1. Сыбайлас жемқорлық тәуекелі ұғымы
«Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес сыбайлас жемқорлық тәуекелі – сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарының жасалуына ықпал ететін себептер мен жағдайлардың туындау мүмкіндігі. Сыбайлас жемқорлықтың алдын алу процесі алдын алу шаралары жүйесін енгізу арқылы осындай факторларды зерделеуді, анықтауды, шектеуді және жоюды қамтиды.
2. Тәуекелдерді анықтау тетіктері
Мемлекеттік және жеке ұйымдар қызметіндегі әлсіз тұстарды анықтау үшін екі негізгі құрал пайдаланылады:
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мониторинг – сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясаттың тиімділігі, құқық қолдану практикасы және қоғамның сыбайлас жемқорлық деңгейін қабылдауы туралы ақпаратты жинау және талдау.
Дереккөздер ретінде статистикалық мәліметтер, азаматтардың өтініштері, бұқаралық ақпарат құралдарындағы жарияланымдар және әлеуметтік сауалнамалар нәтижелері пайдаланылады. Мониторинг нәтижелері көбінесе тәуекелдерге терең талдау жүргізуге негіз болады.
Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін талдау – ұйымдардың қызметін сыбайлас жемқорлыққа ықпал ететін нақты жағдайларды анықтау мақсатында тікелей зерделеу.
3. Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін талдау түрлері («Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» ҚР Заңының 8-бабы)
Заң талдауды екі деңгейге бөледі:
Сыртқы талдау – сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі уәкілетті орган жүргізеді. Ол нормативтік құқықтық актілердегі және мемлекеттік органдардың ұйымдастырушылық-басқарушылық қызметіндегі тәуекелдерді анықтауға бағытталған.
Ішкі талдау – әрбір мемлекеттік орган мен ұйым оны өз бетінше жүргізуге және оның нәтижелері бойынша анықталған факторларды жою жөнінде шаралар қабылдауға міндетті.
4. Тәуекелдердің алдын алу және себептерін жою
Тәуекелдер анықталғаннан кейін заң оларды барынша азайту және жою бойынша шаралар қабылдауды міндеттейді: мемлекеттік органдар мен ұйымдар сыртқы талдау нәтижелері бойынша берілген ұсынымдарды орындауға міндетті; уәкілетті орган осы ұсынымдардың орындалуына мониторинг жүргізеді; сыбайлас жемқорлықтың алдын алуға бағытталған қоғамдық қатынастардың нақты салалары үшін ұсынымдар жүйесі болып табылатын сыбайлас жемқорлыққа қарсы стандарттар енгізіледі.
5. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы сараптама және стандарттар
Жаңа тәуекелдердің туындауына жол бермеу мақсатында нормативтік құқықтық актілер жобаларына ғылыми сыбайлас жемқорлыққа қарсы сараптама, сондай-ақ сыбайлас жемқорлыққа ықпал ететін нормаларды анықтау үшін құқықтық сараптама жүргізіледі.
Бұл заңдарды әзірлеу кезеңінде-ақ теріс пайдалануға мүмкіндік беретін жағдайларды болдырмауға мүмкіндік береді.
Осылайша, сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін анықтау және олардың алдын алу жүйесі мынадай үздіксіз циклге негізделеді: ақпарат жинау (мониторинг) – терең зерделеу (талдау) – себептер мен жағдайларды жою бойынша шаралар қабылдау (ұсынымдар мен стандарттар) – орындалуын бақылау.