2015 жылғы 18 қарашадағы Қазақстан Республикасының «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Заңының 4-бабын түсіндіру

      «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» 2015 жылғы 18 қарашадағы Қазақстан Республикасының Заңы (бұдан әрі - Заң) осы саладағы қоғамдық қатынастарды реттейді және Қазақстан Республикасының Сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясатын іске асыруға бағытталған. Заң ел аумағында жеке тұлғаларға да, заңды тұлғаларға да қатысты қолданылады.

     Заңға сәйкес, сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылдың негізгі мақсаты - қоғамдағы сыбайлас жемқорлықты жою болып табылады. Бұл мақсатқа қол жеткізу қоғамда сыбайлас жемқорлыққа төзбеушілік ахуалын қалыптастыруды, сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарға ықпал ететін жағдайлар мен себептерді анықтауды және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл субъектілерінің өзара іс-қимылын нығайтуды қоса алғанда, бірқатар міндеттерді шешу арқылы жүзеге асырылады.

     Бұл қызметтің негізі Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылдың негізгі қағидаттарын белгілейтін Заңның 4-бабы болып табылады.

     Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл – бұл сыбайлас жемқорлықтың алдын алуға, сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыруға, құқық бұзушылықтарды анықтауға, жолын кесуге және тергеп-тексеруді, сондай-ақ олардың салдарын жоюға бағытталған субъектілердің (мемлекеттік органдарды, уәкілетті органды, квазимемлекеттік сектор субъектілерін, қоғамдық бірлестіктерді, жеке және заңды тұлғаларды қоса алғанда) қызметі.

     Бұл қызмет келесі сегіз қағида негізінде жүзеге асырылады:

     1. Заңдылық. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл субъектілері қолданатын барлық әрекеттер мен шаралар Қазақстан Республикасының Конституциясына және өзге де нормативтік актілерге сәйкес келуін талап ететін негізгі қағидат.

     2. Адам мен азаматтың құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін қорғау басымдығы. Бұл қағидат азаматтардың құқықтарын қорғау сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес процесінде басты құндылық болып табылатынын атап көрсетеді.

     3. Жариялылық пен ашықтық. Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін төмендетудің негізгі құралы болып табылатын мемлекеттік органдардың қызметі туралы ақпараттың ашықтығы мен қолжетімділігін қамтамасыз ету.

     4. Мемлекет пен азаматтық қоғамның өзара іс-қимыл жасауы. Азаматтық қоғам мен жеке тұлғалар, құқық бұзушылықтар туралы хабарлау, заңнаманы жетілдіру жөнінде ұсыныстар енгізу және түсіндіру жұмыстарын жүргізу арқылы сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылға белсенді қатысады.

     5. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл шараларын жүйелі және кешенді пайдалану. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл шаралары құқық бұзушылықтарды анықтау мен тергеп-тексеруді ғана емес, сонымен қатар, сыбайлас жемқорлыққа қарсы мониторингті, сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін талдауды, қаржылық бақылауды және сыбайлас жемқорлыққа қарсы шектеулерді белгілеуді де қамтиды.

     6. Сыбайлас жемқорлықтың алдын алу шараларын басым қолдану. Бұл қағидат сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтар жасауға ықпал ететін себептер мен жағдайларды зерделеу, анықтау, шектеу және жою жөніндегі алдын алу іс-әрекеттеріне назар аударады.

     7. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылға жәрдем көрсететін адамдарды қорғау және көтермелеу. Сыбайлас жемқорлық фактілері туралы хабарлайтын адамдар мемлекеттің қорғауында болады, ал келісім болған кезде, олардың жүгінуі туралы ақпарат құпия болып табылады. Сонымен қатар қорғау, еңбек қатынастары саласындағы құқықтардың бұзылуына қарсы шараларды қамтиды.

     8. Сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарды жасағаны үшін жазаның бұлтартпастығы қағидаттары негізінде жүзеге асырылады. Бұл қағида сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтары үшін заңда әкімшілік немесе қылмыстық жауаптылық белгіленген кінәлі тұлғалардың Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексіне немесе Әкімшілік құқық бұзушылық туралы Кодексіне сәйкес жауапқа тартылуын қамтамасыз етеді.

     Бұл қағидаттар Заңның 2-тарауында көрсетілген сыбайлас жемқорлыққа қарсы шаралардың бүкіл жүйесін іске асыру тәсілін анықтайды, нақтырақ:

• Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мониторинг – сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясаттың тиімділігін бағалау үшін ақпарат жинау және талдау жөніндегі қызмет.
• Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін талдау – уәкілетті орган (сыртқы), сондай-ақ ұйымдардың өздері (ішкі) жүргізетін, құқық бұзушылықтарға ықпал ететін себептер мен жағдайларды анықтау және зерделеу.
• Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру – қоғамда сыбайлас жемқорлыққа төзбеушілікті көрсететін құндылықтар жүйесін сақтауға және нығайтуға бағытталған білім беру, ақпараттық және ұйымдастырушылық шаралар арқылы жүзеге асырылатын қызмет.
• Сыбайлас жемқорлыққа қарсы шектеулер – жауапты мемлекеттік лауазымдарды атқаратын адамдар үшін нақты тыйым салулар (мысалы, кәсіпкерлік қызмет, жақын туыстарымен бірге жұмыс істеу, шетелдік банктерде шоттарды ашу бойынша шектеулер).

     Сәйкесінше, 4-бап Қазақстан Республикасындағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес жөніндегі барлық қызмет заңды, ашық, азаматтардың құқықтарының алдын алуға және қорғауға бағытталғанын қамтамасыз ете отырып, Заңның идеологиялық өзегі болып табылады.

     (Дереккөз: 2015 жылғы 18 қарашадағы Қазақстан Республикасының «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Заңы.)