Қазақстанның мемлекеттік қазынашылығы соңғы жиырма жылда мемлекеттік қаржыны басқарудың цифрлық экожүйесін дәйекті түрде құру үстінде. Алғашқы қадамдардың бірі ақпараттық технологияларды бюджеттік процестерге интеграциялау болды: 2003 жылы бірыңғай ақпараттық жүйе енгізілді, ал 2012 жылы "Қазынашылық-клиент" жүйесін іске қосумен қазынашылық операцияларды толық автоматтандыру аяқталды. Бұл бюджет ағындарының ашықтығы мен басқарылуын едәуір арттыруға, сондай-ақ қаржылық құжаттарды өңдеу мерзімдерін қысқартуға мүмкіндік берді.
Бүгінгі таңда мемлекеттік қазынашылықтың цифрлық трансформациясы жаңа деңгейге көтерілуде. Мемқазынашылық тек бақылаушы орган ретінде ғана емес, сонымен қатар мемлекеттік мекемелер мен квазимемлекеттік сектор ұйымдары үшін серіктес ретінде әрекет ететін бюджетті атқарудың сервистік моделін дамыту басты назарда. Бұл тәсіл нормативтік базаны және есеп беру нысандарын жетілдіруден бастап консультациялық-түсіндіру жұмыстарына және ыңғайлы цифрлық сервистерді енгізуге дейін кешенді қолдауды көздейді.
Технологиялық инфрақұрылымда да елеулі өзгерістер орын алуда. ISO 20022 халықаралық қаржылық қатынастар стандартына көшу Қазақстанның жаһандық қаржы жүйесіне кірігуіндегі маңызды қадам болды. Бұл шешім төлемдерді өңдеуді жеделдетуге, олардың дәлдігін арттыруға және бірқатар процестерді автоматтандыруға мүмкіндік берді. Бір мезгілде жеке тұлғалардың мемлекеттік деректер базасымен интеграция іске асырылды, бұл алушылардың деректерін автоматты түрде салыстыруға және төлемдерді жүзеге асыру кезінде қателерді азайтуға мүмкіндік берді.
Бюджет заңнамасын жаңарту шеңберінде "арнайы түсімдер"санатын қамтитын бюджеттің жаңа құрылымы енгізілді. Бұл қаржы ағындарын есепке алу және басқару мүмкіндіктерін кеңейтеді, бұл бюджеттік жүйені қазіргі заманғы қиындықтарға икемді және бейімделгіш етеді.
Мемлекеттік қаржының ашықтығын арттырудың негізгі құралдарының бірі ретінде цифрлық теңгені дамытуға ерекше назар аударылады. 2025 жылы пилоттық жобалар сәтті іске асырылды, оның шеңберінде цифрлық теңге ауыл шаруашылығы техникасын, ірі қара малды сатып алуды қаржыландыру кезінде, сондай-ақ автомобиль жолдарын жөндеу кезінде пайдаланылды. Жүйеде жобаларға қатысушыларға цифрлық шоттар ашылды, ондаған транзакциялар жүргізілді: шығыс бөлігі бойынша — 2,3 млрд теңге сомасына, кіріс бөлігі бойынша "Цифрлық ҚҚС" жобасы шеңберінде — 133 млн теңге сомасына.
Цифрлық теңгенің басты артықшылығы — бюджет қаражатының қозғалысын толық қадағалау мүмкіндігі. Бұл оларды әр кезеңде пайдалануды бақылауға мүмкіндік береді және мақсатсыз жұмсау тәуекелдерін айтарлықтай азайтады. Қазіргі уақытта "Цифрлық ҚҚС" жобасы бойынша жұмыс жалғасуда және алынған нәтижелер одан әрі масштабтау үшін негіз ретінде қарастырылады.
Қазірдің өзінде 2026 жылы бюджет процесінде цифрлық теңгені қолдануды едәуір кеңейту жоспарлануда. Атап айтқанда, оның әртүрлі мемлекеттік ақпараттық жүйелермен интеграциялануы көзделген, бұл қаржылық операциялардың түпкілікті ашықтығын қамтамасыз етеді. Бір мезгілде қауіпсіздік пен тиімділікті арттыруға бағытталған қосымша цифрлық құралдар енгізілетін болады: қол қою құқығы бар пайдаланушыларды биометриялық сәйкестендіру, сондай-ақ қазынашылық жүйелердегі төлемді растау үшін мемлекеттік сатып алу жүйесімен интеграциялау.
Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін азайтуға ерекше көңіл бөлінеді. Ақпараттық жүйелерді интеграциялау және процестерді автоматтандыру арқылы төлем құжаттарын редакциялау немесе төлем шоттарын құру сияқты маңызды операцияларға қолмен араласу мүмкіндігі алынып тасталады. Бұл барлық әрекеттер жазылатын және талдауға болатын мөлдір және бақыланатын ортаны жасайды.
Сонымен бірге, қолданыстағы қазынашылық жүйесі мемлекеттік қаржыны басқаруға қойылатын өсіп келе жатқан талаптарға сәйкес келу үшін одан әрі дамуды талап етеді. Осыған байланысты мемлекеттік қазынашылық жүйенің жаңа архитектурасын құру бойынша жұмыстар жүргізілуде. Ол қаржы ресурстарын жедел басқаруға бағдарланатын болады және жасанды интеллект элементтерін қоса алғанда, заманауи технологияларды енгізуді қамтамасыз етеді.
Жаңа жүйе өтімділікті мониторингтеу, болжау және басқару құралдарын енгізуді, мемқазынашылық қызметін қашықтан көрсетуді дамытуды, негізгі процестерді автоматтандыруды, "жасыл дәліз" форматында бюджетке аударуды көздейді. Сондай-ақ, операцияларды, оның ішінде Цифрлық теңгені пайдалана отырып, толыққанды есепке алуды іске асыру және басқарушылық шешімдерді қолдау үшін бірыңғай ақпараттық-талдамалық ортаны қалыптастыру жоспарлануда.
Бұл бастамаларды іске асыру квазимемлекеттік секторды қоса алғанда, қазынашылық жүйесіне қосылған ұйымдар шеңберін кеңейтуге, сервистердің қолжетімділігі мен ыңғайлылығын арттыруға, сондай-ақ бюджет қаражатын неғұрлым тиімді басқаруды қамтамасыз етуге мүмкіндік береді деп күтілуде.
Ағымдағы жылы барлық қажетті құжаттаманы әзірлеу көзделіп отыр, ал келесі жылдан бастап мемлекеттік қазынашылықтың жаңа цифрлық архитектурасын іс жүзінде іске асыруға кірісу жоспарлануда.
Айгүл Байгужина
Мемлекеттік қазынашылық комитеті төрағасының орынбасары