл орман шаруашылығына да қатысты. СҚО-да жақында 9 мың гектар иесіз орман анықталды.
Сонымен қатар, жер ресурстарының бірыңғай цифрлық картасын құру қажет, онда кадастрлық деректер, жер қойнауын пайдалану және инфрақұрылым туралы мәліметтер біріктіріледі.
АӨК-нің ұзақ мерзімді қарқынды өсуі қолданбалы аграрлық ғылымды жедел дамытпай мүмкін емес. Бірақ бюджеттік айтарлықтай салымдарға қарамастан, агроғылымның қайтарымы әлі де төмен. Әзірлемелерді коммерцияландыру деңгейі 17%-дан аспайды, ал бұл салаға профильдік түлектердің тек 40%-ы барады. Агроғылым мен «жердегі өмір» арасындағы алшақтық сақталуда.
Бұған дейін мен Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығын агротехнологиялық хабқа айналдыруды тапсырған едім. Агроғылымды дамытудың нақты жоспары қажет, ол цифрлық технологияларды қолдануға және саланың өнімділігін айтарлықтай арттыруға бағытталуы тиіс. Ветеринария және фитопатологияға ерекше назар аудару қажет, олардың әлсіз дамуы біздің АӨК-нің бәсекеге қабілеттілігін ауыр шектейді.
ТӨРТІНШІ. Көлік-логистика саласын әрі қарай дамыту қажет.
Белгілі болғандай, еліміз Еуропа мен Азия арасындағы маңызды буын. Өткен жылы аумағымыз арқылы жүк тасымалының көлемі 1 миллиард тоннадан асты.
Бірақ елдің транзиттік әлеуетін кеңейтуге айтарлықтай резервтер бар. «Солтүстік – Оңтүстік» дәлізі Парсы шығанағы және Оңтүстік Азия елдерінің нарықтарына тікелей шығуға мүмкіндік береді. Ал «Шығыс – Батыс» дәлізі және Қытайдың жаһандық «Бір белдеу, бір жол» бастамасы Қазақстанның Еуразияның негізгі құрлық көпірі ретіндегі рөлін күшейтеді.
Қазақстан үшін Транскаспий көлік бағытының дамуы да маңызды. Бұл бағыттардың барлығы бірыңғай жүйе ретінде жұмыс істеуі тиіс, елімізге айтарлықтай табыс пен инфрақұрылымға жаңа инвестициялар әкеліп, сапалы жұмыс орындарын құруы қажет. Тиімділікке қол жеткізу үшін цифрлық шешімдерді кеңінен енгізу қажет.
Аймақтық көлік байланыстылығы мәселелерімен нақты айналысу қажет. Бұл туралы қазір көп айтылады, соның ішінде халықаралық форумдарда да. Қазақстан үшін ірі транзиттік аумақ ретінде бұл бағыт ерекше маңызға ие.
Жуырда Қытайдың Ляньюньган порты арқылы Вьетнамға бірінші астық партиясын жөнелтуге қол жеткіздік, Ауғаныстанда «Торғынды – Герат» бағыты бойынша теміржол құрылысы жоспарлануда, ол Пәкістан нарығына шығу перспективаларына ие. Бірақ жаңа көлік бағыттары мен жаңа нарықтарды ашудың мүмкіндіктері осымен шектелмейді, алда көп жұмыс күтіп тұр.
Бірақ транзитке жаһандық бәсеке күшейіп, арзанырақ балама бағыттар мен шешімдер ұсынылуда. Транзиттік тасымал көлемін арттыру үшін алдын ала әрекет ету қажет.
Көлік-транзит саласында инфрақұрылымды жаңғырту және бәсекеге қабілеттілікті қамтамасыз ету үшін цифрлық технологиялар мен жасанды интеллект мүмкіндіктерін толық пайдалану қажет екенін тағы бір рет еске салғым келеді.
Биылғы жылы ұзындығы 836 километр «Достық – Мойынты» екінші теміржол тармағының құрылысы аяқталады. Бұл жоба қысқа мерзімде өз күшімізбен іске асырылды және ерекше маңызға ие. Ол «Шығыс – Батыс» бағытының өткізу қабілетін айтарлықтай арттырады.
Жеткен жетістіктерде тоқтап қалуға болмайды. Үкімет «Бақты – Аягөз», «Қызылжар – Мойынты» сияқты жобаларды уақтылы іске асыруды қамтамасыз етуі тиіс. Олардың іске қосылуы теміржол инфрақұрылымының каркасын қалыптастыруды аяқтайды.
Сонымен қатар, негізгі дәліздер шеңберінде автомобиль магистральдарын дамыту қажет. Бүгінгі күні бүкіл ел бойынша 13 мың километр автожол салынуда және жөнделуде. Бұл ретте транзиттік дәліздерге басым назар аудару қажет. Қытайдан Еуропаға Қазақстан аумағы арқылы транзит мерзімін үштен бірге қысқартатын «Сақсаул – Бейнеу» жол құрылысын жеделдету қажет.
Осыған қатар, көлік жүйесін басқарудың жаңа моделін құру қажет, онда ол мемлекеттік инвестицияларды өтейтін болады. Контейнерлік тасымалдарға қуатты серпін беру қажет, олардың елдегі үлесі әлі де төмен – шамамен 7%. Салыстыру үшін, әлемде құрғақ жүктердің 16%-дан астамы контейнерлік тасымалдарға тиесілі.
Үкімет контейнерлік тасымалдарды ынталандыруға бағытталған арнайы Бағдарлама қабылдауы тиіс. Онда мультимодальдық бағыттарды дамытуға тиімді шаралар да қарастырылуы тиіс.
Бәсекеге қабілеттілікті арттыру және ішкі тасымалдарды ұлғайтуда рационалды, түсінікті тарифтік саясат шешуші рөл атқарады. Қолданыстағы тариф құру жүйесі фрагментарлы және жеткілікті икемді емес. Үкімет биылғы жыл соңына дейін барлық көлік түрлерін ескере отырып, бәсекелі тарифтік саясат әзірлеуі тиіс.
Жүк тасымалдаушылардан барлық процестердің созылыңқылығына көп шағым түседі. Шын мәнінде, әр қызметті әртүрлі цифрлық жүйелер арқылы рәсімдеуге тура келеді, ал кей жерде қағазбен жүгіріп жүреді. Шекаралық және кеден бекеттерінде интернетке сапалы қолжетімділіктің жоқтығы одан да үлкен наразылық туғызады. Жағдайды шұғыл түзету қажет.
Сонымен қатар, тасымалдарды басқарудың жасанды интеллектті қолданатын көп функциялы цифрлық платформасын енгізуді жеделдетуді тапсырамын. Қазан айының соңына дейін кедендік және логистикалық қызметтердің бірыңғай цифрлық жүйесі Smart Cargo іске қосылуы тиіс. Бұл жүйе жеке компанияларға инфрақұрылымға тең автоматтандырылған қолжетімділікті қамтамасыз етеді.
Шекаралық өткізу пункттерін жаңғырту жұмыстары жүргізілуде. Биыл 8 өткізу пункті толығымен пайдалануға беріледі. Жақын үш жылда тағы 34 пункт қайта жаңартылады. Бұл өте ауқымды және маңызды жұмыс, өйткені көптеген шекаралық өткізу пункттері ешқандай сынға төтеп бере алмайды, қазіргі заман стандарттарына сай емес және еліміздің имиджіне кері әсер етеді.
Үкіметке және әкімдіктерге шекарада автотасымалдаушыларға қызмет көрсету сапасын жақсартуды тапсырамын. Ел аумағында кедергісіз тасымалдарды қамтамасыз ету үлкен маңызға ие. Жүк тасымалдарының транзитін «жасыл дәліз» принципі бойынша қамтамасыз ету үшін барлық жағдай жасау қажет.
Көптеген азаматтар вагондардың жағдайына наразылық білдіреді. Бұл ескі мәселені шешуде маңызды қадам Астанада вагоностроение кәсіпорнының іске қосылуы болды. Шетелдік инвестордың қатысуымен халықаралық озық стандарттарға сай жабдықталған заманауи жолаушылар вагондарын өндіру жолға қойылады.
Соңғы жылдары авиациялық инфрақұрылымды жаңарту бойынша ауқымды жұмыс жүргізілді. Өткен жылы Алматы, Шымкент және Қызылордада жаңа терминалдар ашылды. Жақын арада Зайсан, Қатон-Қарағай және Кендерлиде жаңа әуежайлардың құрылысы аяқталады. Арқалықтағы әуежайды қалпына келтіру басталды.
Бұл жобалардың іске қосылуы аймақтардағы экономикалық белсенділікті арттырады, жаңа жұмыс орындарын құрады, бірқатар ілеспе салалардың дамуына серпін береді. Бұл жұмыс жалғасады. Үкіметтің ерекше назарында Торғай өңірінің әлеуметтік-экономикалық дамуы болуы тиіс.
Тағы бір маңызды мәселе – әуе жүк тасымалдарын дамыту. Әуе жүктерін тасымалдаудың оң динамикасына қарамастан, көлемді әрі қарай ұлғайтуға айтарлықтай әлеует бар. Бұған дейін мен өңделген әуе жүктерінің көлемін екі есе арттыруды тапсырған едім.
Бұл, ең алдымен, ірі шетелдік әріптестерді тарта отырып, Ұлттық жүк тасымалдаушысын құру арқылы қол жеткізуге болады. Электрондық коммерцияның өсуі және жоғары технологиялық өнімдерді жеткізу жағдайында «авиакарго» жоғары табысты және өте сұранысқа ие сегмент болып табылады. Сондықтан аэрохабтарды белсенді дамытып, оларды жаһандық логистикалық тізбектерге біріктіру қажет. Бұл ретте экспресс-жүктер тасымалы сегментін реттеуді ретке келтіру қажет. Бұл тұтынушылардың мүдделерін қорғау үшін қажет.
Әлемде жүктер мен сәлемдемелерді жеткізу бойынша арнайы автомашиналар мен дрондар сияқты ұшқышсыз көлік түрлері дамуда. Үкімет мұндай технологияларды жедел енгізу үшін барлық жағдай жасауы тиіс, соның ішінде тиісті нормативтік актілерді қабылдауды қоса алғанда.
Бұған дейін бірнеше рет айтқанымдай, біздің стратегиялық міндетіміз – Еуразия кеңістігінде жетекші авиациялық хабқа айналу. Бұл жұмысты осы саланың үздік мамандары мен кәсіпкерлерінің қатысуымен жүргізу қажет. Бірақ негізгі жауапкершілік Үкіметке жүктеледі. Тапсырмалардың орындалу барысы Үкіметтің жыл сайынғы есебінен кейін келер жылдың басында арнайы отырыста қарастырылады.
Жинақталған мәселелері көп тағы бір сала – туризм. Атап айтқанда, кәсіби кадрлардың жетіспеушілігін мойындау қажет. Бұл саланың бәсекеге қабілеттілігі әлі де төмен.
Шілдеде мен барлық туристік нысандарды қысқа мерзімде ретке келтіруді тапсырған едім. Бұл жұмысты тұрақты бақылауда ұстаймын. Танымал демалыс орындарымен қатар, басқа перспективалы бағыттардың әлеуетін күшейту маңызды.
Міндеттерді нақты бөлу қажет. Енді туризм инфрақұрылымын кешенді дамыту жергілікті атқарушы органдардың тұрақты басымдығы және жауапкершілігі болады. Ал орталық деңгейде халықаралық туристерді тартуға және туризм саласындағы саясатты заңнамалық қамтамасыз етуге назар аудару қажет.
Бұл тұрғыда Алматы және Алматы облысындағы тау және тау шаңғысы туризміне бөлек тоқталамын. Қазір бұл бағыттағы ең өзекті міндет – заманауи инфрақұрылым құру. Біз оны толық шешсек, курорттарымыз бүкіл әлемге танымал болып, Қазақстанның ұлттық брендіне айналады.
БЕСІНШІ. Тұрақты дамудың негізгі факторы – тұрғын үй-коммуналдық және су инфрақұрылымын жаңғырту.
Үкімет пен жергілікті атқарушы биліктің ондаған жылдар бойы әрекетсіздігі салдарынан елдің тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығы біртіндеп сын көтере алмайтын жағдайға жетті. Қазір жағдайды түзету үшін шаралар қабылдануда, инфрақұрылым тозуын азайтуға қол жеткізілуде, соның ішінде тарифтерді либерализациялау, энергетика және ТКШ инфрақұрылымын басқарудың жаңа моделін құру арқылы. Мұндай модель тарифтердің өсуіне сәйкес қызметтердің сенімділігін және сапасын арттыруы тиіс.
Мұнда, әрине, «Ақылды қалалар» концепциясы көмектеседі, оны барлық аймақтарда кеңейту қажет. Үздік халықаралық тәжірибелерді пайдаланып, құзыретті басқарушыларды, соның ішінде шетелдіктерді шақыру қажет.
Қазіргі шынайылықтарда тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығын жаңғырту мемлекет пен бизнестің әріптестігінсіз мүмкін емес. Бұл аксиома. Әкімдіктердің балансында кейбір ТКШ нысандарын сақтаудың орындылығын жаңаша қарастыру қажет.
Сондықтан мемлекет салаға бақылау және реттеумен айналысуы тиіс, ал инфрақұрылымды жаңғырту, технологияларды енгізу – жеке сектордың міндеті. Билік құрылымдары инфрақұрылымдық жобалардың ашықтығын, ең алдымен цифрлық құралдарды пайдалана отырып, қамтамасыз етуге міндетті, бұл азаматтардың Үкімет пен әкімдіктерге деген сенімін нығайтады.
Коммуналдық шаруашылықты жаңғырту инфрақұрылым мен тұрғын үй қорының энергия тиімділігін арттырумен қатар жүруі тиіс. ТКШ саласында табиғи ресурстарды үнемдеуді ынталандыратын жаңа экологиялық және санитарлық-гигиеналық нормалар белгілеу қажет.
Табиғи ресурстарды, әсіресе суды үнемдеу мәдениетіне келсек, мұнда, мойындау керек, үлкен мәселелер бар, істің бәрі әлі басталған жоқ. Бұл азаматтар арасында, әсіресе жас ұрпақ арасында түсіндіру, тіпті идеологиялық жұмыстың бөлек бағыты.
Қазірдің өзінде табиғи судың тапшылығына тап болудамыз, ал тұтыну мәдениеті жақсы болмай тұр. Су мәселесі туралы төменде айтамын. Тұрғын үй құрылысы саласына ерекше назар аудару қажет, ол соңғы жылдары жоғары қарқын көрсетуде, 2024 жылы 19 миллион шаршы метр тұрғын үй пайдалануға берілді.
Сонымен қатар, құрылыс сапасын арттыру үшін ғимараттардың ақпараттық модельдеуін жасанды интеллект технологияларын қолдана отырып пайдалану маңызды. Үкімет құрылыстың барлық кезеңдерінде сквоздық есепке алу, жоспарлау және мониторингті қамтамасыз ететін ұлттық цифрлық платформаны іске қосуы тиіс.
Саланың тұрақты, ашық және қауіпсіз дамуы үшін берік заңнамалық негізді жаңа Құрылыс кодексі қалауы тиіс. Құжатты биылғы жыл соңына дейін қабылдау қажет. Депутаттардан көмек сұраймын.
Әлеуметтік тұрақтылықтың, экономиканың тұрақты дамуының және ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің негізгі факторларының бірі – су саласындағы мәселелерді шешу.
Соңғы екі жылда біз бұл үшін институционалдық негіз қалыптастырдық. Атап айтқанда, Су кодексі қабылданды, салалық министрлік құрылды. Ведомство алдында ауқымды міндеттер тұр, олармен кездейсоқ емес, жүйелі түрде, кешенді жұмыс құра отырып айналысу қажет. Сонымен қатар, су дипломатиясы саласында білікті кадрлар даярлау маңызды.
Бүгінгі күні профильдік органдарда су ресурстарының қолжетімді көлемі туралы дәл мәліметтер жоқ. Кейбір каналдарда су шығыны 50-60%-ға жетеді. Есепке алу технологиялары үмітсіз ескірген, ал су алатын нүктелер заманауи аспаптармен жабдықталмаған.
Су – стратегиялық ресурс, сусыз өмір жоқ. Сондықтан бұл сала ұлттық цифрлық трансформацияның негізгі бағыттарының бірі болуы тиіс.
Жер үсті және жер асты сулары туралы деректерді жасанды интеллект негізінде біріктіретін су ресурстарының бірыңғай цифрлық платформасын құру қажет. Платформаны іске қосу гидрогеологиялық мониторинг міндетін толық шешуге мүмкіндік береді. Бұл жұмыс Ұлттық су балансын – су саясатын ұзақ мерзімді жоспарлаудың маңызды құралын қалыптастырумен қатар жүруі тиіс. Осының бәрі болмаса, салада қалыпты бақылау орнату және қажетті инвестицияларды тарту мүмкін болмайды.
Су үнемдеу технологияларын енгізу баяу қарқынмен, нәтижесіз жүруде. Бұл жұмысқа танымал шетелдік компанияларды тарту қажет, атап айтқанда, әлемдегі ең озық саналатын қытай технологияларын сатып алуға болады.
Алдын ала белгіленген тәуекелдерге қарамастан, жергілікті жерлерде әлі күнге дейін су сыйымдылығы жоғары дақылдар өсірілуде. Оның үстіне, рұқсат құжаттары мен келісімшарттарсыз су алу фактілері көп тіркелуде. Тағы бір мәселе, құқық қорғау органдары айналысуы тиіс – суды «қара нарықта» заңсыз сату және сатып алу.
Дегенмен, Арал теңізіне қатысты оң тәжірибе бар. Әрине, Қазақстан Арал теңізінің трагедиясынан ауыр сабақ алды және 20 жылдан астам уақыт бойы оны қалпына келтірумен жүйелі айналысуда. Осының арқасында Солтүстік Аралды сақтап қала алдық. Су айдынының ауданы 36%-ға өсті, су көлемі – екі есеге жуық, минерализация көрсеткіші екі есе қысқарды. Бірақ Аралдағы су деңгейін арттыру жұмысын белсенді жалғастыру қажет.
Азаматтарды алаңдатып отырған Каспий деңгейінің төмендеуі. Тиісті шаралар қабылданбаса, жағдай ушығып, ауқымды экологиялық апатқа әкеп соғуы мүмкін. Сондықтан жуырда Қытайда өткен Шанхай ынтымақтастық ұйымының кеңейтілген отырысында мен осы мәселеге арнайы тоқталып, ШЫҰ су мәселелерін зерттеу орталығын құру бастамасын ұсындым.
Каспийдің жағдайы бір елдің ғана емес, бүкіл аймақтың тағдырына қатысты, сондықтан жағдайды түзету тек бірлескен күш-жігермен мүмкін. Үкімет серіктестермен келісіп, Каспий теңізінің су ресурстарын сақтау бойынша мемлекетаралық бағдарлама әзірлеуді бастауы тиіс.
Жалпы, су саласындағы мәселелерді қаншалықты ақылға қонымды шешетініміз балаларымыз бен немерелеріміздің тағдырына тікелей байланысты. Қоршаған ортаға ұқыпты, үнемді және жауапты қарау ұлттық идеологиямыздың ажырамас бөлігі болуы тиіс.
Белгілі болғандай, өткен жылдан бері бүкіл ел бойынша миллиондаған ниетті азаматтарды біріктірген «Таза Қазақстан» жалпыұлттық жобасы іске асырылуда. Ортақ күш-жігердің арқасында 860 мың гектарға жуық аумақ тазартылды, төрт миллионнан астам ағаш отырғызылды. Мұндай белсенді жұмыс жалғасатын болса, Қазақстан шынымен жасыл елге айналады, бұл болашақ ұрпақтар үшін тамаша үлгі және мұра болмақ.
Бұл жұмысқа қатысқан барлық азаматтарға, әсіресе жастарға алғысымды білдіремін. Қоғамда тазалық мәдениетін орнықтыру үшін Үкімет мектептерден бастап жоғары оқу орындарына дейінгі барлық деңгейлерді қамтитын экологиялық ағартудың бірыңғай стандартын енгізуі тиіс.
АЛТЫНШЫ. Елдің цифрлық дамуының қозғаушы күші кәсіпкерлер болуы тиіс.
Шағын және орта бизнестің ЖІӨ-дегі үлесі 40%-ға жақындады, ал жұмыспен қамтуда – шамамен 50%-ға. Бұл жақсы көрсеткіштер. Бірақ бұл секторды әрі қарай жүйелі дамытпай, экономикалық дамуда да, өмір сапасын жақсартуде да серпіліс жасау мүмкін емес.
Екі миллионнан астам шағын бизнес субъектілерінің ішінде өндіріспен айналысатындар алты пайыздан аз екені құпия емес. Орта бизнес сегментінде бұл көрсеткіш жоғарырақ, бірақ оптимизм туғызбайды.
Өткен жылы мен «Экономиканы әрі қарай либерализациялау шаралары туралы» Жарлыққа қол қойдым, ол бизнеске бағытталған ашық реттеу моделіне көшудің негізін қалады. Бірақ Жарлық толық орындалмай отыр.
Күн тәртібінде кәсіпкерлік бастаманы жандандыру мәселесі тұр, сондықтан құқықтық базаны жаңғырту қажет. Елде 21 кодекс және 300-ден астам заң бар. Олар түзетулермен шамадан тыс жүктелген, олар бір-біріне жиі қайшы келеді және ақыр соңында бизнестің дамуына кедергі келтіреді. Заңнаманы терең ревизиядан өткізу қажет. Жасанды интеллект технологиялары мұны тез және тиімді жасауға мүмкіндік береді.
Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі (СЖРА) негізінде заңнамада тәртіп орнату, түсінікті және тиімді шешімдер әзірлеу міндеті жүктелетін Реттеуші интеллект орталығы құрылады.
Заңнаманы күрделендірумен емес, оны кәсіпкерлердің қажеттіліктеріне бейімдеумен және министрлер мен әкімдердің түпкі нәтижеге жеке жауапкершілігін күшейтумен айналысу қажет. Маған мемлекеттік органдар бизнеске қатысты ескерту шараларының орнына барынша қатаң әкімшілік шешімдер қабылдауды жалғастырып жатқаны туралы сигналдар түсуде. Бұл жол берілмейді.
Бизнесті артық тексерулерден қорғаудың маңызды құралы Міндетті талаптар тізілімі болуы тиіс. Оны толыққанды енгізуді жеделдету қажет, нормаларды Кәсіпкерлік кодекске сәйкестігіне қосымша ревизия жүргізумен.
Мемлекеттік қызметтерді цифрландыруда айтарлықтай прогреске қол жеткіздік, бірақ бизнес үшін бюрократиялық рәсімдер әлі де ауыр кедергі, цифрландыру өз мақсатын орындамай отыр.
Жағдайды шұғыл өзгерту қажет, ең алдымен салықтық әкімшілендіру саласында. Мемлекеттік кірістер комитеті мемлекеттік органдар арасында цифрландырудың флагманы болуы тиіс, жасанды интеллекттің әлеуетін салық төлеушілердің мүддесіне тиімді пайдалануы қажет.
Бұл жүйелі қадамдар мемлекет пен бизнестің өзара іс-қимылдың мүлде жаңа, қызмет көрсету моделін құруға бағытталған.
Жаңа Салық кодексі нормалар мен рәсімдерді ғана емес, адалдық пен ашықтыққа негізделген салық төлеушілердің жаңа менталитетін қалыптастыруы тиіс. Мемлекет адал төлеушілердің мүдделерін қорғайды, олардың салықтарын ел дамуына бағыттайды. Салық түрінде төленген әр теңге қоғамға сапалы мемлекеттік қызметтер, инфрақұрылым, мемлекеттік қолдау шаралары түрінде қайтып оралуы тиіс.
Кәсіпкерлік белсенділікті арттыруда даму институттары маңызды рөл атқаруы тиіс. Бірақ олардың жұмысында кемшіліктер бар. Даму институттарының қызметін қайта жүктеу уақыты жетті. Бұл құрылымдар нақты салалық мамандануы, терең аналитикасы және инвестициялау мандаты бар толыққанды даму институттары ретінде әрекет етуі тиіс.
Тағы бір өте маңызды мәселе. Экономикадағы мемлекет рөлін азайту міндеті көп жылдан бері күн тәртібінен түскен жоқ. Мемлекеттік ұйымдар мен компаниялар негізсіз көбейіп, жеке кәсіпорындардың толық дамуына кедергі келтіруде.
Елде мемлекет қатысатын ұйымдардың саны 25 мыңға жуық. Олардың көпшілігінің функциялары мен құрылымы ешқандай сынға төтеп бере алмайды және тіпті логикаға сыймайды.
Коммерциялық нысандарды коммерциялық емес міндеттерді шешу үшін шамадан тыс қолдану тәжірибесінің орнығуы салдарынан елде әртүрлі шығындар өсуде, корпоративтік органдар көбейіп, нақты нәтижеге назар аудару жоғалады.
Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігіне Үкіметпен бірлесіп, мемлекеттік секторды реформалау бойынша нақты ұсыныстар әзірлеуді тапсырамын, қажет болса, тиісті Жарлық шығаруға дайынмын.
Сонымен қатар, Үкімет мемлекеттік мүлік туралы заңды жаңартып, мемлекеттің экономикаға қатысуының нақты шекараларын, басқаруға рұқсат етілетін құқықтық талаптарды бекітуі тиіс.
ЖЕТІНШІ. Экономиканың цифрлық ауқымды жаңғыртуы адам капиталын дамытуға жаңа талаптар қояды.
Мұнда білім берудің ерекше рөлі бар. «Келешек мектептері» ұлттық жобасы аясында жоспарланған 217 мектептің 150-і жұмыс істеп тұр. Қалған мектептердің құрылысын үш ай ішінде аяқтау қажет.
Цифрлық технологиялар жаһандық еңбек нарығын қарқынды өзгертуде. Әлемде жасанды интеллектпен жұмыс істеу дағдыларына ие мамандарға сұраныс артуда. Сондықтан менің тапсырмам бойынша 100 мың студентті жоғары технологиялық жобаларға тартуға бағытталған Al-Sana бағдарламасы іске қосылды.
Бірақ жасанды интеллект саласындағы құзыреттілікті қалыптастыру мектеп партасынан басталуы тиіс. Бұл тұрғыда бірқатар бастама іске асырылуы тиіс. Ең алдымен, мектеп оқушыларына жасанды интеллект негіздері бойынша бағдарлама және оқу материалдарын әзірлеу қажет. Сонымен қатар, педагогтарда жасанды интеллект технологиясын меңгеру дағдыларын қалыптастыру қажет.
Қашықтан оқыту және жасанды интеллект негізінде Qazaq Digital Mektebi шағын жинақты мектеп моделін әзірлеу қажет. Мұндай платформа ауыл мектептерінің оқушыларына сапалы оқу материалдарына қолжетімділікті қамтамасыз етеді.
Астанадағы балаларды дамыту орталықтарын жеке капиталды тарта отырып салу тәжірибесін кеңейту қажет. Көптеген кәсіпкерлер осы мәселеде көмек көрсетуге дайын, әкімдер оларды осы жобаларды іске асыруға белсендірек тартуы тиіс.
Білім экономикасына көшу жағдайында ғылымды, білімді және инновацияларды басқаруды біріктіру маңызды. Ғылымға әлі де негізгі үлес мемлекеттен түсуде, бірақ бюджеттік салымдардан жаңа патенттер, технологиялар және өндірістер түріндегі қайтарым жеткіліксіз.
Инновациялық саясатты Ғылым және жоғары білім министрлігінің құзырына беру қажет. Ведомство Ғылым академиясымен бірлесіп, ғылыми институттар мен жоғары оқу орындарын үйлестіруді белсенді жүргізуі тиіс. Жасанды интеллектке ставка жасайтын университеттерге көбірек мүмкіндік беру қажет.
Үкімет талантты зерттеушілерді қолдаудың қосымша шараларын қабылдауы тиіс. Елге білікті отандық мамандарды қайтарудың тиімді механизмдерін әзірлеп, енгізу қажет. Кадрлық қажеттіліктерді қамту үшін көші-қон саясатын қайта баптау қажет.
Шетелден ұлтына қарамастан, ел дамуына үлес қоса алатын күшті мамандарды тарту маңызды. Олардың Қазақстанда қалуы үшін жағдай жасау қажет, өйткені бізге білікті мамандар, ең алдымен техникалық мамандықтардағы нағыз шеберлер өте қажет.
Қазіргі терминдермен айтқанда, «жоғары сапалы адам ресурстары» қажет, өйткені білімді, жауапкершілі азаматтар ұлттық экономиканың және Қазақстанның болашағының негізін қалайды.
Елге жоғары білікті, жақсы дайындалған жұмысшы мамандықтарының мамандары қажет екені айқын. Сондықтан мен 2025 жылды Жұмысшы мамандықтар жылы деп жариялаймын. Бүгінгі күні ел бойынша әртүрлі салада мыңдаған бос орындар бар, олардың жалақысы жеткілікті жоғары. Бұл жұмыс орындарын шетелдік азаматтар толтыруда.
Әр жылы бізде мемлекет айтарлықтай қаражат бөлетін мыңдаған инженерлер, құрылысшылар, аграрийлер бітіріп шығады. Бірақ олардың көпшілігі мамандық бойынша жұмыс істемей, арнайы білімді талап етпейтін жылдам табыстарды таңдайды. Әрине, жаман жұмыс жоқ, әр адал еңбек маңызды, бірақ мұндай үрдіс нақты адамға да, бүкіл елге де үлкен пайда әкелмейді.
Мемлекет адамдардың өндіріске ұмтылуы, нақты экономика секторында жұмыс істеуі үшін жағдай жасауы тиіс. Негізгі міндеттердің бірі – жұмысшы мамандықтары мамандарының беделін арттыру, олардың еңбегіне лайықты төлемді қамтамасыз ету.
Еңбек нарығын және әсіресе көші-қонды реттеу саласында шешімдердің болжамдылығы мен тиімділігіне орталықтандырылған есептің жоқтығы қатты әсер етеді. Үкімет ел ішіндегі және шетелден көші-қон ағындарын есепке алудың бірыңғай цифрлық жүйесін енгізуі тиіс.
Бақыланбайтын ішкі және сыртқы көші-қон еліміздің ең ірі қалаларының инфрақұрылымына орасан жүк түсіреді, олар азаматтарды тарту нүктелері болып табылады.
Айқын мысал – Астана қаласы. Соңғы үш жылда ғана астана тұрғындарының саны 250 мыңнан астам адамға өсті, оның ішінде өткен жылы – шамамен 100 мыңға. Биыл өсім бұдан да жоғары болуы мүмкін. Қаланың инфрақұрылымына күнделікті жүктеме ресми саны 1,5 миллион адам болғанда іс жүзінде 1,9 миллион тұрғынды қамтамасыз ету есебінен қалыптасуда.
Басқаша айтқанда, орташа бір қаланың тұрғын санына тең 400 мыңнан астам адам астанада ешқандай жоспарсыз қамтамасыз етілуде. Қаланың жылу және сумен қамту жүйелерінің тұрақтылығына қауіп төніп тұр.
2022 жылдан бастап Астанада мұқтаждарға 7000-ға жуық пәтер берілді, оның ішінде көп балалы отбасыларға 1380 пәтер, жетім балаларға – 835, ерекше қажеттіліктері бар адамдарға – 665 пәтер.
Бірқатар облыстар әкімдерінің әрекетсіздігі салдарынан корпоративтік салықтардан түскен артық қаражатты, мысалы, брусчатка төсеу сияқты тиімсіз жобаларға жұмсауы фонында адамдар әлеуметтік қызметтер мен жеңілдіктер берілетін астанаға табиғи түрде ұмтылады.
Бұл жағдай ауыр мәселелермен қатар жүруде. Әлеуметтік осал азаматтар саны бірнеше есе өсті, әлеуметтік қолдау шығыстары бюджет кірістерінен жылдам өсуде, әлеуметтік міндеттемелердің үлесі сын көтерер деңгейге жақындауда.
Қалалық мектеп инфрақұрылымы мүмкіндіктерінің шегінде жұмыс істеп тұр – жыл сайын 15-ке дейін жаңа мектеп салу қажет. Төсек-орын тапшылығы және емханалардың шамадан тыс жүктелуі сақталуда.
Әкімдік қаланың опережающее дамуы үшін жағдай жасаудың орнына бюджеттің 60%-ын алып жатқан әлеуметтік шығындарға айтарлықтай ресурстарды бағыттауға мәжбүр.
Жағдайды түзету үшін түбегейлі шаралар қажет.
Аймақтардан астанаға көші-қон ағынының себептерін толық талдауды шұғыл жүргізіп, елде әлеуметтік және экономикалық тартымдылықтың балама орталықтарын құруға бағытталған шешімдер қабылдау қажет. «Ақша азаматтардың соңынан жүреді» принципі енгізіліп, аймақтардың әлеуметтік міндеттемелерін қаржыландыру қайта бөлінеді.
Елдің барлық аймақтарында осал санаттарға әлеуметтік төлемдердің мөлшерін бірыңғай ету қажет. Мемлекеттің алысқа бармайтын, татуластық әлеуметтік саясаты жүзден астам әртүрлі жеңілдіктердің пайда болуына әкеп соқты, оларды «көмекшілер» деп аталатын жеке санаттағы азаматтар «қарап» алады.
Әлі күнге дейін Кеңес Одағының бұрынғы аумағында және одан тыс жерлердегі қақтығыстарға қатысушыларға медициналық қызметтер көрсетіліп, төлемдер төленуде. КСРО жоқ болғанына 35 жыл болды, ал ардагерлер жасарып, көбейіп келеді.
Мемлекет өзінің базалық функциясынан бас тартпайтынын түсіну қажет, бірақ жасанды түрде үрленген әлеуметтік жеңілдіктер – мектептер, ауруханалар, көлік инфрақұрылымы және т.б. салу сияқты нақты дамудан орасан қаражатты аластау.
Бір кезде біздің «әлеуметшілдер» жеңілдік төлемдерге жататын жаңа санатты – толық емес отбасыларды ойлап тапты. Нәтижесінде ажырасулар саны күрт өсті, бұл көрсеткіш бойынша біз бір кезде әлемдік «антирекордшылар» тобына кірдік. Мұндай мысалдар көп, біз өздеріміз жалқаулық пен иждивенчестводы көтермелеп отырмыз.
Жұмыс істеудің қажеті қанша, әр отбасы мүшесіне дерлік, соның ішінде адресдік әлеуметтік көмек алуға болады ғой?
Басқаша айтқанда, әлеуметтік салада рационалды шешімдердің орнына Үкімет кемінде 15 жыл бойы әлеуметтік иждивенчестводы және, тура айту керек, әлеуметтік алаяқтықты көтермелеумен айналысты.
Демографиялық тенденцияларды мұқият зерттеу, көп жылдарға есептелген шешімдер қабылдау сын көтерерлік маңызды. Бірақ бұл салада да тиісті есеп және деректерді талдау орнатылмаған, бұл еңбек нарығы қажеттіліктерін болжауды, инфрақұрылым дамуын жоспарлауды және басқа маңызды міндеттерді шешуді қиындатады.
СЖРА негізінде үлкен деректер құралдары және жасанды интеллект технологиясын енгізе отырып, демографиялық үдерістерді талдау және болжау орталығын құру қажет.
Демографиядағы және еңбек нарығындағы тенденциялар зейнетақы жүйесіне деген көзқарастарды қайта қарауды талап етеді. Зейнетақы жинақтарының төмен деңгейі байқалады, әсіресе өзін-өзі жұмыспен қамтығандар арасында. Үкімет Ұлттық банкпен және СЖРА-мен бірлесіп, зейнетақы жүйесінің қаржылық тұрақтылығын нығайту, ұзақ мерзімді теңгерімді және лайықты зейнетақы деңгейін қамтамасыз ету шараларын қабылдауы тиіс.
Азаматтардың қаржылық сауаттылығын арттыру мәселесі әлі де өзекті. AMANAT партиясы бастамашылық еткен «Қарызсыз қоғам» жобасын іске асыруды жалғастыру қажет. Тек өткен жылы жоба аясында 845 мың адам оқыту мен заңгерлік кеңес алды. Түпкі мақсат – қарыз жүктемесін жеңілдету ғана емес, адамдарға тұрақты табыс қамтамасыз ету.
Мемлекет денсаулық сақтауды дамытуға жүйелі күш салуда. Елде ауылдық фельдшерлік-акушерлік пункттерден бастап мамандандырылған ауруханаларға дейін медициналық нысандардың бүкіл спектрін біртіндеп жаңғырту жүруде.
«Ауылдық денсаулық сақтауды жаңғырту» ұлттық жобасы аясында 540 нысан салынды және биылғы жыл соңына дейін 115 нысан енгізіледі деп күтілуде. Қалаларда бірқатар ірі денсаулық сақтау нысандары енгізілді, мысалы, Астанадағы онкологиялық орталық, Алматыдағы инфекциялық аурулар ғылыми орталығы.
Бұл ретте бюрократиялық кедергілерсіз әртүрлі аймақтарда салынған көп бейінді ауруханаларды іске қосу және жаңаларын салу, соның ішінде МЖӘ механизмдері аясында жеке инвестицияларды тарта отырып жалғастыру қажет. Сонда азаматтардың Астанаға көшу қажеттілігі болмайды.
Басқа бағыттар бойынша да жұмысты белсенділендіру қажет, ең алдымен фармацевтика өнеркәсібін дамыту бойынша. Өз дәрі-дәрмектердің санын және ассортиментін арттыру стратегиялық маңызды міндет, әсіресе жақындағы пандемия тәжірибесін ескере отырып.
Денсаулық сақтау жүйесінің қаржылық тұрақтылығы және медициналық қызметтер мониторингінің тиімділігі күмән тудыруда. Шектеулі қаржы ресурстары жағдайында Әлеуметтік медициналық сақтандыру қоры шығыстарды тежеу үшін жеткізушілерге қатысты күшейтілген бақылау есебінен бюджеттік реттеуші рөлін атқаруда іс жүзінде.
Үкімет жасанды интеллект технологияларын қолдана отырып, медициналық қызметтердің сапасы мен көлемін мониторингілеудің жаңа жүйесін құруы тиіс. Дәрігерлердің мәртебесі мен әлеуметтік жағдайын арттыруға кешенді шаралар қабылдануда. Бұл жұмыс жалғасын табады.
Азаматтардың өмірі мен денсаулығына тікелей әсер ететін тағы бір мәселе – жол қауіпсіздігі. Өткен жылғы Жолдауда мен оған бөлек тоқталған едім.
Әрине, белгілі жұмыс жүргізілуде, бірақ автокөлік апаттарының саны әлі де азаймайды. Жыл басынан бері 22 мыңнан астам жол-көлік оқиғасы тіркелді. Көп нәрсе автокөлік жүргізушілерінің өздеріне байланысты екені айқын, өйткені жол ережесін бұзушылар аз емес.
Әр адам өз өмірі және айналасындағы адамдардың қауіпсіздігі үшін жауапкершілікті сезінуі тиіс. Жүргізу мәдениетін бүкіл қоғам болып қалыптастыру қажет.
Электрсамокаттарға да назар аудару қажет, бұл тақырып қоғамда қызу талқылануда. Екі жыл бұрын жаяу жүргіншілер жолдарында қозғалысты шектейтін заңнамалық өзгерістер енгізілді. Бірақ қоғамдық орындардағы жағдай айтарлықтай өзгерген жоқ, азаматтар әлі де қауіпке ұшырап отыр.
Бүгінгі күні осы саланы реттейтін заңнамалық түзетулер әзірленді, оларды кешіктірмей қабылдау қажет. Әр азаматтың, әр баланың өмірі баға жетпес, мұнда ұсақ-түйек болмайды. Ақыр соңында, бұның бәрі – Қауіпсіз Қазақстанды құру жолындағы маңызды қадамдар.
Келесі мәселе – жасанды интеллект дәуірінде мәдениет және өнерді дамыту. Біз бұрынғыдай бұл салаға үлкен мән береміз, тиісті инфрақұрылым салып, қажет болғанда нысандарды жөндеп, қалпына келтіреміз.
Өнер қайраткерлері дәстүрлеріміз бен мәдениетімізді шетелде насихаттайды, бұл мойындауды лайық. Сондықтан мәдениет қайраткерлерін қажетті қолдауды жалғастырамыз. Бірақ олар өз жұмысында заман талаптарына бейімделуі тиіс.
Белгілі болғандай, мен бұқаралық спортты дамытуға үлкен мән беремін. Аймақтарда әртүрлі спорт нысандары салынуда, балалардың секцияларға қолжетімділігі кеңейтілуде. Ерекше қажеттіліктері бар адамдар мен қарт азаматтарға арналған спорт клубтары ашылуда.
Спорт және дене шынықтыру қоғам өмірінің ажырамас бөлігі болу үшін отбасылық спорт дәстүрлерін қалыптастыру маңызды. Сонымен қатар, кәсіби спорт саласында оң өзгерістер болуда.
Бұған дейін мен легионерлерді бюджеттен қаржыландыруды шектеуді тапсырған едім. Депутаттар бұл бастаманы қолдап, тиісті заң қабылдады. Бірақ осымен шектелуге болмайды, әрі қарай жүру қажет. Футбол клубтарын жекешелендіру жұмысын жеделдету қажет. Бүгінгі күні төрт қазақстандық футбол клубы танымал кәсіпкерлердің иелігіне өтті. Оларға осы үшін алғыс білдіремін.
Бірақ футболды коммерцияландыруды жалғастыру қажет, онсыз, әлемдік тәжірибе көрсеткендей, Қазақстанда футбол дамымайды. Кәсіби спортты қазіргі әлемде лайықты табыс әкелетін бизнес-индустрия ретінде қарастыру қажет.
Мен жариялаған міндеттер Қазақстанның әрі қарай қарқынды дамуы үшін сын көтерерлік маңызды. Олар елдің цифрлық жаңғыртуымен тығыз байланысты. Стратегиялық бағытымыздың негізгі құрамдас бөлігі жасанды интеллектті кеңінен енгізу және толық цифрландыру болуы тиіс, олар елдің барлық салалардағы әлеуетін еселеп арттыра алады.
Елімізде суперкомпьютердің іске қосылуы – әрине, табыс, бірақ оны Үкімет және бүкіл қоғам Қазақстанды шынайы цифрлық мемлекетке айналдырудың қарқынды, көп қырлы жұмысының басы ғана деп қарастыруы тиіс.
Бұл мақсатты тиімді іске асыру үшін Үкімет барлық бастамалар мен жобаларды жалпыұлттық стратегияға біріктіретін цифрландыру және жасанды интеллектті дамытудың бірыңғай тұжырымдамалық құжатын Digital Qazaqstan әзірлейді. Сонымен қатар, елдің терең цифрлық трансформациясы – азаматтарымыздың өмірін жақсартуға апаратын жол ғана.
Мемлекет әр азаматтың лайықты табысы болуы, сапалы әлеуметтік қызметтер алуы, ертеңгі күнге сенімді болуы үшін барлық жағдайды жасайды. Жүргізіліп жатқан реформалардың барлығы азаматтардың әл-ауқатын арттыруға және елдің жан-жақты дамуына бағытталған. Қазақстанның халықаралық беделін нығайтуға бағытталған күш-жігеріміз де осыған арналған.
Теңгерімді, конструктивті сыртқы саясаттың, мемлекетіміздің стратегиялық ұлттық мүдделеріне сәйкес жүргізілуінің Қазақстанның цифрландыру және жасанды интеллект дәуіріндегі тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамуына үлкен пайда әкелетініне сенімдімін.
Көптеген елдердің Қазақстанмен достық қатынастар және өзара тиімді ынтымақтастық орнатуға ұмтылуы ең алдымен халықаралық аренада еліміздің беделі мен сұранысына куә.
Қазақстан маңызды халықаралық мәселелерді шешуге өз үлесін қосуда, көрші және алыс елдерді қоса алғанда, барлық мүдделі мемлекеттермен ынтымақтастықты бағалайды.
Күндердің күнінде Қытайға ресми сапарым өтті, онда мәңгілік стратегиялық әріптестік рухында дамып келе жатқан екіжақты қатынастардың бүкіл кешені бойынша жемісті келіссөздер өтті. Түркия және Қырғызстанға сапарларым табысты болды. Жыл соңында Ресей, Өзбекстанға сапарлар жоспарлануда, Астанада Әзірбайжан, Армения, Түрікменстан басшыларын қабылдауға дайындалуда, азиялық, еуропалық және африкалық бірқатар елдер басшыларымен кездесулер мен келіссөздер жоспарланған. Қазақстан-америка диалогы белсенді дамуда. Еуропалық одақпен көп қырлы байланыстар дамуда.
Ағымдағы жыл есте қаларлық даталарға толы болды. Бұл, ең алдымен, Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуына 80 жыл. Мәскеуде және Пекиньде өткен салтанатты шараларды адамзат тарихындағы ең қанды соғыс барысындағы ондаған миллион құрбандарды мәңгі еске алу және оның қорытындыларын қайта қарау әрекеттері мен жаңа әлемдік қақтығыс бастау талпыныстарына ескерту ретінде қарастыру қажет.
Берік бейбітшілік және жалпыға ортақ прогресс үшін компромисстер іздеу қажет, «жаман бітім жақсы даудан жақсы». Сондықтан Қазақстан Аляскадағы ресей-америка саммитінің қорытындыларын, сондай-ақ Президент Трамптың делдалдығымен Вашингтонда Әзірбайжан мен Армения арасында бейбітшілік туралы декларацияға қол қойылуын құптады.
Екінші есте қаларлық дата – Екінші дүниежүзілік соғыс қорытындыларының негізгі институционалдық көрінісі болған Біріккен Ұлттар Ұйымының 80 жылдығы. БҰҰ-ның баламасы әлі жоқ, және Қазақстанның пікірінше, ол барлық өзекті халықаралық мәселелерді әділ шешудің негізгі келіссөз алаңы ретінде әрекет етуі тиіс.
Сонымен қатар, БҰҰ-ны реформалау, ең алдымен оның негізгі органы – Қауіпсіздік Кеңесін реформалау уақыты жетті. Жақын арада Нью-Йорктағы Бас Ассамблеяның мерейтойлық сессиясында сөз сөйлеуді жоспарлап отырмын, онда халықаралық жағдайға Қазақстанның көзқарасын, соның ішінде Біріккен Ұлттар Ұйымын реформалау бойынша ұсыныстарды ұсынамын.
Қымбатты отандастар!