1 тарау. Жалпы ережелер
1.Осы «Қарағанды облысы Осакаров ауданы Озерный ауылдық округі әкімінің аппараты» мемлекеттік мекемесінің сыбайлас жемқорлыққа қарсы стандарты (бұдан әрі –сыбайлас жемқорлыққа қарсы стандарт) «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс – қимыл туралы» Қазақстан Республикасы Заңының (бұдан әрі-Заң) 10-бабының 2-тармағына және Қазақстан Республикасы Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі Төрағасының бұйрығымен бекітілген Сыбайлас жемқорлыққа қарсы стандарттарды қалыптастыру жөніндегі әдістемелік ұсынымдарға сәйкес әзірленді 2024 жылғы 31 желтоқсандағы № 285 (бұдан әрі-әдістемелік ұсынымдар).
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы стандарт сыбайлас жемқорлықтың алдын алуға бағытталған қоғамдық қатынастардың оқшауланған саласы үшін белгіленген ұсынымдар жүйесін білдіреді.
2.Сыбайлас жемқорлыққа қарсы стандартта қолданылатын негізгі ұғымдар:
1)жекжаттар-жұбайының (зайыбының) ата-анасы бір және ата-анасы бөлек аға-інілері мен апа-сіңлілері, ата-аналары мен балалары;
2)қонақжайлылықтың көрінісі-іскерлік қатынастарды орнату, нығайту немесе дамыту үшін ұсынылатын тамақ (таңғы ас, түскі ас, кешкі ас және басқалар), қабылдаулар, ойын-сауық, қоғамдық немесе спорттық іс-шараларға билеттер. Сонымен қатар, қонақжайлылық шақырушы тараптың қатысуын талап етеді, әйтпесе шығындар сыйлық болып табылады;
3)мүдделер қақтығысы-жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамдардың, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдардың, оларға теңестірілген адамдардың, лауазымды адамдардың жеке мүдделері мен олардың лауазымдық өкілеттіктері арасындағы қайшылық, бұл ретте аталған адамдардың жеке мүдделері олардың өздерінің лауазымдық міндеттерін орындамауына және (немесе) тиісінше орындамауына әкеп соғуы мүмкін;
4)мемлекеттік сатып алу-тапсырыс берушілердің Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес арнаулы мемлекеттік қордан бөлінген ақшаны және (немесе) өз кірістерін бюджет қаражаты есебінен тауарларды, жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді толық немесе ішінара сатып алуы;
5)отбасы мүшелері-жұбайы (зайыбы), ата-анасы, балалары, оның ішінде кәмелетке толған балалары және асырауындағы және онымен тұрақты тұратын адамдар;
6)сыбайлас жемқорлық тәуекелі-сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтар жасауға ықпал ететін себептер мен жағдайлардың туындау мүмкіндігі;
7)сыйлық-өтеусіз берілетін/алынатын ақшалай қаражат немесе өзге де мүлік, артықшылықтар, жеңілдіктер, қызметтер, материалдық емес активтер;
8)сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін картаға түсіру-сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін анықтауға, талдауға, бағалауға (саралауға) және жою жөніндегі шараларды әзірлеуге бағытталған процесс;
9)сыбайлас жемқорлық картограммасы-сыбайлас жемқорлық тәуекелдерінің тізбесін, сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне ұшыраған лауазымдарды және ықтимал сыбайлас жемқорлық осалдықтары туралы сигнал беретін басқа да мәліметтерді көздейтін жаңартылатын деректер жиынтығы.
3.Сыбайлас жемқорлыққа қарсы стандарттың негізгі қағидаттары:
1) заңдылық;
2)адам мен азаматтың құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін қорғаудың басымдығы;
3) жариялылық және ашықтық;
4) мемлекет пен азаматтық қоғамның өзара іс-қимылы;
5)сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл шараларын жүйелі және кешенді пайдалану;
6)сыбайлас жемқорлықтың алдын алу шараларын басым қолдану;
7)сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылға жәрдем көрсететін адамдарды қорғау және көтермелеу;
8)сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтар жасағаны үшін жазаның бұлтартпастығы.
4.«Қарағанды облысы Осакаров ауданы Озерный ауылдық округі әкімінің аппараты» мемлекеттік мекемесінің (бұдан әрі – Басқарма) Сыбайлас жемқорлыққа қарсы стандартты іске асыру тиімділігі Қазақстан Республикасы Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс – қимыл агенттігі Төрағасының (бұдан әрі-сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі уәкілетті орган) 2023 жылғы 29 желтоқсандағы № 438 бұйрығымен бекітілген сыбайлас жемқорлық деңгейін бағалау арқылы айқындалады.
2 тарау. Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін картаға түсіру және сыбайлас жемқорлық картограммасын қалыптастыру
5.Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін картаға түсіру сыбайлас жемқорлық тәуекелдерінің себептерін көрнекі түрде көрсетуге және олардың алдын алу және жою жөніндегі шараларды айқындауға, сондай-ақ бірінші басшының назарын талап ететін сын-қатерлерді анықтауға мүмкіндік береді.
Картаға түсіру нәтижесі анықталған сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне бейімділіктің графикалық бейнесін ұсынатын тәуекелдер картасы болып табылады және Агенттік Төрағасының 2022 жылғы 30 желтоқсандағы № 488 бұйрығымен (бұдан әрі – сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін ішкі талдау әдістемесі) бекітілген сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне ішкі талдау жүргізу жөніндегі әдістемелік ұсынымдардың 43-тармағына және әдістемелік ұсынымдарға 1-қосымшаға сәйкес ресімделеді.
6.Картаға түсіру алгоритмі:
1)сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін анықтау.
Басқарманың қызметін реттейтін ішкі процестерді, функцияларды, ұйымдық құрылымды, заңнаманы, Басқармада бұрын белгіленген сыбайлас жемқорлық немесе мүдделер қақтығысы фактілерін және Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасында тыйым салынбаған өзге де ақпарат көздерін жүйелі талдау (бірақ жылына кемінде бір рет).
Басқармадағы сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін ішкі талдау сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін ішкі талдау әдістемесіне сәйкес жүзеге асырылады.
Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін болдырмау, Қазақстан Республикасы заңнамасының, басқарманың ұйымдық-штаттық құрылымының және (немесе) штат санының өзгеруіне, сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне жатқызылған функцияларды іске асыратын қызметкерлердің лауазымдық міндеттеріне немесе сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне әсер ететін өзге де өзгерістердің басталуына қарай тәуекелдер картасын түзету;
2)Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерінің жіктелуі.
Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін ішкі талдау әдістемесінің 43-тармағында көзделген критерийлер бойынша сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін саралау;
3)Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін жою және азайту.
Тәуекелдер картасы негізінде нақты шараларды, мерзімдерді, Орындаушыны және іс-шараны аяқтау нысанын көрсете отырып, сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін жою жөніндегі жоспар әзірленеді, оны бірінші басшы бекітеді және бақылайды.
4)тиісті мүдделі тараптарды хабардар ету.
Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін жою жоспары әкім аппаратының интернет-ресурсында орналастырылады.
Бұл ретте, егер қорғалуға тиіс құпия ақпаратты, сондай-ақ инсайдерлік, коммерциялық ақпаратты және дербес деректерді жария ету тәуекелі болса, жоспардың бір бөлігін жариялауға болады;
5)кері байланыс механизмін құру.
Мүдделі тараптарды хабардар ету және жариялылықты қамтамасыз ету Қазақстан Республикасының Мемлекеттік құпиялар және өзге де құпия, ақпаратқа, дербес деректерге қол жеткізу және оларды қорғау туралы заңнамасының талаптары сақтала отырып жүзеге асырылуға тиіс.
7.Картаға түсіру сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясат тұжырымдамасын іске асыру жөніндегі іс-қимыл жоспарын орындау шеңберінде жүргізілетін сыбайлас жемқорлық картограммасын қалыптастыру үшін пайдаланылады.
8.Сыбайлас жемқорлық картограммасы ықтимал сыбайлас жемқорлық көріністері туралы сигнал беретін мәліметтерді жүйелеу және кейіннен алдын алу шараларын әзірлеу мақсатында әзірленеді.
Сыбайлас жемқорлық картограммасында сыбайлас жемқорлық тәуекелдері оларды саралай отырып, сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне ұшыраған лауазымдар тізбесі қамтылады, сондай-ақ БАҚ-тағы жарияланымдарды, шағымдарды, өтініштерді талдауды және сыбайлас жемқорлық алғышарттары туралы басқа да ақпаратты қамтуы мүмкін.
Сыбайлас жемқорлық картограммасы әкімі аппаратының интернет-ресурсында орналастырылады.
3-тарау. Мүдделер қақтығысының алдын алу
9.Мүдделер қақтығысының алдын алу парасаттылықты арттыруда және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылда шешуші рөл атқарады.
10.Мүдделер қақтығысын болғызбау мақсатында «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» және «Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы» Қазақстан Республикасының заңдары жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдар, оларға теңестірілген адамдар және лауазымды адамдар үшін бірқатар талаптарды көздейді.
Тыйым салынады:
1)мемлекеттік функцияларды орындаумен сыйыспайтын қызметті жүзеге асыруға;
2)өзінің жақын туыстары (ата-анасы (ата-анасы), балалары, асырап алушылары, асырап алынған балалары, ата-анасы бір және ата-анасы бөлек аға-інілері мен апа-сіңлілері, аталары, әжелері, немерелері), жұбайы (зайыбы) және (немесе) жекжаттары (ата-анасы бір және ата-анасы бөлек) атқаратын лауазымға тікелей бағынысты мемлекеттік лауазымды атқаруға жұбайының (зайыбының) ата-аналары мен балалары, сондай-ақ жақын туыстарының, жұбайының (зайыбының) және (немесе) жекжаттарының тікелей бағынысында болуы;
3)мүліктік және мүліктік емес игіліктер мен артықшылықтарды алу немесе алу мақсатында ресми таратылуға жатпайтын қызметтік және өзге де ақпаратты пайдалануға міндетті;
4)жеке өзі немесе делдалдар арқылы оларды ұсынған адамдардың пайдасына материалдық сыйақы, сыйлықтар, жеңілдіктер не іс-әрекеттері (әрекетсіздігі) үшін көрсетілетін қызметтер қабылдауға;
5)Қазақстан Республикасынан тыс орналасқан шетелдік банктерде шоттар (салымдар) ашуға және иеленуге, Қазақстан Республикасынан тыс орналасқан шетелдік банктерде қолма-қол ақша мен құндылықтарды сақтауға;
6) өкілді органның депутаты болуға;
7)педагогикалық, ғылыми және өзге де шығармашылық қызметті қоспағанда, басқа да ақы төленетін қызметпен айналысуға;
8)Егер коммерциялық ұйымды басқаруға тікелей қатысу Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес оның лауазымдық өкілеттігіне кірмесе, кәсіпкерлік қызметпен айналысуға, оның ішінде оның ұйымдық-құқықтық нысанына қарамастан коммерциялық ұйымды басқаруға қатысуға,
9)өзі қызметте тұрған мемлекеттік органдағы не оған тікелей бағынысты немесе бақылаудағы үшінші тұлғалардың істері жөніндегі өкіл;
10)өзінің қызметтік қызметін материалдық-техникалық, қаржылық және ақпараттық қамтамасыз ету құралдарын, басқа да мемлекеттік мүлікті және қызметтік ақпаратты қызметтік емес мақсаттарда пайдалануға;
11)ереуілдер мен санкцияланбаған митингілерді қоса алғанда, мемлекеттік органдардың қалыпты жұмыс істеуіне және лауазымдық міндеттерін орындауға кедергі келтіретін іс-әрекеттерге қатысуға;
12) лауазымдық өкілеттіктерінің орындалуына байланысты азаматтар мен заңды тұлғалардың қызметтерін жеке мақсатта пайдалануға құқылы;
13)"ойын бизнесі туралы" Қазақстан Республикасының Заңында көзделген ұйғарымға жататын ойын мекемелерінде құмар ойындарға және (немесе) бәс тігуге, сол сияқты осы үшін бөлінбеген орындарда немесе желілерді пайдалану арқылы өткізілетін құмар ойындарға және (немесе) бәс тігуге қатысуға Телекоммуникациялар, оның ішінде Интернет желілері;
14)шешімдер әзірлеуге, талқылауға немесе қабылдауға қатысуға не мүдделер қақтығысын туғызатын шешімдерге өзге де тәсілмен ықпал етуге;
15)егер мүдделер қақтығысы болса, лауазымдық міндеттерді жүзеге асыруға;
16) өзінің қызметтік жағдайын жеке мүддесі үшін пайдалануға;
17) бұрын атқарған лауазымының артықшылықтарын жеке мүддесі үшін пайдалануға;
18) ресми құжаттарға көрінеу жалған мәліметтер не олардың нақты мазмұнын бұрмалайтын түзетулер енгізуге міндетті;
Бұл ретте, осы тармақтың бірінші бөлігінде көрсетілген тұлғалар Мемлекеттік қызмет өткерген күннен бастап күнтізбелік отыз күн ішінде өзінің меншігіндегі коммерциялық ұйымдардың жарғылық капиталындағы үлестерді, акцияларды (акцияларды) және ақшаны қоспағанда, пайдаланылуы табыс алуға әкеп соғатын өзге де мүлікті сенімгерлік басқаруға беруі қажет, заңды түрде осы адамға тиесілі, сондай-ақ мүліктік жалдауға берілген мүлік.
4-тарау. Мүдделер қақтығысын анықтау
11.Өткізу кезінде мүдделер қақтығысы анықталуы мүмкін:
1)сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін сыртқы және ішкі талдау немесе сыбайлас жемқорлыққа қарсы мониторинг;
2)мүдделер қақтығысы туралы өтініштермен немесе өзге де ақпаратпен, сондай-ақ ішкі актілермен жұмыс істеу;
3)уәкілетті мемлекеттік органдар мен ұйымдардың тексерулерін, тексерулерін немесе аудитін;
4)акцияларға, компаниялардың капиталындағы үлестерге иелік ету сияқты қызметкерлердің жеке мүдделерін қоса алғанда, мүдделер қақтығысының ықтимал көздері туралы деректерді жинау және талдау; контрагенттерде туыстарының болуы; лауазымдық міндеттермен байланысты болуы мүмкін қосымша табыс көздері;
5)қызметкерлердің іс-әрекеттері мен шешімдерін қалауларының немесе біржақтылығының болуына талдау жасау;
6)сыртқы көздерден алынған деректерді қызметкерлер ұсынған деректермен салыстыру;
5-тарау. Мүдделер қақтығысының алдын алу шаралары
12.Мүдделер қақтығысын болдырмауға бағытталған іс-шаралар:
1) «Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес қызметкерлер мүдделер қақтығысы туындаған немесе оның туындау мүмкіндігі туралы өздеріне мәлім болған бойда окргу әкімін жазбаша нысанда хабардар етуге міндетті.
Округ әкімі болмаған жағдайда келесі жоғары тұрған адамды хабардар ету қажет. Қажет болған жағдайда бірінші басшының мүдделер қақтығысы фактілері туралы хабардар ететін адамдарды қабылдау мүмкіндігі қамтамасыз етіледі.
2)мүдделер қақтығысы туралы хабарлама немесе ақпарат келіп түскен округ әкімі оларды үш жұмыс күні ішінде персоналды басқару қызметіне (кадр қызметіне) қарау үшін жібереді;
3) персоналды басқару қызметі көрсетілген хабарламаларды немесе мүдделер қақтығысы туралы өзге де ақпаратты қарау қорытындылары бойынша он жұмыс күні ішінде округ әкіміне мүдделер қақтығысын болғызбау және реттеу жөніндегі ұсынымдарды немесе оның жоқтығы туралы қорытындыны ұсынады;
4)мүдделер қақтығысы расталған кезде округ әкім ұсыным алған күннен бастап он жұмыс күні ішінде мүдделер қақтығысын болғызбау және реттеу жөнінде мынадай шаралар қолдануға міндетті:
-мүдделер қақтығысы туындаған мәселе бойынша лауазымдық міндеттерді орындауды басқа адамға тапсыруға;
-лауазымдық міндеттерін өзгерту;
- мүдделер қақтығысын жою жөнінде өзге де шаралар қабылдау;
5)Округ әкіміне мүдделер қақтығысы туындаған мәселе бойынша объективті шешім қабылдау үшін өкілеттіктерді осы факт анықталған сәттен бастап уәкілетті тұлғаға беру ұсынылады;
6)мүдделер қақтығысын болғызбау және реттеу мүмкін болмаған жағдайда, мүдделер қақтығысы туралы ақпарат алынған күннен бастап 3 айдан кешіктірмей мүдделер қақтығысын болдырмайтын тең мәнді лауазымға тағайындалады.
Мүдделер қақтығысын болғызбау және анықтау, сондай-ақ мемлекеттік қызметтегі өзге де шектеулерді сақтау жөніндегі іс-шаралар Әдеп жөніндегі уәкіл мемлекеттік қызмет істері жөніндегі уәкілетті органның бірінші басшысы бекіткен Әдеп жөніндегі уәкілдердің жыл сайынғы үлгі жұмыс жоспарына сәйкес жүргізіледі.
6-тарау. Мемлекеттен кейінгі жұмыспен қамту
Мемлекеттен кейінгі жұмыспен қамту («айналмалы есіктер феномені») мүдделер қақтығысы қаупін тудырады, өйткені бұрынғы мемлекеттік қызметшілер (зейнеткерлікке шыққан, жұмыстан шығарылған) қызметтік байланыстар мен құпия ақпаратты жеке сектордың мүддесі үшін пайдалана алады, осыған байланысты Қазақстан Республикасының Еңбек кодексінде оларға жұмыстан шығарылғаннан кейін бір жыл ішінде коммерциялық қызметке орналасуға тыйым салатын шектеу белгіленген олар қызметтік міндеттері бойынша байланысты болған ұйымдар, ал осы талап бұзылған жағдайда еңбек шарты бұзылуға жатады.
7-тарау. Сыйлықтар, саяхаттар және қонақжайлылық туралы ереже
13.Сыйлықтарды қабылдау немесе лауазымдық функцияларды орындаумен байланысты қонақжайлылық заңсыз сыйақы болуы мүмкін. Сыйлықтарды, сапарларға шақыруларды және қонақжайлылықты қабылдау және ұсыну тәжірибесін қадағалау және тоқтату қажет.
Қызметкерлерге кез-келген сыйлықтардан, сапарға шақырулардан, сондай-ақ лауазымдық функцияларды орындаумен байланысты және пара ретінде қабылдануы мүмкін қонақжайлылық көріністерінен аулақ болу ұсынылады.
14.Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасында сыйлықтарды қабылдау, сапарлар және қонақжайлылық мәселелері бойынша сыбайлас жемқорлыққа қарсы мынадай шектеулер мен жауапкершілік көзделген:
1)егер Қазақстан Республикасының заңнамасында өзгеше көзделмесе, мемлекеттік қызметке кір келтіретін тәртіптік теріс қылықтар жасауға, сол сияқты адам тиісті функцияларды орындамайтын ұйымдардан, сондай-ақ жеке тұлғалардан ақша, көрсетілетін қызметтер және өзге де нысандар түріндегі кез келген сыйақыны өзінің мемлекеттік немесе оларға теңестірілген функцияларын орындағаны үшін қабылдауға тыйым салынады;
2)мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның жеке өзі немесе делдал арқылы заңсыз материалдық сыйақы, сыйлықтар, жеңілдіктер не оларды ұсынған адамдардың пайдасына жасаған әрекеттері (әрекетсіздігі) үшін көрсетілетін қызметтер алғаны үшін, егер мұндай әрекеттер (әрекетсіздік) мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның қызметтік өкілеттігіне кірсе, не оған теңестірілген адам, егер бұл әрекеттерде қылмыстық жазаланатын іс-әрекет белгілері болмаса, әкімшілік жауапкершілік көзделеді;
3)жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдардың, оларға теңестірілген адамдардың, лауазымды адамдар мен олардың отбасы мүшелерінің шотына аталған адамдар білмей келіп түскен ақша олар анықталғаннан кейін екі аптадан аспайтын мерзімде тиісті мемлекеттік кіріс органына мемлекеттік кірістер туралы түсініктеме бере отырып, республикалық бюджетке аударылуға жатады. мұндай қаражаттың түсу мән-жайлары;
4)өзінің мемлекеттік немесе оларға теңестірілген функцияларын орындауына байланысты мемлекеттік қызметшілерден және оларға қызмет бабында тәуелді өзге де адамдардан жалпы қамқорлығы немесе қызмет бабында қалыс қалғаны үшін сыйлықтар немесе қызметтер қабылдауға тыйым салынады;
5)жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдардың, оларға теңестірілген адамдардың, лауазымды адамдар мен олардың отбасы мүшелерінің білместен келіп түскен, сондай-ақ олар тиісті функцияларды орындауға байланысты алған сыйлықтар Мемлекеттік мүлікті басқару жөніндегі уәкілетті органға алған күннен бастап күнтізбелік 7 күн ішінде өтеусіз берілуге жатады немесе жоғарыда аталған адамдарға келіп түскен сыйлық туралы белгілі болған күннен бастап, ал көрсетілген тұлғаларға көрсетілген қызметтер сол мән-жайлар кезінде көрсетілген қызметтер көрсетілген күннен бастап күнтізбелік 7 күн ішінде не жоғарыда аталған адамдарға қызмет көрсету туралы белгілі болған күннен бастап республикалық бюджетке ақша аудару жолымен төленуге тиіс;
6)жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдар, оларға теңестірілген адамдар, сыйлықтар келіп түскен лауазымды адамдар жоғары тұрған лауазымды адамды хабардар ете отырып, оларды сатып алу шарты негізінде «Қазақстан Республикасындағы бағалау қызметі туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес айқындалған құн бойынша сатып алуға құқылы- мемлекеттік мүлікті басқару жөніндегі уәкілетті органмен жасалатын сату. Сыйлықтарды сатудан түскен ақша республикалық бюджетке аударылады;
7)жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамдарға, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдарға немесе оларға теңестірілген адамдарға, сондай-ақ олардың отбасы мүшелеріне келіп түскен сыйлықтарды, егер бұл әрекеттерде қылмыстық жазаланатын іс-әрекет белгілері болмаса, жекелеген негіздер бойынша мемлекеттік мүлікті басқару жөніндегі уәкілетті органға толық емес және (немесе) уақтылы бермеу, айыппұлға әкеледі;
8)егер қатынастар қызметтік қызметті қозғамаса, жұбайының (зайыбының), туыстарының шақыруы бойынша олардың есебінен; өзге де жеке тұлғалардың шақыруы бойынша (жоғары тұрған лауазымды адамның немесе органның келісімімен) сапарларды қоспағанда, жеке және заңды тұлғалардың есебінен мемлекетішілік және шетелдік туристік, емдеу-сауықтыру және өзге де сапарларға шақырулар қабылдауға тыйым салынады; халықаралық шарттарға немесе шет мемлекеттермен өзара уағдаластыққа сәйкес; ғылыми, спорттық, шығармашылық, кәсіптік, гуманитарлық іс-шараларға, оның ішінде осындай ұйымдардың жарғылық қызметі шеңберінде жүзеге асырылатын сапарларға қатысу үшін;
9)жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдардың, оларға теңестірілген адамдардың, лауазымды адамдардың отбасы мүшелері аталған адам қызмет бабында байланысты болған жеке және заңды тұлғалар есебінен сыйлықтар мен көрсетілетін қызметтерді, туристік, емдеу-сауықтыру және өзге де сапарларға шақыруларды қабылдауға құқылы емес.
15.Қонақжайлылық қарым-қатынасты еркін және бейтарап жағдайда бастау, нығайту немесе дамыту мақсатында жасалады. Қонақжайлылық таңғы асқа, түскі асқа, кешкі асқа, қабылдауларға, ойын-сауыққа, қоғамдық немесе спорттық іс-шараларға шақыруды қамтиды. Қонақжайлылық шақырушы тараптың қатысуын қамтамасыз етеді, әйтпесе бұл сыйлық болып табылады.
8-тарау. Қаржылық бақылау шаралары
16.Активтер мен мүлік туралы декларациялар сыбайлас жемқорлықтың алдын алудың тиімді құралдарының бірі болып табылады. Декларациялау жүйесінің болуы адалдық пен есеп беру мәдениетін дамытуға ықпал етеді, мемлекеттік секторға деген сенімді нығайтады және этикалық мінез-құлықты ынталандырады. Мемлекеттік қызметке кіру және оны өткеру кезінде декларацияларды тапсырмау не уақтылы тапсырмау Әкімшілік жауаптылыққа әкеп соғады.
1) Қазақстан Республикасының Президенттігіне, Қазақстан Республикасы Парламенті мен мәслихаттарының депутаттығына, аудандардың, облыстық маңызы бар қалалардың, аудандық маңызы бар қалалардың, кенттердің, ауылдардың, ауылдық округтердің әкімдеріне, сондай – ақ жергілікті өзін-өзі басқарудың сайланбалы органдарының мүшелігіне және олардың жұбайларына кандидат ретінде тіркелгенге дейін кандидаттар;
2) Осы тармақтың 1) тармақшасында көрсетілген адамдарды қоспағанда, мемлекеттік лауазымға не мемлекеттік немесе оларға теңестірілген функцияларды орындауға байланысты лауазымға кандидаттар болып табылатын адамдар және олардың жұбайлары – лауазымға тағайындау құқығы бар лауазымды адамның (органның) лауазымға тағайындау туралы актісі шығарылғанға дейін (осы тармақтың 1) тармақшасында көрсетілген декларация табыс етілген айдың бірінші күніндегі жағдай).
1) жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамдар және олардың жұбайлары;
2) мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдар және олардың жұбайлары;
3) лауазымды адамдар және олардың жұбайлары;
4) мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдарға теңестірілген адамдар және олардың жұбайлары.
Есепті күнтізбелік жыл ішінде Қазақстан Республикасының салық заңнамасында айқындалған мүлікті сатып алған жағдайда жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамдар және олардың жұбайлары; мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдар және олардың жұбайлары; лауазымды адамдар мен олардың жұбайлары; мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдарға теңестірілген адамдар және олардың жұбайлары. кірістер мен мүлік туралы декларацияда көрсетілген мүлікті сатып алуға арналған шығыстарды жабу көздері туралы мәліметтерді көрсетуге міндетті.
Активтер мен міндеттемелер туралы Декларация Декларациялау жүйесіне кірген кезде (декларация кандидат ретінде ұсынылатын «Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы», «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Қазақстан Республикасының заңдарында және «Қазақстан Республикасындағы банктер және банк қызметі туралы», «Қазақстан Республикасындағы банк қызметі туралы» Қазақстан Республикасының заңдарында көзделген жағдайларды қоспағанда) 1 рет табыс етіледі банктің, сақтандыру ұйымының, инвестициялық портфельді басқарушының ірі қатысушысы болғысы келетін тұлғалар).
Декларацияда декларация табыс етілген жылдың алдындағы жылдың 31 желтоқсанындағы жағдай бойынша қолда бар активтер мен міндеттемелер туралы мынадай мәліметтер көрсетілуі қажет:
1) шет мемлекетте тіркелген не тіркелуге жататын жылжымайтын мүлік, көлік құралдары;
2) барлық банк салымдары бойынша 1000 еселенген айлық есептік көрсеткіштен (бұдан әрі-АЕК) жиынтық асатын сомадағы Қазақстан Республикасынан тыс Шетел банктеріндегі банк шоттарындағы ақша.
Бұл ретте «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде орналасқан шетелдік банктерде шоттарды (салымдарды) ашуға және иеленуге қатысты сыбайлас жемқорлыққа қарсы шектеу қабылдайтын тұлғалар активтер мен міндеттемелер туралы декларацияда банк банктерінің сомасына қарамастан, Қазақстан Республикасынан тыс шетел банктерінде ақшаның болуы туралы ақпаратты көрсетеді салымдар;
3) тұрғын үй құрылысына үлестік қатысу туралы шарт бойынша тұрғын ғимараттағы үлесі; Қазақстан Республикасынан тыс жерде құрылған заңды тұлғаның жарғылық капиталындағы қатысу үлесі;
4) бағалы қағаздар, туынды қаржы құралдары (орындалуы базалық активті сатып алу немесе өткізу жолымен жүргізілетін туынды қаржы құралдарын қоспағанда);
5) сандық активтер;
6) инвестициялық алтын;
7) Зияткерлік меншік, Авторлық құқық объектілері;
8) республикалық бюджет туралы заңда белгіленген және активтер мен міндеттемелер туралы декларация табыс етілген жылдың алдындағы жылдың 31 желтоқсанында қолданыста болған 10 000 АЕК шегінде сомада көрсетілетін қолма-қол ақша;
9) міндеттеменің немесе талаптың туындауына негіз болып табылатын нотариалды куәландырылған шарт немесе өзге құжат болған кезде дебиторлық не кредиторлық берешекті (Екінші деңгейдегі банктер алдындағы берешекті қоспағанда) қамтиды.
Активтер мен міндеттемелер туралы декларация тапсырылған жылдан бастап (250.00-нысан) жыл сайын кірістер мен мүлік туралы декларация (270.00-нысан) ұсынылады, онда мынадай ақпарат көрсетіледі:
1) дара кәсіпкердің кәсіпкерлік қызметтен декларациялауға жататын табыстарын қоспағанда, жеке тұлғаның дербес салық салуға жататын табыстары;
2) салық шегерімдері;
3) Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде, оның ішінде өтеусіз негізде мүлікті сатып алу және (немесе) иеліктен шығару;
4) республикалық бюджет туралы заңда белгіленген және есепті салық кезеңінің 31 желтоқсанында қолданыста болған АЕК-тің 1000 еселенген мөлшерінен асатын сомада Қазақстан Республикасынан тыс жерлердегі шетелдік банктердегі банктік шоттардағы ақшаға;
5) есепті салық кезеңінің 31 желтоқсанындағы жағдай бойынша жеке тұлғаның меншік құқығындағы мүлікке:
6) мемлекеттік немесе өзге де тіркеуге (есепке алуға) жататын не құқықтары және (немесе) мәмілелері шет мемлекеттің заңнамасына сәйкес шет мемлекеттің құзыретті органында мемлекеттік немесе өзге де тіркеуге (есепке алуға) жататын мүлікке;
7) эмитенттері Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде тіркелген бағалы қағаздарға, цифрлық активтерге;
8) инвестициялық алтын;
9) Қазақстан Республикасынан тыс жерде тіркелген заңды тұлғаның жарғылық капиталындағы қатысу үлесі;
10) банктерге және банк операцияларының жекелеген түрлерін жүзеге асыратын, құрылған банктерге және ұйымдарға берешекті қоспағанда, міндеттеменің немесе талаптың туындауына негіз болып табылатын, нотариат куәландырған (куәландырған) шарт немесе өзге құжат болған кезде жеке тұлғаның жеке тұлға алдындағы берешегі (дебиторлық берешегі) және (немесе) жеке тұлғаның басқа тұлғалар алдындағы берешегі (кредиторлық берешегі) Қазақстан Республикасының Қазақстан Республикасындағы банктер және банк қызметі туралы заңнамасына сәйкес.
9-тарау. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру
21.Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру білім беру, ақпараттық және ұйымдастырушылық сипаттағы шаралар кешені арқылы жүзеге асырылады:
1)білім беру шаралары қызметкерлердің сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарды, мүдделер қақтығысын болғызбау тәсілдері туралы хабардарлығын арттыру бойынша тұрақты семинарлар мен тренингтерді қамтуы мүмкін;
2)ақпараттық шаралар қызметкерлер арасында сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясат жөніндегі нақты нұсқаулықтар мен нұсқаулықтарды әзірлеуді және таратуды, сондай-ақ оқыту материалдарын (бейнероликтер, презентациялар мен брошюралар) дайындауды қамтиды. Осы мақсатта корпоративтік таратылымдарды, ішкі порталдар мен ақпараттық стендтерді пайдалануға болады;
3)ұйымдастырушылық шаралар сыбайлас жемқорлыққа қарсы стандарттарды енгізуді, сыбайлас жемқорлықтың алдын алуға жауапты қызметкерлерді тағайындауды, сыбайлас жемқорлық фактілері туралы хабарлау үшін арналар құруды, сыбайлас жемқорлыққа қарсы талаптарды сатып алу рәсімдеріне интеграциялауды, қызметкерлерді лауазымдарға тағайындауды және тиімділігін бағалауды және өзге де тәуекелді облыстарды қамтуы мүмкін.
22.Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру жөніндегі шаралар жоспарланып, практикалық пайдалылыққа бағдарлануы тиіс.Оқыту тұрақты болуы керек, ал материалдар жұмысшылар үшін қол жетімді және түсінікті болуы керек.
Қызметкерлердің дайындық деңгейі, оларды оқытудың тиімділігі және оқу бағдарламаларының жекелеген элементтерін пысықтау қажеттілігі тестілеу, сауалнамалар және бақылаудың басқа түрлері арқылы анықталады.
10-тарау 1. Ақпаратқа қол жеткізу
23.Қазақстан Республикасының Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексі және «Ақпаратқа қол жеткізу туралы» Қазақстан Республикасының Заңы азаматтардың мемлекеттік органдардың қызметі туралы толық және анық ақпарат алу құқықтарын, сондай-ақ соңғыларының осындай деректерді уақтылы және ашық беру жөніндегі міндеттемелерін белгілейді.
24.Жұртшылықты ақпараттандыру және кері байланыс алу мақсатында аппарат әкімі интернет-ресурсын және оның әлеуметтік медиа арналарын уақтылы өзектендіру қажет.
25.Түсіндіру жұмысы шеңберінде «Азаматтар мен кәсіпкерлерді қолданыстағы құқықтық актілерді түсінікті және қысқа тілде түсіндіре отырып, олардың құқықтары туралы нақты хабардар етуді қамтамасыз ету арқылы құқықтық насихатты жетілдіру жөніндегі әдістемелік ұсынымдарды бекіту, сондай-ақ белгілі бір өмірлік жағдайлар мен заңдық жағдайлар бойынша цифрлық шешімдерді қолдану туралы» Қазақстан Республикасы Әділет министрінің 2022 жылғы 26 қыркүйектегі № 806 бұйрығының ережелерін басшылыққа алу қажет.
11-тарау. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылға жәрдем көрсететін (көрсеткен) адамдарды қорғау
33.Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылға жәрдем көрсететін (көрсеткен) адамдарды қорғау сыбайлас жемқорлық және мүдделер қақтығысы фактілерін анықтауда маңызды рөл атқаратын ішкі бақылау және тәуекелдерді басқару жүйесінің негізгі элементі болып табылады.
35.Қолданыстағы заңнамаға сәйкес сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылға жәрдем көрсететін (көрсеткен) адамдарды қорғаудың мынадай шаралары көзделген:
1)сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылық фактісі туралы хабарлама уәкілетті органдарға келіп түскен сәттен бастап үш жыл ішінде сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылға жәрдем көрсететін (көрсеткен) адам тәртіптік комиссияның немесе алқалы органның ұсынымдарынсыз жұмыс берушінің немесе басшылықтың бастамасы бойынша жұмыстан шығарылмайды, басқа лауазымға ауыстырылмайды немесе тәртіптік жауаптылыққа тартылмайды;
2)көрсетілген кезеңде сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылға жәрдем көрсететін (көрсеткен) адамнан оның еңбек құқықтарының ықтимал бұзылуы туралы өтініш келіп түскен жағдайда, сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі уәкілетті орган тексеру жүргізеді және қорытындыны еңбек жөніндегі уәкілетті мемлекеттік органға немесе прокуратураға жібереді;
3)еңбек даулары ұйым шеңберінде құрылатын келісім комиссиясының немесе тәртіптік алқалы органның отырысында қаралуға тиіс, оның отырысына сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі уәкілетті орган өкілінің қатысуы міндетті;
4)алқалы орган сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылға жәрдем көрсететін (көрсеткен) адамдардың құқықтарының ықтимал бұзылуына байланысты істің мән-жайларын жан-жақты және объективті түрде қарауға және өтініш келіп түскен күннен бастап күнтізбелік отыз күн ішінде шешім қабылдауға міндетті. Алқалы орган отырысының хаттамасы шешімімен сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі уәкілетті органға үш жұмыс күні ішінде жіберіледі. Шешімге отырысқа қатысатын алқалы органның барлық мүшелері қол қояды;
5)Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылға жәрдем көрсететін (көрсеткен) адам тәртіптік комиссияның немесе алқалы органның шешімімен келіспеген жағдайда, ол шешімді қайта қарау үшін сотқа немесе сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі уәкілетті органға жүгінуге құқылы. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі уәкілетті орган құқықтары бұзылған жағдайда істі одан әрі қарау үшін еңбек жөніндегі мемлекеттік органдарға немесе прокуратураға тиісті хабарлама жібереді;
6)Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылға жәрдем көрсететін (көрсеткен) адамдарға оның жеке басының және хабарлама мазмұнының толық құпиялылығына кепілдік беріледі. Осыған байланысты, ол мен мемлекеттік органның басшылығы не сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі уәкілетті мемлекеттік орган арасында ақпаратты жария етпеу туралы келісім жасалады.
Бұл ретте алқалы органдардың басшылары мен мүшелерін қоса алғанда, процеске қатысушы тараптар ақпараттың құпиялылығын сақтауға міндетті. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылға жәрдем көрсететін (көрсеткен) адамның сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықты тергеп-тексерудің кез келген кезеңінде жария етпеу туралы келісім жасасу процесіне бастамашылық жасауға құқығы бар;
7)сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылға жәрдем көрсететін (көрсеткен) адамның еңбек даулары сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі уәкілетті орган өкілдерінің қатысуымен келісу комиссияларының отырыстарында қаралады. Шешім қабылданғаннан кейін үш жұмыс күні ішінде отырыс хаттамасының көшірмесі орындалуын бақылау үшін уәкілетті органға жіберіледі.
36.Заңға сәйкес сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылға жәрдем көрсететін (көрсеткен) адамдардың:
1)сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтар туралы олардың хабарламаларын қарау барысы мен нәтижелері туралы ақпарат алуға;
2) уәкілетті органдардың шешімдері мен әрекеттеріне, егер олар негізсіз немесе олардың құқықтарын бұзады деп санаса, шағымдануға;
3) уәкілетті органдармен өзара іс-қимылдың кез келген кезеңінде ақпаратты жария етпеу туралы келісім жасасуды талап етуге міндетті;
4) сыбайлас жемқорлық фактісі туралы хабарланған сәттен бастап 3 жыл ішінде, егер осы мәселелерді келісу комиссиясы бұрын қарамаған болса, тәртіптік әсерлер немесе еңбек бұзушылықтар жағдайында өз құқықтарын қорғау үшін уәкілетті органдарға жүгінуге құқылы. Уәкілетті органдар хабарлаушының өтінішін күнтізбелік он бес күннен кешіктірілмейтін мерзімде қарауға және оның құқықтарын қорғау жөнінде ұсынымдар беруге міндетті.
12- тарау. Мемлекеттік сатып алу саласында сыбайлас жемқорлықтың алдын алу
37.Мемлекеттік сатып алу сыбайлас жемқорлық тәуекелі жоғары аймақ болып табылады және тәуекелдер картасына енгізіледі. Мемлекеттік сатып алудағы тәуекелдер бюджетке, сатып алу тәсіліне, сатып алумен байланысты рәсімдерді нақты регламенттеудің болмауына және басқаларына сүйене отырып бағалануы мүмкін.
38.Сатып алу саласындағы сыбайлас жемқорлықты төмендетуге ықпал ететін негізгі факторлар сатып алумен айналысатын қызметкерлердің кәсібилігін ұдайы арттыру, сатып алуды стандарттау, сатып алудың электрондық жүйелерін енгізу, мемлекеттік сатып алудың тиімділігі мен ашықтығын бағалау бойынша нақты КПЭ (тиімділіктің негізгі көрсеткіштерін) айқындау, мемлекеттік сатып алу процесіне қоғамдық бақылауды тарту болып табылады.
Мемлекеттік сатып алуды жоспарлау және жүзеге асыру кезінде «Мемлекеттік сатып алу туралы»" Қазақстан Республикасы Заңының 5-бабында белгіленген қағидаттарды басшылыққа алу қажет, атап айтқанда:
1)Мемлекеттік сатып алу үшін, оның ішінде баға арақатынасын қамтамасыз ету жолымен пайдаланылатын ақшаны оңтайлы және тиімді жұмсау
және сатып алынатын тауарлардың, жұмыстардың, көрсетілетін қызметтердің сапасы;
2)«Мемлекеттік сатып алу туралы» Қазақстан Республикасының Заңында көзделген жағдайларды қоспағанда, әлеуетті өнім берушілерге мемлекеттік сатып алуға қатысу үшін тең мүмкіндіктер беру;
3)әлеуетті өнім берушілер арасындағы адал бәсекелестік;
4)мемлекеттік сатып алу процесінің ашықтығы мен ашықтығы;
5)Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шарттарға қайшы келмейтін шамада қазақстандық тауар өндірушілерге, жұмыстар мен көрсетілетін қызметтерді өндірушілерге қолдау көрсету;
6) мемлекеттік сатып алу субъектілерінің жауапкершілігі;
7)сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарға, мүдделер қақтығысына жол бермеу;
8)Тұрақты Мемлекеттік сатып алуды дамыту.
39.Мүдделер мен сыбайлас жемқорлық тәуекелдерінің лоббизмін болдырмау мақсатында мемлекеттік сатып алуды бәсекелестік тәсілдермен (конкурс, аукцион, баға ұсыныстарын сұрату, Электрондық дүкен арқылы) жүзеге асыру ұсынылады.
Тауарларды, жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді тікелей шарт жасасу жолымен бір көзден алу тәсілімен мемлекеттік сатып алуды тек Төтенше және ерекше жағдайларда ғана жүзеге асыру қажет.
40.Тауарларды, жұмыстар мен қызметтерді қабылдауды жүзеге асыру кезінде жоғары тәуекелдер тобына жататын мемлекеттік сатып алу бойынша «Қоғамдық бақылау туралы» Қазақстан Республикасының Заңында көзделген қоғамдық мониторинг жүргізу үшін қоғамдық бақылау субъектілері тартылуы мүмкін.
41.Мемлекеттік сатып алуды жүзеге асыратын құрылымдық бөлімшеге:
1)Мемлекеттік сатып алудың барлық кезеңдерінде жоғары тәуекелге жататын мемлекеттік сатып алудың қоғамдық мониторингін жүзеге асыру үшін қоғамдық бақылау субъектілерін тартуға;
2)сатып алу тиімділігін өлшеу үшін көрсеткіштер әзірлеу. Мысалы, «Бір көзден алу тәсілімен тауарларды, жұмыстар мен қызметтерді сатып алу үлесін төмендету», «Сатып алудың бәсекелестік тәсілдерінің үлесін ұлғайту (конкурс, аукцион, баға ұсыныстарын сұрату, Электрондық дүкен арқылы)» және басқалар;
3)сатып алу процесіне тартылған қызметкерлерді жарты жылда кемінде бір рет өзекті тақырыптар бойынша оқытуды қамтамасыз етуге міндетті
4)келісімшарттың немесе оның айтарлықтай бөлігінің бір ұйымға немесе онымен байланысты ұйымдарға берілу жағдайларын анықтау үшін жыл сайынғы сатып алуды талдау жүргізу.
Талдау нәтижелері округ әкіміне ол аяқталған сәттен бастап 3 күн ішінде хабарланады. Әкімшілік немесе қылмыстық құқық бұзушылық белгілеріне жататын фактілер анықталған жағдайда, әкім аппараты бұл туралы Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасына сәйкес уәкілетті органдарға хабарлауға тиіс.