Кіріспе
Қазіргі уақытта біздің елімізде республика басшылығының бастамасымен және қоғамның сұранысы бойынша жаңа Қазақстанды құруға бағыт алынғанын ескере отырып, "әділ" мемлекет құру үшін басты міндеттердің бірі, өкінішке орай, біздің өміріміздің көптеген салаларына енген Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес болып табылады.
Мемлекет Басшысы Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев 2022 жылғы 1 ақпанда сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелері жөніндегі кеңесте сөйлеген сөзінде Сыбайлас жемқорлыққа қарсы бескасыз күрес мемлекеттік саясаттың негізгі басымдықтарының бірі болып табылатынын атап өтті. Оның пікірінше, заңның үстемдігін орнату және осы құқықтық мемлекетті құру үшін, ең алдымен, сыбайлас жемқорлықты жою қажет.
Бұл кеңесте Кеден, құрылыс, білім беру және денсаулық сақтау салаларындағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес мәселелеріне ерекше назар аударылды.
2022 жылғы 2 ақпанда ҚР Президентінің Жарлығымен "2022-2026 жылдарға арналған сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясат тұжырымдамасы" және "оны іске асыру жөніндегі іс-қимыл жоспары"бекітілді.
Тұжырымдама салдармен күрестен сыбайлас жемқорлықтың алғышарттарын жүйелі түрде жоюға, күшті сыбайлас жемқорлыққа қарсы иммунитетті қалыптастыруға, барлық бағыттар бойынша бескасыз күреске көшуге бағытталған.
Іс-қимыл жоспарында мынадай міндеттерді шешуге бағытталған тұжырымдама ережелерін іске асыру жөніндегі іс-шаралардың нақты тізбесі көзделген:
- сыбайлас жемқорлыққа төзбеушілікті қалыптастыру;
- сыбайлас жемқорлық мүмкіндіктерін жою;
- жауапкершіліктің бұлтартпастығын қамтамасыз ету жөніндегі шараларды жетілдіру;
- сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылдағы азаматтық қоғамның рөлін күшейту;
- сыбайлас жемқорлыққа қарсы шараларды іске асырудың тиімді мониторингін қамтамасыз ету;
- сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі уәкілетті органның қызметін одан әрі жетілдіру.
2. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл бойынша қабылданатын шаралар
Өздеріңіз білетіндей, қолданыстағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы заңнамаға сәйкес сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылды өз құзыреті шегінде барлық мемлекеттік органдар, ұйымдар, квазимемлекеттік сектор субъектілері мен лауазымды адамдар жүргізуге міндетті.
Департаменттің сыбайлас жемқорлықтың алдын алу жөніндегі негізгі міндеттерінің бірі алдын алу шараларын қолдана отырып, алдын алу жұмыстарын жүргізу болып табылады.
Сонымен, сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтардың алдын алу мақсатында департаменттің өзінде де, оның құрылымдық бөлімшелерінде де шаралар кешені көзделген және іске асырылуда, атап айтқанда:
- Департамент қызметіндегі осалдықтарды анықтауға мүмкіндік беретін сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін талдау;
- сыбайлас жемқорлыққа қарсы мониторинг, оның шеңберінде қызметкерлерді қылмыстық жауапкершілікке тартуға ықпал еткен себептер мен жағдайлар талданады және мұндай жағдайларға жол бермеу бойынша нақты шаралар әзірленеді;
- сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті арттыру жөніндегі іс-шаралар, оның ішінде сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызметпен және басқа да мүдделі мемлекеттік органдармен бірлесіп.
2022 жылы сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті арттыру шеңберінде 13 іс-шара, оның ішінде 10 семинар, 1 брифинг, 2 дөңгелек үстел өткізілді. БАҚ-та сыбайлас жемқорлыққа қарсы тақырыпта 102 материал орналастырылды, оның ішінде интернет-ресурстарда 90 жарияланым, әлеуметтік желілерде 11 бейнеролик, теледидарда 1 сөз сөйлеу орналастырылды.
- қаржылық бақылау, оның шеңберінде біз "банктер және банк қызметі туралы" ҚР Заңының 50-бабының 6-1-тармағына сәйкес "Каспий банкі" АҚ қызметкерлеріміздің карточкалық шоттары бойынша транзакцияларға талдау жүргіземіз, бұл Департамент қызметкерлерінің карточкаларына ақшалай қаражаттың күдікті түсімдерін бақылауға мүмкіндік береді.
Мониторинг нәтижелері бойынша сенімсіз қызметкерлерді жұмыстан шығарудың нақты фактілері бар. Аталған іс-шаралар мемлекеттік кірістер органдары жүйесінде алғаш рет өткізілді және Қаржы министрлігінің нұсқауы бойынша министрліктің барлық құрылымдық бөлімшелерінде енгізу үшін оң тәжірибе ретінде қабылданды.
2022 жылы сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызметтің қатысуымен Біз:
- "Almatyanticorruption (АЛМАТЫАНТИКОРРАПШН)парақшасында Facebook платформасында сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін төмендету бойынша жүргізіліп жатқан жұмыстар туралы ашық диалог "тақырыбында тікелей эфир;
– ҚР Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі Алматы қаласы бойынша департаменті басшысының бірінші орынбасары Д. Т. Таумұраттың, Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Әдеп жөніндегі уәкілі А. Е. Калиясовтың, Алматы қаласы бойынша сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл Департаменті өкілдерінің қатысуымен Департамент бөлімшелерінің қызметкерлерімен кеңестер;
- Алматы қаласы әкімінің орынбасары А. Е. Әбдіқадыровтың, Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігінің превенция қызметінің басшысы С. К. Ахметжановтың, Алматы қаласы бойынша МКД басшылығының қатысуымен "Антикор Орталық" алаңында кедендік және салықтық әкімшілендіру мәселелерін, бизнес пен Алматы қаласы халқының жүйелік проблемаларын талқылау, сондай-ақ бизнесті қорғау мәселелері бойынша дөңгелек үстелдер кәсіпкерлер.
2023 жылғы 15 ақпанда Сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызмет басшылығымен және Алматы қаласы әкімімен кеңестер өткізілді.
Сыбайлас жемқорлық деңгейін төмендетуге әсер ететін тағы бір маңызды фактор мемлекеттік қызметтерді цифрландыру болып табылады, бұл салық төлеушілер мен СЭҚ қатысушыларының лауазымды тұлғалармен байланысын айтарлықтай төмендетуге мүмкіндік береді.
Бүгінгі таңда 44 Мемлекеттік қызметтің 43-і немесе 97,7% автоматтандырылған. 2022 жылы Алматы қаласының мемлекеттік кіріс органдарымен барлығы 3 168 682 Мемлекеттік қызмет көрсетілді (2023 жылғы қаңтар – 327 374), оның ішінде электрондық түрде – 99,5%.
"E-Salyq Azamat" (530645 салық төлеуші) және "E-Salyq Buisness" (18949 НП) жобалары табысты жұмыс істейді, мұнда салық төлеуші барлық қажетті қызметтерді онлайн ала алады. Интернет-ресурстар арқылы халықпен толыққанды кері байланысты қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін "e-Otinish" азаматтардың өтініштерін қабылдау мен өңдеудің бірыңғай платформасы бағдарламасын енгізу сыбайлас жемқорлықтың алдын алуда оң рөл атқарады. 2022 жылы азаматтардың 54011 өтініші келіп түсті және өңделді (2023 жылғы қаңтар – 4496), оның ішінде 1411 шағым (2023 жылғы қаңтар – 163).
Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін қысқарту мақсатында камералдық бақылау нәтижелері бойынша хабарламаларды салық төлеушілер қашықтықтан тәртіпте Департаменттің лауазымды адамдарымен нақты байланыссыз орындайды. 2022 жылы бұзушылықтардың жалпы сомасы 4 043,3 млрд. теңгеге (2023 жылғы қаңтар – 19093) 53675 хабарлама қалыптастырылды және жолданды (2023 жылғы қаңтар – 9,2 млрд.), оның ішінде бұзушылықтар сомасы 2 387,0 млрд.теңгеге 24367 хабарламаға электрондық түсініктеме беру арқылы қашықтықтан орындалды.
2022 жылы АСТАНА-1 АЖ – да 302641 декларация тіркелді, оның ішінде 198835 декларация (65,7%) тәуекелдерді басқару жүйесімен жасыл дәлізге айқындалды, яғни Департамент лауазымды адамдарының қатысуынсыз шығарылды (2023 жылғы қаңтар-26439 ТТ оның 17580-і немесе жасыл дәлізде 66,5%).
Сыбайлас жемқорлық көріністерінің алдын алу және алдын алу мақсатында Мемлекеттік кірістер органдары қызметкерлерінің көрсетілетін қызметті алушылармен өзара іс-қимылы жүріп жатқан Департамент үй-жайлары бейнебақылау жүйесімен жарақтандырылған, ол арқылы мемлекеттік кірістер комитетінің Ахуалдық орталығы тұрақты мониторинг жүргізеді. Департамент қызметкерлері кедендік тексеруді жүргізу кезінде бейнетіркегіштермен жарақтандырылады, олардың бейнесі тікелей жоғарыда көрсетілген орталыққа беріледі.
Бұл шаралар бізге сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін қашықтықтан анықтауға мүмкіндік береді, лауазымды адамдардың халықпен және бизнес субъектілерімен байланысы жойылады.
Сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтардың алдын алу бойынша қабылданып жатқан шаралар оң нәтиже беретініне назар аударғым келеді, бұл Департамент пен оның құрылымдық бөлімшелерінің қызметкерлерін қылмыстық жауапкершілікке тарту фактілерін жылдан жылға төмендету бойынша серпінмен айғақталады.
Өткен 2022 жылы Департаменттің лауазымды тұлғаларына қатысты 2 қылмыстық іс қозғалды, олар бойынша 3 қызметкер ұсталды (2019 жылы 5 қызметкерге қатысты іс қозғалды, 2020 жылы – 5, 2021 жылы – 3).
2022 жылы 4 лауазымды тұлға сотталды (2018 – 15, 2019 – 2, 2020-6, 2021-5).
2023 жылы қозғалған қылмыстық іс шеңберінде Департаменттің 2 лауазымды адамына қатысты сотқа дейінгі тергеу жүргізілуде.
3. Сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарға ықпал ететін себептер мен жағдайларды талдау
Сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарды жасауға ықпал еткен себептер мен жағдайларды талдау сыбайлас жемқорлық қызметкерлерінің бейімділігіне әсер ететін негізгі факторлардың бірі мемлекеттік кірістер органдарының қызметкерлерін материалдық қамтамасыз етудің төмен деңгейі болып табылатынын көрсетті, бұл олардың қызметтік міндеттерін адал орындаудағы уәждемесіне теріс әсер етеді.
Менің нұсқауым бойынша Департаменттің құрылымдық бөлімшелерінде және ҰБТ-да материалдық қиындықтары бар қызметкерлер арасынан "тәуекел тобын" анықтау мәніне талдау жүргізілді. Департамент пен ЕҚД қызметкерлерінің шамамен 40% - ы осы топқа кіретіні анықталды. Жалақысының көп бөлігін ипотека және несиенің басқа түрлері бойынша төлемдерге жұмсауға мәжбүр болған қызметкерлеріміздің жоғары несиелендірілуі атап өтілді.
Осыған байланысты, біз мемлекеттік кірістер комитеті мен Қаржы министрлігінің алдына бірнеше рет еңбекақы төлеу жүйесін қайта қарау және бонустық жүйені құру туралы мәселе қойдық, онда жұмыс көрсеткіштеріне байланысты жыл қорытындысы бойынша қомақты ақшалай үстемеақы төленетін болады.
Қазіргі уақытта Қаржы министрлігінде мемлекеттік кірістер органдары қызметкерлерінің жалақысын едәуір арттыру мәселесі қаралуда. Сонымен қатар, ең көп жалақы төменгі деңгейдегі қызметкерлерде өсуі керек.
Тәуекелдерді талдау және сыбайлас жемқорлыққа қарсы мониторинг Департамент қызметінде біз ерекше назар аударуымыз қажет бірқатар сыбайлас жемқорлық учаскелерін анықтады.
Атап айтқанда, кедендік бақылаудың әртүрлі нысандарын жүзеге асыру кезінде кеден бекеттері мен кеден блогының басқа да бөлімшелері қызметкерлерінің заңсыз сыйақы алу тәуекелдері бар, оның ішінде декларациялар шығаруды жеделдету, тауарларды кедендік тазарту кезінде ТТН қосымша есептеу сомаларын азайту, кедендік тексеруді сапасыз жүргізу үшін.