Республика азаматтарының мемлекеттік органдар мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарын сайлауға және оларға сайлануға, сондай-ақ республикалық референдумға қатысуға құқығы бар. Мемлекет істерін басқаруға тікелей және өз өкілдері арқылы қатысуға, сондай-ақ мемлекеттік органдар мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарын сайлауға және оларға сайлануға және республикалық референдумға қатысуға азаматтық құқық елдің нормативтік құқықтық актілерінде бекітілген.
Қазақстан Республикасында әйелдердің ерлермен тең құқылы саяси әлеуметтік және экономикалық өмірге қатысуына ешқандай кедергі жоқ. Қазақстан Республикасы азаматтарының Қазақстан Республикасы азаматтарының он сегіз жасқа толуы бойынша сайлауда дауыс беруге қатысуға құқығы бар.
Заңнамаға сәйкес Қазақстан Республикасында Президент, Мәжіліс, Парламент және мәслихаттар депутаттары, сондай-ақ жергілікті өзін-өзі басқарудың сайланбалы органдары сайланады.
Сайлау құқығының принциптері
Мемлекет демократиялық қағидаттарды қорғау арқылы азаматтардың сайлауда еркін ерік білдіруіне кепілдік береді. Жалпыға бірдей сайлау құқығы қағидаты 18 жасқа толған Қазақстан Республикасының азаматы тегіне, әлеуметтік, лауазымдық және мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, нанымына, тұрғылықты жеріне немесе кез келген өзге де мән-жайларға қарамастан, мемлекеттік билік органдарына және сайланбалы жергілікті өзін-өзі басқару органдарына сайлауға, ал заңдарда белгіленген жасқа толғанда сайлануға құқылы екенін білдіреді. Республика азаматы жынысына, нәсіліне, тіліне, шығу тегіне және т.б. қарамастан белсенді және бәсең сайлау құқығына ие, алайда сот әрекетке қабілетсіз деп таныған азаматтардың және сот үкімі бойынша бас бостандығынан айыру орындарында отырған азаматтардың сайлауға және сайлануға құқығы жоқ.
Тең сайлау құқығы қағидаты азаматты сайлауға қатысуға немесе қатыспауға мәжбүрлеу мақсатында, сондай-ақ оның еркін еркіне ықпал етуге ешкімнің құқығы жоқ деп болжайды.
Сайлаушыны біреуден артық сайлаушылар тізіміне енгізуге болмайды, ол жеке өзі дауыс береді, паспортын немесе басқа жеке куәлігін көрсетіп, тізімдегі бюллетеньді алғандығы туралы қол қояды. Тікелей сайлау құқығы қағидаты, яғни сайлаушы өз өкілеттіктерін ешкімге бермей, тікелей кандидаттарға (кандидаттар тізіміне) қарсы немесе қарсы дауыс береді. Сайлауда дауыс беру құпия болып табылады, яғни сайлаушының ерік білдіруіне қандай да бір бақылау жасау мүмкіндігін болдырмайды. Таңдау сайлау жүйесі деп аталатын белгілі бір тәртіппен жүзеге асырылады.
Сайлау бостандығын қамтамасыз ету кепілдіктері
Заңнамаға сәйкес зорлық-зомбылық, алдау, қорқыту, сатып алу жолымен немесе Қазақстан Республикасы азаматының өз сайлау құқығын, сайлау алдындағы үгітті жүргізу құқығын еркін жүзеге асыруына кедергі келтіретін, олардың ар-намысы мен қадір-қасиетін тарататын адамдар, сондай-ақ сайлау күні және оның алдындағы күні үгіт жүргізетін, сайлау комиссияларының жұмысына араласатын және дауыс беруге, кандидатты тіркеуге, дауыстарды санауға және сайлау қорытындыларын анықтауға байланысты міндеттерді орындауға кедергі келтіретін, кандидаттардың сенім білдірілген адамдарының, сайлаудағы өкілдер мен байқаушылар заңда белгіленген жауаптылықта болады.
Соттар мен прокуратура органдары сайлау комиссиялары мүшелерінің, азаматтардың, заңда белгіленген тәртіппен тіркелген қоғамдық бірлестіктер өкілдерінің дауыс беруді өткізу мәселелеріне қатысты, оның ішінде сайлау туралы заңнаманың бұзылуы туралы сайлауға дайындық пен оны өткізу кезеңінде келіп түскен арыздарын қабылдауға және оларды – бес күн мерзімде, ал дауыс беруге бес күн қалғанда және дауыс беру күні келіп түскендерін дереу қарауға міндетті.
Азаматтар өз құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау мақсатында органдарға және олардың лауазымды тұлғаларына жүгінуге құқылы. Азаматтардың өтініштері органдарға келіп түскен күннен бастап 1 айға дейінгі мерзімде қаралады және олар бойынша шешім қабылданады, ал қосымша зерделеуді және тексеруді талап етпейтін өтініштер 15 күннен кешіктірілмей қаралады.
Қосымша тексеру жүргізу қажет болған жағдайларда мерзімдер ұзартылуы мүмкін, бірақ 1 айдан аспайтын мерзімге ұзартылуы мүмкін, бұл туралы өтініш берушіге хабарланады. Азаматтардың өздерінің жоғары тұрған органдары жоқ мемлекеттік органдар мен ұйымдардың іс-әрекеттеріне өтініштері сот тәртібімен шешіледі.
Төрағасы Саран
қалалық сайлау комиссиясының төрағасы Қ. Омаров