Қарағандының тумасы Қытайдағы халықаралық төрелік соттың судьясы болды

Қарағандылық Гүлнұр Нүркеева он жылдан бері Қытайда тұрады. Бүгінде ол GRATA халықаралық заң фирмасының Қытай Кеңсесінің Басшысы және тең құрылтайшысы болып табылады. Қарағанды университетінде онлайн-дәріс оқиды, онда бакалавр мамандығы бойынша білім алған. Сонымен қатар өзі де білімін жетілдіруін жалғастыруда. Гүлнұр Қытай саясаттану және құқық университетінде докторлық диссертация жазып жатыр. Өткен жылы ол аспан асты елінде төрелік судья болып тағайындалды. Осындай өмірлік қысылтаяң өзгеріске не итермелегені және ол бөтен елде қалай танылғаны туралы біз Гүлнұр Нүркееваның өзінен білмек болдық.

- Гүлнұр, сіз неліктен заңгер болуды шештіңіз?

- Мамандық таңдағанда біз әрқашан идеалдар туралы сөз қозғаймыз. Мен үшін идеал менің әкем болды. Ол заңгер емес еді. Экономист, Саратов университетінің түлегі бола жүріп, кейін Қазақстан Компартиясы ОК жоғары партия мектебіне оқуға түседі. Нәтижесінде ол 1992 жылы КИМЭП-тің алғашқы МВА түлегі болды.

Әкем аймақта құрылған алғашқы акционерлік қоғам үшін халықаралық ынтымақтастық орнатты. Бұл республикаға шетелдік капиталды тартудың бастамасы бол, ан еді. Бірақ 90-шы жылдары белгілі бір адамдар тобы әкемнің жетістіктерін «меншіктеп алуға» тырысты. Олар бұған «алыпсатарлық» бабы бойынша жалған қылмыстық іс қозғау арқылы қол жеткізді.

Іс жабылды, бірақ мұндай әділетсіздік пен тәжірибенің нәтижесінде әкемде екінші инфаркт болып, қол-аяғы тартылып қалды. Ол содан кейін құрылған акционерлік қоғамын басқара алмады. Кәсіпорын банкротқа ұшырады және бөлшектелді. Мен барлық процестерге бардым. Содан кейін ол маған әкеңді қорғау үшін заңгер боласың деп айтты.

- Сіз Бөкетов атындағы ҚарМУ бітірдіңіз. Әрі қарай қадам басу үшін негізгі білім жеткілікті болды ма? Қазақстанда қаншалықты сапалы білім бар?

- Қазақстандағы құқықтық мектеп дәстүрлі түрде мықты, әсіресе Қарағандыда. КарЛАГта жүздеген саяси тұтқындардың, әрі қарай кеншілер шаһарының оқу орындарында ғылыми жұмыстың негізін қалаған ұлы ғалымдардың қызмет еткені ешкімге құпия емес.

Менің уақытымда оқу күрделі болды, себебі біз пальто мен бас киімдерімізбен тек оқу аудиторияларында ғана емес, үйімізде де газ пештің жанында жылынып отырып, тапсырмаларымызды орындайтынбыз. Ең бастысы - Тәуелсіз Қазақстанның жаңа нормативтік-құқықтық базасы қалыптастырылмаған болатын.

Оқыту бағдарламасы әзірлену үстінде болды. Жарқын Социалистік болашақтың негізгі идеясы келтірілген кеңестік оқулықтар маңызды емес еді, нарықтық экономикаға негізделген тәуелсіз жарқын болашақ туралы жаңа теориялар (электрмен және жылумен) даму және бейімделу сатысында болды және кітапханаға бір данадан түсті.

Осы қиындықтарға қарамастан, менің курстастарымның көпшілігі өз мансабын құрған жоғары кәсіби заңгерлер болып шықты. Мен ҚарМУ-ға және барлық профессорлық-оқытушылық құрамға алғысымды білдіремін. Білім алғысы келген әр адамға қолжетімді. Қазіргі диванда жатып сын айтатындар барлығына наразылық білдіреді, оның ішінде білімге қатысты сын пікірлер көбейіп келеді. Мұның немен байланысты екенін айта алмаймын.

- Қазақстанда сіз қай жерде жұмыс істедіңіз?

- Оқуды аяқтағаннан кейін 1999 жылы Ақмола облыстық адвокаттар алқасына тағылымдамадан өтуші болып жұмысқа тұрдым. Тағылымгер жалақысыз еңбек ететін қызметкер. Сіз коллегияға мүшелік үшін ақы төлейсіз, бірақ клиенттер өздерінің тағдырларын жаңадан келген тыңдаушыға сеніп тапсыруға дайын емес, тіпті жұмыс үстелің де болмайды. Маған бәрі ұнады: дұрыс тамақтанбаған кезде сіз әрқашан 100% сымбатты көрінесізз.

Емтихан тапсырып, адвокат лицензиясын алғаннан кейін, бірінші жылы мен сотта қатысқан барлық 12 істі жеңіп алдым. Кейде тәжірибе жинау үшін тегін қатысқан кездерім болды.

Содан кейін мемлекеттік қызметке орналастым. Мен жұмыс істеген ең жақсы уақыт пен ең қызықты кезең болды. 2000 жылы мемлекеттік қызметкерлерге бөлмелер берілді. Біз әріптестерімізбен бірге тұрдық. Белгіленген тапсырмаларды орындау үшін олар түнде жұмыста қалатын жағдайлар жиі болды. Төмен жалақыға қарамастан, мамандар мен менеджерлер мемлекетке келтірілген пайда үшін жұмыс пен сенімге ие болды.

- Сіз ҚР Бірінші Салық кодексін әзірлеуге қатыстыңыз. Осы туралы айтып берсеңіз.

- Қазақстан ТМД елдері арасында бірінші болып бытыраңқы заңдар мен нұсқаулықтардың орнына бірыңғай Салық кодексі қабылданды. Оның құрылымы мен мазмұны 2001 жылы АҚШ мамандары модель ретінде дайындаған әлемдік Салық кодексінің негізін еске түсіреді.

Бұл ретте жұмыс халықаралық стандарттарды жасырын көшіруден, атап айтқанда оларды бейімдеуден және сол кезде мемлекет алдына қойылған міндеттерді шешуге мүмкіндік беретін салық қаулыларын қабылдаудан тұрған жоқ.

Мен сот процестеріне, тіпті ҚР Жоғарғы сотына дейін қатыстым. Бизнес-қоғамдастық өкілдері мен шетелдік инвесторлар салық органдарының дәлелдерімен келіспей, Қазақстан Парламенті деңгейінде трансферттік баға белгілеу туралы қазақстандық заңнаманың ережелерін сынға алған кез болатын.

- Пекин университетінде қытай құқығын зерттеу туралы шешімді қалай қабылдадыңыз?

- Тамыр-таныстың болуы сәтті мансаптың негізгі ингредиенті деп санасаңыз да, мен бұнымен келіспеймін. Не болмаса мені жолым болғыш. Менмендіктің, өзіне деген сенімнің және мансаптық өсудің шыңында менің күйеуім Қытайда жұмыс істеуге шешім қабылдады, өйткені ол қытайтанушы және Пекин университетін бітірген.

Осы уақытта ресейлік ірі инвесторлар Қазақстанда актив сатып алды, онда маған басшылық лауазымы ұсынылды, одан бас тарту қиын болды.

- Сіз халықаралық төрелік соттың судьясы болдыңыз. Ол қалай болды?

- ҚХР Халықаралық сауда палатасы қолданыстағы заңнамада, экономикада және басқа да салаларда кәсіби білімі бар шетелдік үміткерлерді қарастырады.

Тарихи тұрғыдан алғанда, төрелік комиссияларға кандидаттар тек дамыған құқықтық жүйесі бар елдерден қаралды. Шетелдік төрешілердің көпшілігі Америка, Ұлыбритания, Германия, Сингапур елдерінің өкілдер. Орыс тілділердің ішінен Польшадан бір ғана төреші бар.

Менің кандидатурамның ұсынылғаны және келісілгені мен үшін тосынсый болды. Бұл ТМД және Орталық Азия елдерінде «Бір белдеу, бір жол» бастамасын іске асырумен байланысты шетелдік элементі қиындатқан төрелік сотқа өтініштердің өсуі күтілуіне байланысты деп санаймын.

- Төрелік судьяның міндеттеріне не кіреді?

- Төрелік соттар азаматтық істерді қарайды. Неке, бала асырап алу, алимент, мұрагерлік мәселелері бойынша даулар, сондай-ақ әкімшілік даулар ҚХР төрелігінің қарауына жатпайды. Төрелік комиссия Тараптардың келісімімен таңдалады.

Менің мамандануым – бұл компаниялардың бірігуі мен жұтылуы, сондай-ақ трансұлттық инфрақұрылымдық жобалар. Арбитражға келетін болсақ, бұл көбінесе коммерциялық жеткізілім мәмілелерінен, құрылыс келісімшарттарынан туындайтын даулар, онда тараптар Қытай компаниялары мен ТМД елдерінің компаниялары болып табылады.

- Сіз Қарағанды университетінде онлайн-дәріс оқисыз. Қай мәселеге акцент жасайсыз?

- Мен әлемдік тәжірибе, оны Қазақстанда қолдану және бейімдеу туралы көп айтуға тырысамын. Мысалы, құрылыс мердігерлігінің шарттарын қарастыру кезінде Азаматтық кодекстің бөлімі және сәулет және құрылыс қызметі туралы қазақстандық заңнама туралы айтып қана қоймай, құрылыс келісімшарттарының халықаралық танылған нысандары туралы ақпаратты ашуға көп көңіл бөлемін. Қарапайым сөзбен айтқанда, мен мамандандыруға болатын, содан кейін жобаға ақша тауып, пайда әкелетін білім беруге тырысамын.

- Алдағы жоспарларыңыз қандай?

- Менің ойымша, пандемия барлық адамдардың жоспарларына түзетулер енгізді. Егер бұрын үлкен мақсаттар қою әдеттегідей болса, қазір ең бастысы - эмоционалды және физикалық денсаулықты сақтау.