_____Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 18 қарашадағы № 410-V ҚРЗ «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Заңы (бұдан әрі – Заң) осы саладағы қоғамдық қатынастарды реттейді және Қазақстан Республикасының сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясатын жүзеге асыруға бағытталған. Заң еліміздің аумағында жеке және заңды тұлғаларға қолданылады.
_____Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 18 қарашадағы «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Заңына сәйкес сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылдың негізгі мақсаты қоғамда сыбайлас жемқорлықты жою болып табылады. Бұл мақсатқа қоғамда сыбайлас жемқорлыққа төзбеушілік атмосферасын қалыптастыру, сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарына ықпал ететін жағдайлар мен себептерді анықтау, сондай-ақ қарсы іс-қимыл субъектілері арасындағы өзара іс-қимылды нығайту сияқты бірқатар міндеттерді шешу арқылы қол жеткізіледі.
_____Қазақстан Республикасының «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Заңының 8-бабы (бұдан әрі – Заң) сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жүйесін жетілдіру мәселелерін реттейді.
_____Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін талдау – сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарын жасауға ықпал ететін себептер мен жағдайларды анықтау және зерделеу. Заңға сәйкес сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін талдау сыртқы және ішкі талдау түрлеріне бөлінеді. Талдау нәтижелері бойынша сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарын жасауға ықпал ететін себептер мен жағдайларды жоюға бағытталған шаралар қабылданады.
_____Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін сыртқы талдау.
_____Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін сыртқы талдауды сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясат жөніндегі уәкілетті орган жүргізеді. Сыртқы талдау шеңберінде: мемлекеттік органдар мен ұйымдардың, сондай-ақ квазимемлекеттік сектор субъектілерінің қызметіне әсер ететін құқықтық және өзге де актілердегі сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін анықтау; мемлекеттік органдар мен ұйымдардың, квазимемлекеттік сектор субъектілерінің ұйымдастырушылық-басқарушылық қызметіндегі сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін анықтау.
_____Сыртқы талдауды жүргізу үшін сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылдың басқа да субъектілерінің мамандары мен сарапшылары тартылуы мүмкін.
_____Сыртқы талдау нәтижелері бойынша мемлекеттік органдар, ұйымдар және квазимемлекеттік сектор субъектілері анықталған, сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарын жасауға ықпал ететін себептер мен жағдайларды жою жөнінде шаралар қабылдайды.
_____Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін ішкі талдау.
_____Мемлекеттік органдар, ұйымдар және квазимемлекеттік сектор субъектілері сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне ішкі талдау жүргізеді.
_____Ішкі талдау тиісті мемлекеттік органның немесе ұйымның қызметінде тікелей сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін анықтауға, сондай-ақ сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарының туындауына ықпал етуі мүмкін себептер мен жағдайларды айқындауға бағытталған.
_____Ішкі талдау жүргізу барысында нормативтік құқықтық актілер, ішкі құжаттар, ұйымдастырушылық-басқарушылық процестер және сыбайлас жемқорлық тәуекелдері туындауы мүмкін қызметтің өзге де бағыттары зерделенеді. Ішкі талдау нәтижелері бойынша анықталған, сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарын жасауға ықпал ететін себептер мен жағдайларды жою жөнінде шаралар қабылданады. Ішкі талдауды жүргізудің үлгілік тәртібін сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясат жөніндегі уәкілетті орган айқындайды.
_____Сыбайлас жемқорлыққа қарсы стандарттар – қоғамдық қатынастардың белгілі бір саласы үшін белгіленген, сыбайлас жемқорлықтың алдын алуға бағытталған ұсынымдар жүйесі. Мұндай стандарттар құқық қолдану практикасында ескерілуі және Қазақстан Республикасының заңнамасындағы өзгерістерді ескере отырып жаңартылып отыруы тиіс.
_____Негізгі шектеулер мен мінез-құлық қағидалары.
_____Осы баптың талаптары мынадай санаттағы адамдарға қолданылады:
_____жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамдар;
_____мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдар;
_____мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдарға теңестірілген адамдар;
_____лауазымды адамдар.
_____Сыбайлас жемқорлықтың алдын алу мақсатында мемлекеттік қызметшілер заңнамада белгіленген шектеулерді сақтауға және қызметтік өкілеттіктерін жеке мүдделері үшін пайдалануға жол бермеуге міндетті.
_____Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін жою жөніндегі шаралар.
_____Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін талдау қорытындылары бойынша анықталған кемшіліктерді жоюға және сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарының алдын алуға бағытталған нақты шаралар қабылдануы тиіс. Мұндай шараларға мыналар жатады: ішкі рәсімдер мен регламенттерді жетілдіру; сыбайлас жемқорлыққа жағдай жасайтын факторларды жою; шешімдер қабылдау процестерінің ашықтығын арттыру; ішкі бақылауды күшейту; өкілеттіктер мен жауапкершілікті нақты бөлу; мемлекеттік қызметшілердің жұмысын ұйымдастыруды жетілдіру; мүдделер қақтығысының алдын алу; қызметкерлердің құқықтық және сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетін арттыру.
_____Осылайша, сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін талдау сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылдың негізгі профилактикалық тетіктерінің бірі болып табылады. Оны жүргізу сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарын жасауға ықпал ететін себептер мен жағдайларды уақтылы анықтауға және оларды жою үшін қажетті шараларды қабылдауға мүмкіндік береді.
_____Негізгі тыйымдар: Мемлекеттік функцияларды орындаумен үйлеспейтін қызметпен айналысуға жол бермеу. Заңда белгіленген жағдайларда жақын туыстардың, ерлі-зайыптылардың және жекжаттардың бірлесіп қызмет атқаруына жол бермеу. Заңнамада белгіленген өзге де сыбайлас жемқорлыққа қарсы шектеулерді сақтау. Мүдделер қақтығысын басқару.
_____Мүдделер қақтығысы – қызметшінің жеке мүдделері оның өз міндеттерін объективті орындауына кедергі келтіруі мүмкін болатын жағдай.
_____Хабарлау міндеті: мүдделер қақтығысы туындаған немесе оның туындау мүмкіндігі болған кезде қызметші өзінің басшысына жазбаша түрде хабарлауға міндетті.
_____Әрекет ету шаралары: басшы қызметшіні нақты міндеттерді орындаудан шеттетуге, оның лауазымдық нұсқаулықтарын өзгертуге немесе мүдделер қақтығысын жою үшін өзге де шаралар қабылдауға міндетті.
_____Туыстардың бірлесіп қызмет атқаруына қойылатын талаптар.
_____Қызметшілер жақын туыстары, жұбайлары немесе жекжаттары тікелей бағынысында болатын лауазымдарды атқара алмайды. Мұндай бұзушылық анықталған кезде оны заңда белгіленген тәртіппен жою жөнінде шаралар қабылданады.
_____Қаржылық бақылау:
_____Мемлекеттік қызметшілер заңнамада белгіленген қаржылық бақылау талаптарын сақтауға және заңда көзделген кірістері мен мүлкі туралы декларацияларды ұсынуға міндетті.
_____Сыбайлас жемқорлық туралы хабарлау міндеті:
_____Дайындалып жатқан, жасалып жатқан немесе жасалған сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылығы туралы ақпаратқа ие адам бұл туралы дереу басшылыққа және (немесе) уәкілетті мемлекеттік органдарға хабарлауға міндетті.
_____Жауапкершілік:
_____Сыбайлас жемқорлыққа қарсы шектеулерді сақтамау заңда белгіленген жағдайларда жұмыстан шығаруға немесе атқаратын лауазымынан босатуға негіз болып табылады.
_____Заңда мүдделер қақтығысы жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген, оларға теңестірілген адамдардың және лауазымды адамдардың жеке мүдделері мен олардың лауазымдық өкілеттіктері арасындағы қайшылық ретінде айқындалады. Бұл қайшылық олардың лауазымдық міндеттерін орындамауына немесе тиісінше орындамауына әкеп соғуы мүмкін.
_____Осылайша, Қазақстан Республикасының «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Заңының 8-бабы аталған адамдардың барлығынан мүдделер қақтығысы жағдайларына жол бермеуді ғана емес, сондай-ақ туындаған немесе ықтимал мүдделер қақтығысы туралы белсенді түрде хабарлауды талап ететін қатаң тетікті белгілейді. Бұл жоғары тұрған басшылыққа туындаған немесе ықтимал қайшылықты жою үшін тиісті әкімшілік шараларды жедел қабылдауға мүмкіндік береді.