2026 жылғы 1 қаңтардан бастап Қазақстанда жаңа Салық кодексі күшіне енді, ол мемлекет пен салық төлеушілер арасындағы қатынастарды реттеу тәсілін айтарлықтай жаңартты. Реформа салықтық әкімшілендіруді жеңілдетуге, салық органдарының сервистік функциясын жаңғыртуға және бизнестің ашықтығын арттыруға бағытталған.
Бұл ретте салық төлеушілердің құқықтары кеңейтіліп, олардың міндеттері құрылымдалған және нақтыланған.
Қызмет көрсету моделі: жазаның орнына көмек
Жаңа салық заңнамасының негізгі қағидаттарының бірі әкімшіліктің сервистік моделі болды. Енді салық органдары міндеттемелердің орындалуын бақылап қана қоймай, салық төлеушілерге олардың дұрыс орындалуына ықпал етеді.
Бұл салық төлеушінің салық салу мәселелері бойынша түсініктемелер алу, электрондық сервистерге қол жеткізу, сондай-ақ салықтық жеңілдіктер мен шегерімдерді қажетсіз әкімшілік кедергілерсіз қолдану құқығын бекітуден көрінеді. Осылайша, мемлекет бизнеспен және азаматтармен өзара іс-қимылдың әріптестік моделіне көзқарасты жүзеге асырды.
Салық төлеушілердің негізгі құқықтары
Жаңа Салық кодексі салық төлеушілердің құқықтарының негізгі кепілдіктерін сақтайды және сонымен бірге олардың мазмұнын кеңейтеді. Негізгі құқықтарға мыналар жатады:
- салық заңнамасын қолдану мәселелері бойынша салық органдарына түсініктеме алу;
- салық жеңілдіктерін, шегерімдерді және арнайы салық режимдерін қолдану;
- заңда белгіленген шектерде салық салу режимін таңдау;
кірістер мен міндеттемелер туралы мәліметтерге қатысты салық құпиясын сақтау;
- салық органдарының әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) әкімшілік және сот тәртібімен шағымдану;
- артық төленген салықтарды есепке жатқызу және қайтару;
- салық міндеттемесін орындауды кейінге қалдыру немесе бөліп төлеу.
2026 жылы жеке тұлғаларға әлеуметтік маңызы бар шығындар мен міндетті төлемдерге салық салынатын кірісті азайтуға мүмкіндік беретін жеке салық шегерімдерін қолдану құқығы ерекше маңызға ие болды.
Салық төлеушілердің міндеттері: жауапкершілікті күшейту және цифрландыру
Құқықтардың кеңеюімен қатар, жаңа Салық кодексі салық төлеушілердің міндеттерін нақты белгіледі. Негізгі міндет салық міндеттемесін орындау болып қала береді, оның ішінде бюджетке салықтар мен төлемдерді есептеу, декларациялау және төлеу.
Негізгі міндеттерге мыналар жатады:
- салық міндеттемелері туындаған кезде салық есебіне қою;
- салықтық және бухгалтерлік есеп жүргізу;
- салық есептілігін белгіленген мерзімде ұсыну;
- салық салынатын операцияларды жүзеге асыру кезінде электрондық шот-фактураларды ресімдеу;
- есепке алу және бастапқы құжаттарды сақтау;
- тіркеу деректерінің өзгергені туралы салық органдарын хабардар ету;
- лауазымды тұлғаларды салықтық бақылауға жіберу;
- салық берешегін өтеу.
2026 жылы міндеттердің цифрлық құрамдас бөлігі айтарлықтай өсті. Әкімшілік рәсімдердің көпшілігі электрондық форматқа ауыстырылды, бұл шаруашылық қызметтің ашықтығын арттырады және салықтық бақылауды автоматтандырады.
Бизнестің ашықтығының жаңа талаптары
Заңнаманың бір новелласы ашық салықтық ашықтық элементтерін енгізу болды. Атап айтқанда, кәсіпкерлердің жекелеген санаттары үшін салық мәртебесі туралы мәліметтерді ("салық төлеушінің паспорты") қызметті жүзеге асыру орнында не электрондық ресурстарда орналастыру міндеті көзделген.
Бұл шараның мақсаты-тұтынушылар мен контрагенттерді бизнес субъектісінің адалдығы және оның салық режимі туралы хабардар ету.
Берешекті өндіріп алу тетіктерін күшейту
Жаңа Салық кодексі салық қарызы болған кезде әсер ету шараларын да нақтылады. Заң Салық төлеушіні хабардар етуден бастап банктік шоттар мен мүлікке қатысты шектеу шараларына дейін кезең-кезеңмен өндіріп алу механизмін бекітті.
Бұл тәсіл міндеттемелердің ерікті орындалуын ынталандыруға және салық қарыздарының жиналуын азайтуға бағытталған.
Салық режимдерін қысқарту және таңдау міндеті
2026 жылдан бастап Қазақстанда арнайы салық режимдерінің жүйесі оңтайландырылды. Олардың саны қысқартылып, қолдану критерийлері нақтыланды. Салық төлеуші тиісті режимді өз бетінше таңдауға және салық органын белгіленген мерзімде хабардар етуге міндетті.
Режимді дұрыс таңдамау немесе оны қолдану шарттарын сақтамау салықтарды қайта есептеуге және салықтық бақылау шараларына әкелуі мүмкін.
Құқықтар мен міндеттердің тепе-теңдігі
Жоғарыда айтылғандарды ескере отырып, 2026 жылғы жаңа Салық кодексі салықтық құқықтық қатынастардың неғұрлым теңдестірілген моделін қалыптастырады. Бір жағынан, мемлекет салық төлеушілердің құқықтарын кеңейтеді, сервистік қолдауды күшейтеді және салықтық ынталандыруды енгізеді. Екінші жағынан, ол ашықтыққа, есепке алу тәртібіне және міндеттемелерді уақтылы орындауға қойылатын талаптарды арттырады.
Экономиканы цифрландыру және салықтық әкімшілендіруді жаңғырту жағдайында салық төлеушінің құқықтары мен міндеттерін білу және сақтау бизнестің де, азаматтардың да салықтық қауіпсіздігінің негізгі факторына айналады.