«Қарағанды облысы Осакаров ауданы Шідерті ауылдық округі әкімінің аппараты» мемлекеттік мекемесінің сыбайлас жемқорлыққа қарсы стандарты

1 тарау. Жалпы ережелер

 

1. Осы «Қарағанды облысы Осакаров ауданы Шідерті ауылдық округі әкімінің аппараты» мемлекеттік мекемесінің сыбайлас жемқорлыққа қарсы стандарты (бұдан әрі – сыбайлас жемқорлыққа қарсы стандарт) «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс – қимыл туралы» Қазақстан Республикасы Заңының (бұдан әрі-Заң) 10-бабының 2-тармағына және Қазақстан Республикасы Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі Төрағасының бұйрығымен бекітілген Сыбайлас жемқорлыққа қарсы стандарттарды қалыптастыру жөніндегі әдістемелік ұсынымдарға сәйкес әзірленді 2024 жылғы 31 желтоқсандағы № 285 (бұдан әрі-әдістемелік ұсынымдар).

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы стандарт сыбайлас жемқорлықтың алдын алуға бағытталған қоғамдық қатынастардың оқшауланған саласы үшін белгіленген ұсынымдар жүйесін білдіреді.

2. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы стандартта қолданылатын негізгі ұғымдар:

1) жекжаттар-жұбайының (зайыбының) ата-анасы бір және ата-анасы бөлек аға-інілері мен апа-сіңлілері, ата-аналары мен балалары;

2) квазимемлекеттік секторды сатып алу-тапсырыс берушілердің «Квазимемлекеттік сектордың жекелеген субъектілерін сатып алу туралы» Қазақстан Республикасының Заңында және квазимемлекеттік сектордың жекелеген субъектілерінің сатып алуды жүзеге асыру қағидаларында белгіленген тәртіппен тауарларды, жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді ақылы негізде сатып алуы;

3) қоғамдық бақылау-қоғамдық бақылау субъектілерінің «Қоғамдық бақылау туралы» Қазақстан Республикасының Заңында және Қазақстан Республикасының өзге де заңдарында белгіленген тәртіппен және нысандарда жүзеге асырылатын, қоғамдық бақылау объектілерінің актілері мен шешімдерінің қоғамдық мүдделерге сәйкестігін талдауға және бағалауға бағытталған қызметі;

4) қоғамдық бақылау субъектілері-Қазақстан Республикасының азаматтары; діни бірлестіктерді қоспағанда, Қазақстан Республикасының аумағында тіркелген коммерциялық емес ұйымдар; Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес қоғамдық бақылауды жүзеге асыруға өкілеттік берілген өзге де субъектілер;

5) қонақжайлылықтың көрінісі-іскерлік қатынастарды орнату, нығайту немесе дамыту үшін ұсынылатын тамақ (таңғы ас, түскі ас, кешкі ас және басқалар), қабылдаулар, ойын-сауық, қоғамдық немесе спорттық іс-шараларға билеттер. Сонымен қатар, қонақжайлылық шақырушы тараптың қатысуын талап етеді, әйтпесе шығындар сыйлық болып табылады;

6) мүдделер қақтығысы-жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамдардың, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдардың, оларға теңестірілген адамдардың, лауазымды адамдардың жеке мүдделері мен олардың лауазымдық өкілеттіктері арасындағы қайшылық, бұл ретте аталған адамдардың жеке мүдделері олардың өздерінің лауазымдық міндеттерін орындамауына және (немесе) тиісінше орындамауына әкеп соғуы мүмкін;

7) мемлекеттік сатып алу-тапсырыс берушілердің Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес арнаулы мемлекеттік қордан бөлінген ақшаны және (немесе) өз кірістерін бюджет қаражаты есебінен тауарларды, жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді толық немесе ішінара сатып алуы;

8) отбасы мүшелері-жұбайы (зайыбы), ата-анасы, балалары, оның ішінде кәмелетке толған балалары және асырауындағы және онымен тұрақты тұратын адамдар;

9) сыбайлас жемқорлық тәуекелі-сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтар жасауға ықпал ететін себептер мен жағдайлардың туындау мүмкіндігі;

10) сыйлық-өтеусіз берілетін/алынатын ақшалай қаражат немесе өзге де мүлік, артықшылықтар, жеңілдіктер, қызметтер, материалдық емес активтер;

11) сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін картаға түсіру-сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін анықтауға, талдауға, бағалауға (саралауға) және жою жөніндегі шараларды әзірлеуге бағытталған процесс;

12) сыбайлас жемқорлық картограммасы-сыбайлас жемқорлық тәуекелдерінің тізбесін, сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне ұшыраған лауазымдарды және ықтимал сыбайлас жемқорлық осалдықтары туралы сигнал беретін басқа да мәліметтерді көздейтін жаңартылатын деректер жиынтығы.

3. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы стандарттың негізгі қағидаттары:

1) заңдылық;

2) адам мен азаматтың құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін қорғаудың басымдығы;

3) жариялылық және ашықтық;

4) мемлекет пен азаматтық қоғамның өзара іс-қимылы;

5) Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл шараларын жүйелі және кешенді пайдалану;

6) Сыбайлас жемқорлықтың алдын алу шараларын басым қолдану;

7) сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылға жәрдем көрсететін адамдарды қорғау және көтермелеу;

8) сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтар жасағаны үшін жазаның бұлтартпастығы.

4. Қарағанды облысының энергетика және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық басқармасының (бұдан әрі – Басқарма) Сыбайлас жемқорлыққа қарсы стандартты іске асыру тиімділігі Қазақстан Республикасы Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс – қимыл агенттігі Төрағасының (бұдан әрі-сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі уәкілетті орган) 2023 жылғы 29 желтоқсандағы № 438 бұйрығымен бекітілген сыбайлас жемқорлық деңгейін бағалау арқылы айқындалады.

 

 

2 тарау. Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін картаға түсіру және сыбайлас жемқорлық картограммасын қалыптастыру

 

5. Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін картаға түсіру сыбайлас жемқорлық тәуекелдерінің себептерін көрнекі түрде көрсетуге және олардың алдын алу және жою жөніндегі шараларды айқындауға, сондай-ақ бірінші басшының назарын талап ететін сын-қатерлерді анықтауға мүмкіндік береді.

Картаға түсіру нәтижесі анықталған сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне бейімділіктің графикалық бейнесін ұсынатын тәуекелдер картасы болып табылады және Агенттік Төрағасының 2022 жылғы 30 желтоқсандағы № 488 бұйрығымен (бұдан әрі – сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін ішкі талдау әдістемесі) бекітілген сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне ішкі талдау жүргізу жөніндегі әдістемелік ұсынымдардың 43-тармағына және әдістемелік ұсынымдарға 1-қосымшаға сәйкес ресімделеді.

6. Картаға түсіру алгоритмі:

1) сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін анықтау.

Басқарманың қызметін реттейтін ішкі процестерді, функцияларды, ұйымдық құрылымды, заңнаманы, Басқармада бұрын белгіленген сыбайлас жемқорлық немесе мүдделер қақтығысы фактілерін және Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасында тыйым салынбаған өзге де ақпарат көздерін жүйелі талдау (бірақ жылына кемінде бір рет).

Басқармадағы сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін ішкі талдау сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін ішкі талдау әдістемесіне сәйкес жүзеге асырылады.

Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін болдырмау, Қазақстан Республикасы заңнамасының, басқарманың ұйымдық-штаттық құрылымының және (немесе) штат санының өзгеруіне, сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне жатқызылған функцияларды іске асыратын қызметкерлердің лауазымдық міндеттеріне немесе сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне әсер ететін өзге де өзгерістердің басталуына қарай тәуекелдер картасын түзету;

2) Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерінің жіктелуі.

Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін ішкі талдау әдістемесінің 43-тармағында көзделген критерийлер бойынша сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін саралау;

3) Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін жою және азайту.

Тәуекелдер картасы негізінде нақты шараларды, мерзімдерді, Орындаушыны және іс-шараны аяқтау нысанын көрсете отырып, сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін жою жөніндегі жоспар әзірленеді, оны бірінші басшы бекітеді және бақылайды.

4) тиісті мүдделі тараптарды хабардар ету.

Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін жою жоспары Басқарманың және облыс әкімі аппаратының интернет-ресурсында орналастырылады.

Бұл ретте, егер қорғалуға тиіс құпия ақпаратты, сондай-ақ инсайдерлік, коммерциялық ақпаратты және дербес деректерді жария ету тәуекелі болса, жоспардың бір бөлігін жариялауға болады; 

5) кері байланыс механизмін құру.

Мүдделі тараптарды хабардар ету және жариялылықты қамтамасыз ету Қазақстан Республикасының Мемлекеттік құпиялар және өзге де құпия, ақпаратқа, дербес деректерге қол жеткізу және оларды қорғау туралы заңнамасының талаптары сақтала отырып жүзеге асырылуға тиіс.

7. Картаға түсіру сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясат тұжырымдамасын іске асыру жөніндегі іс-қимыл жоспарын орындау шеңберінде жүргізілетін сыбайлас жемқорлық картограммасын қалыптастыру үшін пайдаланылады.
8. Сыбайлас жемқорлық картограммасы ықтимал сыбайлас жемқорлық көріністері туралы сигнал беретін мәліметтерді жүйелеу және кейіннен алдын алу шараларын әзірлеу мақсатында әзірленеді.

Сыбайлас жемқорлық картограммасында сыбайлас жемқорлық тәуекелдері оларды саралай отырып, сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне ұшыраған лауазымдар тізбесі қамтылады, сондай-ақ БАҚ-тағы жарияланымдарды, шағымдарды, өтініштерді талдауды және сыбайлас жемқорлық алғышарттары туралы басқа да ақпаратты қамтуы мүмкін.

Сыбайлас жемқорлық картограммасы облыс әкімі аппараты мен басқармасының интернет-ресурсында орналастырылады.

 

 

3-тарау. Мүдделер қақтығысының алдын алу

 

 

Параграф 1. Мүдделер қақтығысын болдырмау қажеттілігі

 

9. Мүдделер қақтығысының алдын алу парасаттылықты арттыруда және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылда шешуші рөл атқарады.
10. Мүдделер қақтығысын болғызбау мақсатында «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» және «Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы» Қазақстан Республикасының заңдары жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдар, оларға теңестірілген адамдар және лауазымды адамдар үшін бірқатар талаптарды көздейді.

Тыйым салынады:

1) мемлекеттік функцияларды орындаумен сыйыспайтын қызметті жүзеге асыруға;

2) өзінің жақын туыстары (ата-анасы (ата-анасы), балалары, асырап алушылары, асырап алынған балалары, ата-анасы бір және ата-анасы бөлек аға-інілері мен апа-сіңлілері, аталары, әжелері, немерелері), жұбайы (зайыбы) және (немесе) жекжаттары (ата-анасы бір және ата-анасы бөлек) атқаратын лауазымға тікелей бағынысты мемлекеттік лауазымды атқаруға жұбайының (зайыбының) ата-аналары мен балалары, сондай-ақ жақын туыстарының, жұбайының (зайыбының) және (немесе) жекжаттарының тікелей бағынысында болуы;

3) квазимемлекеттік сектор субъектісінің бір басқару органында (байқау кеңесінде, атқарушы органда) өзінің жақын туыстарымен, жұбайымен (зайыбымен) және (немесе) жекжаттарымен лауазымдар атқаруға;

4) мүліктік және мүліктік емес игіліктер мен артықшылықтарды алу немесе алу мақсатында ресми таратылуға жатпайтын қызметтік және өзге де ақпаратты пайдалануға міндетті;

5) жеке өзі немесе делдалдар арқылы оларды ұсынған адамдардың пайдасына материалдық сыйақы, сыйлықтар, жеңілдіктер не іс-әрекеттері (әрекетсіздігі) үшін көрсетілетін қызметтер қабылдауға;

6) Қазақстан Республикасынан тыс орналасқан шетелдік банктерде шоттар (салымдар) ашуға және иеленуге, Қазақстан Республикасынан тыс орналасқан шетелдік банктерде қолма-қол ақша мен құндылықтарды сақтауға;

7) өкілді органның депутаты болуға;

8) педагогикалық, ғылыми және өзге де шығармашылық қызметті қоспағанда, басқа да ақы төленетін қызметпен айналысуға;

9) Егер коммерциялық ұйымды басқаруға тікелей қатысу Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес оның лауазымдық өкілеттігіне кірмесе, кәсіпкерлік қызметпен айналысуға, оның ішінде оның ұйымдық-құқықтық нысанына қарамастан коммерциялық ұйымды басқаруға қатысуға,

10) өзі қызметте тұрған мемлекеттік органдағы не оған тікелей бағынысты немесе бақылаудағы үшінші тұлғалардың істері жөніндегі өкіл;

11) өзінің қызметтік қызметін материалдық-техникалық, қаржылық және ақпараттық қамтамасыз ету құралдарын, басқа да мемлекеттік мүлікті және қызметтік ақпаратты қызметтік емес мақсаттарда пайдалануға;

12) ереуілдер мен санкцияланбаған митингілерді қоса алғанда, мемлекеттік органдардың қалыпты жұмыс істеуіне және лауазымдық міндеттерін орындауға кедергі келтіретін іс-әрекеттерге қатысуға;

13) лауазымдық өкілеттіктерінің орындалуына байланысты азаматтар мен заңды тұлғалардың қызметтерін жеке мақсатта пайдалануға құқылы;

14) "ойын бизнесі туралы" Қазақстан Республикасының Заңында көзделген ұйғарымға жататын ойын мекемелерінде құмар ойындарға және (немесе) бәс тігуге, сол сияқты осы үшін бөлінбеген орындарда немесе желілерді пайдалану арқылы өткізілетін құмар ойындарға және (немесе) бәс тігуге қатысуға Телекоммуникациялар, оның ішінде Интернет желілері;

15) шешімдер әзірлеуге, талқылауға немесе қабылдауға қатысуға не мүдделер қақтығысын туғызатын шешімдерге өзге де тәсілмен ықпал етуге;

16) егер мүдделер қақтығысы болса, лауазымдық міндеттерді жүзеге асыруға;

17) өзінің қызметтік жағдайын жеке мүддесі үшін пайдалануға;

18) бұрын атқарған лауазымының артықшылықтарын жеке мүддесі үшін пайдалануға;

19) ресми құжаттарға көрінеу жалған мәліметтер не олардың нақты мазмұнын бұрмалайтын түзетулер енгізуге міндетті;

Бұл ретте, осы тармақтың бірінші бөлігінде көрсетілген тұлғалар Мемлекеттік қызмет өткерген күннен бастап күнтізбелік отыз күн ішінде өзінің меншігіндегі коммерциялық ұйымдардың жарғылық капиталындағы үлестерді, акцияларды (акцияларды) және ақшаны қоспағанда, пайдаланылуы табыс алуға әкеп соғатын өзге де мүлікті сенімгерлік басқаруға беруі қажет, заңды түрде осы адамға тиесілі, сондай-ақ мүліктік жалдауға берілген мүлік.

 

 

Параграф 2. Мүдделер қақтығысын анықтау

 

11. Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерінің профилактикасы жөніндегі құрылымдық бөлімше тоқсанына кемінде бір рет ашық деректерді және Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасында тыйым салынбаған өзге де ақпарат көздерін мүдделер қақтығысын анықтау тұрғысынан талдауды жүзеге асырады. Бұл ретте сыбайлас жемқорлықтың алдын алуға уәкілеттік берілген қызметкерлерге қызметкердің және оның отбасы мүшелерінің тегі, аты, әкесінің аты және жеке сәйкестендіру нөмірі (ЖСН) қызметкерлердің жеке деректеріне қолжетімділік қамтамасыз етіледі.

Қызметкердің жеке деректеріне қол жеткізуді қамтамасыз ету мемлекеттік құпиялар және өзге де құпия, ақпаратқа, дербес деректерге қол жеткізу және оларды қорғау туралы заңнама талаптарын сақтай отырып жүзеге асырылуға тиіс.

Мемлекеттік органдарда персоналды басқару жөніндегі ақпараттық жүйеге қол жеткізуді мемлекеттік органның бірінші басшысының және ақпараттық қауіпсіздік жөніндегі лауазымды адамның келісімі болған кезде жауапты тұлға жүзеге асырады, ол тиісті шектеулерді қабылдай отырып, қызметтік жазбамен ресімделеді.

12. Өткізу кезінде мүдделер қақтығысы анықталуы мүмкін:

1) сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін сыртқы және ішкі талдау немесе сыбайлас жемқорлыққа қарсы мониторинг;

2) мүдделер қақтығысы туралы өтініштермен немесе өзге де ақпаратпен, сондай-ақ ішкі актілермен жұмыс істеу;

3) уәкілетті мемлекеттік органдар мен ұйымдардың тексерулерін, тексерулерін немесе аудитін;

4) акцияларға, компаниялардың капиталындағы үлестерге иелік ету сияқты қызметкерлердің жеке мүдделерін қоса алғанда, мүдделер қақтығысының ықтимал көздері туралы деректерді жинау және талдау; контрагенттерде туыстарының болуы; лауазымдық міндеттермен байланысты болуы мүмкін қосымша табыс көздері;

5) қызметкерлердің іс-әрекеттері мен шешімдерін қалауларының немесе біржақтылығының болуына талдау жасау;

6) сыртқы көздерден алынған деректерді қызметкерлер ұсынған деректермен салыстыру;

7) мүдделер қақтығысына әкеп соғуы мүмкін ресурстарды бөлуге, қаржыны басқаруға, сатып алуға, бағалауға және бақылауға байланысты процестерге, сондай-ақ Сотқа дейінгі тергеп-тексеру, қылмыстық, азаматтық, әкімшілік сот ісін жүргізу және әкімшілік құқық бұзушылық туралы істер бойынша іс жүргізу нәтижелері бойынша неғұрлым ықпалды лауазымдарды талдау және бөлімшелер мен лауазымдарды айқындау.

13. Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерінің алдын алу жөніндегі құрылымдық бөлімше Басқарманың құрылымдық бөлімшелерінде олардың жұмыс ерекшеліктерін және қалыптасқан ұйымдық мәдениетін ескере отырып, мүдделер қақтығысы тәуекелдерін мерзімді бағалауды жүргізе алады, сондай-ақ басқа ұйымдармен немесе үшінші тараптармен бірлескен жобалар шеңберінде мүдделер қақтығысын басқару үшін арнайы рәсімдерді әзірлей алады.

Қылмыстық жазаланатын іс-әрекет белгілеріне жататын фактілер анықталған жағдайда, басқарма Қазақстан Республикасының қылмыстық іс жүргізу заңнамасына сәйкес сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі уәкілетті органға тиісті ақпаратты береді.

 

Параграф 3. Мүдделер қақтығысының алдын алу шаралары

 

14. Мүдделер қақтығысын болдырмауға бағытталған іс-шаралар:

1) «Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес қызметкерлер сыбайлас жемқорлық тәуекелдерінің профилактикасы жөніндегі құрылымдық бөлімшені туындаған мүдделер қақтығысы туралы немесе оның туындау мүмкіндігі туралы бір мезгілде хабардар ете отырып, тікелей басшыны не басқарма басшылығын жазбаша нысанда хабардар етуге міндетті.

Тікелей басшы болмаған жағдайда келесі жоғары тұрған адамды хабардар ету қажет. Қажет болған жағдайда бірінші басшының мүдделер қақтығысы фактілері туралы хабардар ететін адамдарды қабылдау мүмкіндігі қамтамасыз етіледі.

Егер мүдделер қақтығысы саяси қызметшілерге қатысты орын алса немесе орын алуы мүмкін болса, бірінші басшыға хабарлама жіберу ұсынылады;

2) мүдделер қақтығысы туралы хабарлама немесе ақпарат келіп түскен басшы оларды үш жұмыс күні ішінде сыбайлас жемқорлық тәуекелдерінің профилактикасы жөніндегі құрылымдық бөлімшенің қарауына жібереді;

3) Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерінің профилактикасы жөніндегі құрылымдық бөлімше көрсетілген хабарламаларды немесе мүдделер қақтығысы туралы өзге де ақпаратты қарау қорытындылары бойынша он жұмыс күні ішінде басқарма басшылығына мүдделер қақтығысын болғызбау және реттеу жөніндегі ұсынымдарды немесе оның жоқтығы туралы қорытындыны ұсынады;

4) мүдделер қақтығысы расталған кезде басқарма басшылығы ұсыным алған күннен бастап он жұмыс күні ішінде мүдделер қақтығысын болғызбау және реттеу жөнінде мынадай шаралар қолдануға міндетті:

- мүдделер қақтығысы туындаған мәселе бойынша лауазымдық міндеттерді орындауды басқа адамға тапсыруға;

- лауазымдық міндеттерін өзгерту;

- мүдделер қақтығысын жою жөнінде өзге де шаралар қабылдау;

5) Бірінші басшыға мүдделер қақтығысы туындаған мәселе бойынша объективті шешім қабылдау үшін өкілеттіктерді осы факт анықталған сәттен бастап уәкілетті тұлғаға беру ұсынылады;

6) мүдделер қақтығысын болғызбау және реттеу мүмкін болмаған жағдайда, мүдделер қақтығысы туралы ақпарат алынған күннен бастап 3 айдан кешіктірмей мүдделер қақтығысын болдырмайтын тең мәнді лауазымға тағайындалады.

Мүдделер қақтығысын болғызбау және анықтау, сондай-ақ мемлекеттік қызметтегі өзге де шектеулерді сақтау жөніндегі іс-шаралар Әдеп жөніндегі уәкіл мемлекеттік қызмет істері жөніндегі уәкілетті органның бірінші басшысы бекіткен Әдеп жөніндегі уәкілдердің жыл сайынғы үлгі жұмыс жоспарына сәйкес жүргізіледі.

 

Параграф 4. Мемлекеттен кейінгі жұмыспен қамту

 

Мемлекеттен кейінгі жұмыспен қамту («айналмалы есіктер феномені») мүдделер қақтығысы қаупін тудырады, өйткені бұрынғы мемлекеттік қызметшілер (зейнеткерлікке шыққан, жұмыстан шығарылған) қызметтік байланыстар мен құпия ақпаратты жеке сектордың мүддесі үшін пайдалана алады, осыған байланысты Қазақстан Республикасының Еңбек кодексінде оларға жұмыстан шығарылғаннан кейін бір жыл ішінде коммерциялық қызметке орналасуға тыйым салатын шектеу белгіленген олар қызметтік міндеттері бойынша байланысты болған ұйымдар, ал осы талап бұзылған жағдайда еңбек шарты бұзылуға жатады.

 

Параграф 5. Сыйлықтар, саяхаттар және қонақжайлылық туралы ереже

 

15. Сыйлықтарды қабылдау немесе лауазымдық функцияларды орындаумен байланысты қонақжайлылық заңсыз сыйақы болуы мүмкін. Сыйлықтарды, сапарларға шақыруларды және қонақжайлылықты қабылдау және ұсыну тәжірибесін қадағалау және тоқтату қажет.

Қызметкерлерге кез-келген сыйлықтардан, сапарға шақырулардан, сондай-ақ лауазымдық функцияларды орындаумен байланысты және пара ретінде қабылдануы мүмкін қонақжайлылық көріністерінен аулақ болу ұсынылады.

16. Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасында сыйлықтарды қабылдау, сапарлар және қонақжайлылық мәселелері бойынша сыбайлас жемқорлыққа қарсы мынадай шектеулер мен жауапкершілік көзделген:

1) егер Қазақстан Республикасының заңнамасында өзгеше көзделмесе, мемлекеттік қызметке кір келтіретін тәртіптік теріс қылықтар жасауға, сол сияқты адам тиісті функцияларды орындамайтын ұйымдардан, сондай-ақ жеке тұлғалардан ақша, көрсетілетін қызметтер және өзге де нысандар түріндегі кез келген сыйақыны өзінің мемлекеттік немесе оларға теңестірілген функцияларын орындағаны үшін қабылдауға тыйым салынады;

2) мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның жеке өзі немесе делдал арқылы заңсыз материалдық сыйақы, сыйлықтар, жеңілдіктер не оларды ұсынған адамдардың пайдасына жасаған әрекеттері (әрекетсіздігі) үшін көрсетілетін қызметтер алғаны үшін, егер мұндай әрекеттер (әрекетсіздік) мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның қызметтік өкілеттігіне кірсе, не оған теңестірілген адам, егер бұл әрекеттерде қылмыстық жазаланатын іс-әрекет белгілері болмаса, әкімшілік жауапкершілік көзделеді;

3) жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдардың, оларға теңестірілген адамдардың, лауазымды адамдар мен олардың отбасы мүшелерінің шотына аталған адамдар білмей келіп түскен ақша олар анықталғаннан кейін екі аптадан аспайтын мерзімде тиісті мемлекеттік кіріс органына мемлекеттік кірістер туралы түсініктеме бере отырып, республикалық бюджетке аударылуға жатады. мұндай қаражаттың түсу мән-жайлары;

4) өзінің мемлекеттік немесе оларға теңестірілген функцияларын орындауына байланысты мемлекеттік қызметшілерден және оларға қызмет бабында тәуелді өзге де адамдардан жалпы қамқорлығы немесе қызмет бабында қалыс қалғаны үшін сыйлықтар немесе қызметтер қабылдауға тыйым салынады;

5) жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдардың, оларға теңестірілген адамдардың, лауазымды адамдар мен олардың отбасы мүшелерінің білместен келіп түскен, сондай-ақ олар тиісті функцияларды орындауға байланысты алған сыйлықтар Мемлекеттік мүлікті басқару жөніндегі уәкілетті органға алған күннен бастап күнтізбелік 7 күн ішінде өтеусіз берілуге жатады немесе жоғарыда аталған адамдарға келіп түскен сыйлық туралы белгілі болған күннен бастап, ал көрсетілген тұлғаларға көрсетілген қызметтер сол мән-жайлар кезінде көрсетілген қызметтер көрсетілген күннен бастап күнтізбелік 7 күн ішінде не жоғарыда аталған адамдарға қызмет көрсету туралы белгілі болған күннен бастап республикалық бюджетке ақша аудару жолымен төленуге тиіс;

6) жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдар, оларға теңестірілген адамдар, сыйлықтар келіп түскен лауазымды адамдар жоғары тұрған лауазымды адамды хабардар ете отырып, оларды сатып алу шарты негізінде «Қазақстан Республикасындағы бағалау қызметі туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес айқындалған құн бойынша сатып алуға құқылы- мемлекеттік мүлікті басқару жөніндегі уәкілетті органмен жасалатын сату. Сыйлықтарды сатудан түскен ақша республикалық бюджетке аударылады;

7) жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамдарға, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдарға немесе оларға теңестірілген адамдарға, сондай-ақ олардың отбасы мүшелеріне келіп түскен сыйлықтарды, егер бұл әрекеттерде қылмыстық жазаланатын іс-әрекет белгілері болмаса, жекелеген негіздер бойынша мемлекеттік мүлікті басқару жөніндегі уәкілетті органға толық емес және (немесе) уақтылы бермеу,  айыппұлға әкеледі;

8) егер қатынастар қызметтік қызметті қозғамаса, жұбайының (зайыбының), туыстарының шақыруы бойынша олардың есебінен; өзге де жеке тұлғалардың шақыруы бойынша (жоғары тұрған лауазымды адамның немесе органның келісімімен) сапарларды қоспағанда, жеке және заңды тұлғалардың есебінен мемлекетішілік және шетелдік туристік, емдеу-сауықтыру және өзге де сапарларға шақырулар қабылдауға тыйым салынады; халықаралық шарттарға немесе шет мемлекеттермен өзара уағдаластыққа сәйкес; ғылыми, спорттық, шығармашылық, кәсіптік, гуманитарлық іс-шараларға, оның ішінде осындай ұйымдардың жарғылық қызметі шеңберінде жүзеге асырылатын сапарларға қатысу үшін;

9) жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдардың, оларға теңестірілген адамдардың, лауазымды адамдардың отбасы мүшелері аталған адам қызмет бабында байланысты болған жеке және заңды тұлғалар есебінен сыйлықтар мен көрсетілетін қызметтерді, туристік, емдеу-сауықтыру және өзге де сапарларға шақыруларды қабылдауға құқылы емес.

17. Қонақжайлылық қарым-қатынасты еркін және бейтарап жағдайда бастау, нығайту немесе дамыту мақсатында жасалады. Қонақжайлылық таңғы асқа, түскі асқа, кешкі асқа, қабылдауларға, ойын-сауыққа, қоғамдық немесе спорттық іс-шараларға шақыруды қамтиды. Қонақжайлылық шақырушы тараптың қатысуын қамтамасыз етеді, әйтпесе бұл сыйлық болып табылады.
18. Сыбайлас жемқорлықтың алдын алуға жауапты құрылымдық бөлімшеге жартыжылдықта кемінде бір рет мүдделер қақтығысының үлгілік жағдайлары қаралатын оқыту жүргізу ұсынылады. Бюджетте қаражат болған кезде ғимараттың кіреберіс бөлігіне ғимаратқа сыйлықтар беруге және енгізуге тыйым салу, сондай-ақ «Әкімшілік құқық бұзушылық туралы» Қазақстан Республикасының Кодексінде көзделген жауапкершілік туралы ақпаратты орналастыру ұсынылады.
19. Халықаралық ынтымақтастыққа жауапты құрылымдық бөлімшелерге ресми кездесулер алдында шет мемлекеттің мемлекеттік органын сыйға тартатын және (немесе) рәміздердің мемлекеттік ою-өрнегі және (немесе) басқа да өнімдер элементтері бар логотипі бар кітаптар мен кәдесый өнімдері түріндегі ресми сыйлықтарды ғана алу мүмкіндігі туралы алдын ала хабарлау ұсынылады.

 

4-тарау. Қаржылық бақылау шаралары

 

20. Активтер мен мүлік туралы декларациялар сыбайлас жемқорлықтың алдын алудың тиімді құралдарының бірі болып табылады. Декларациялау жүйесінің болуы адалдық пен есеп беру мәдениетін дамытуға ықпал етеді, мемлекеттік секторға деген сенімді нығайтады және этикалық мінез-құлықты ынталандырады. Мемлекеттік қызметке кіру және оны өткеру кезінде декларацияларды тапсырмау не уақтылы тапсырмау Әкімшілік жауаптылыққа әкеп соғады.
21. Декларацияларды тапсыру туралы хабарламаларды жинау тәртібі:

1) персоналды басқару қызметі (кадр қызметі) функционалдық міндеттерін бекіте отырып, мыналарды жүзеге асырады:

- активтер мен міндеттемелер, кірістер мен мүлік туралы декларацияларды тапсыру туралы хабарламаларды жинау бойынша іс-шаралар жүргізеді;

- қызметкерлерді Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген мерзімдерде олардың және олардың жұбайының/зайыбының декларацияларды тапсыру қажеттілігі туралы, сондай-ақ декларацияларда мәліметтерді ұсынбағаны немесе дұрыс емес мәліметтерді ұсынғаны үшін жауапкершілік туралы жазбаша нысанда хабардар етеді;

- декларация беруге міндетті адамдарды айқындау тұрғысынан Қазақстан Республикасы заңнамасының өзгерістеріне тұрақты мониторингті жүзеге асырады;

- декларацияларды тапсыру мәселелері бойынша нормативтік құқықтық актілерге енгізілген өзгерістер туралы қызметкерлерді олар қолданысқа енгізілген сәттен бастап отыз жұмыс күні ішінде жазбаша нысанда хабардар етеді;

2) персоналды басқару қызметі (кадр қызметі) декларацияларды тапсыру мерзімі аяқталғанға дейін кемінде бір ай бұрын қызметкерлерді Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген мерзімдерде декларацияларды тапсыру қажеттілігі туралы, сондай-ақ мәліметтерді ұсынбағаны немесе декларацияларда анық емес мәліметтерді ұсынғаны үшін жауапкершілік туралы жазбаша нысанда хабардар етуге тиіс.

Декларацияларды тапсыру туралы хабарламалар қызметкерлердің жеке ісіне қоса тіркеледі.

22. Заңға сәйкес активтер мен міндеттемелер туралы декларация:

1) Қазақстан Республикасының Президенттігіне, Қазақстан Республикасы Парламенті мен мәслихаттарының депутаттығына, аудандардың, облыстық маңызы бар қалалардың, аудандық маңызы бар қалалардың, кенттердің, ауылдардың, ауылдық округтердің әкімдеріне, сондай – ақ жергілікті өзін-өзі басқарудың сайланбалы органдарының мүшелігіне және олардың жұбайларына кандидат ретінде тіркелгенге дейін кандидаттар;

2) Осы тармақтың 1) тармақшасында көрсетілген адамдарды қоспағанда, мемлекеттік лауазымға не мемлекеттік немесе оларға теңестірілген функцияларды орындауға байланысты лауазымға кандидаттар болып табылатын адамдар және олардың жұбайлары – лауазымға тағайындау құқығы бар лауазымды адамның (органның) лауазымға тағайындау туралы актісі шығарылғанға дейін (осы тармақтың 1) тармақшасында көрсетілген декларация табыс етілген айдың бірінші күніндегі жағдай).

23. Кірістер мен мүлік туралы декларацияны ұсынады:

1) жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамдар және олардың жұбайлары;

2) мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдар және олардың жұбайлары;

3) лауазымды адамдар және олардың жұбайлары;

4) мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдарға теңестірілген адамдар және олардың жұбайлары.

Есепті күнтізбелік жыл ішінде Қазақстан Республикасының салық заңнамасында айқындалған мүлікті сатып алған жағдайда жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамдар және олардың жұбайлары; мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдар және олардың жұбайлары; лауазымды адамдар мен олардың жұбайлары; мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдарға теңестірілген адамдар және олардың жұбайлары. кірістер мен мүлік туралы декларацияда көрсетілген мүлікті сатып алуға арналған шығыстарды жабу көздері туралы мәліметтерді көрсетуге міндетті.

24. Активтер мен міндеттемелер туралы Декларация.

Активтер мен міндеттемелер туралы Декларация Декларациялау жүйесіне кірген кезде (декларация кандидат ретінде ұсынылатын «Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы», «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Қазақстан Республикасының заңдарында және «Қазақстан Республикасындағы банктер және банк қызметі туралы», «Қазақстан Республикасындағы банк қызметі туралы» Қазақстан Республикасының заңдарында көзделген жағдайларды қоспағанда) 1 рет табыс етіледі банктің, сақтандыру ұйымының, инвестициялық портфельді басқарушының ірі қатысушысы болғысы келетін тұлғалар).

Декларацияда декларация табыс етілген жылдың алдындағы жылдың 31 желтоқсанындағы жағдай бойынша қолда бар активтер мен міндеттемелер туралы мынадай мәліметтер көрсетілуі қажет:

1) шет мемлекетте тіркелген не тіркелуге жататын жылжымайтын мүлік, көлік құралдары;

2) барлық банк салымдары бойынша 1000 еселенген айлық есептік көрсеткіштен (бұдан әрі-АЕК) жиынтық асатын сомадағы Қазақстан Республикасынан тыс Шетел банктеріндегі банк шоттарындағы ақша.

Бұл ретте «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде орналасқан шетелдік банктерде шоттарды (салымдарды) ашуға және иеленуге қатысты сыбайлас жемқорлыққа қарсы шектеу қабылдайтын тұлғалар активтер мен міндеттемелер туралы декларацияда банк банктерінің сомасына қарамастан, Қазақстан Республикасынан тыс шетел банктерінде ақшаның болуы туралы ақпаратты көрсетеді салымдар;

3) тұрғын үй құрылысына үлестік қатысу туралы шарт бойынша тұрғын ғимараттағы үлесі; Қазақстан Республикасынан тыс жерде құрылған заңды тұлғаның жарғылық капиталындағы қатысу үлесі;

4) бағалы қағаздар, туынды қаржы құралдары (орындалуы базалық активті сатып алу немесе өткізу жолымен жүргізілетін туынды қаржы құралдарын қоспағанда);

5) сандық активтер;

6) инвестициялық алтын;

7) Зияткерлік меншік, Авторлық құқық объектілері;

8) республикалық бюджет туралы заңда белгіленген және активтер мен міндеттемелер туралы декларация табыс етілген жылдың алдындағы жылдың 31 желтоқсанында қолданыста болған 10 000 АЕК шегінде сомада көрсетілетін қолма-қол ақша;

9) міндеттеменің немесе талаптың туындауына негіз болып табылатын нотариалды куәландырылған шарт немесе өзге құжат болған кезде дебиторлық не кредиторлық берешекті (Екінші деңгейдегі банктер алдындағы берешекті қоспағанда) қамтиды.

25. Кірістер мен мүлік туралы Декларация.

Активтер мен міндеттемелер туралы декларация тапсырылған жылдан бастап (250.00-нысан) жыл сайын кірістер мен мүлік туралы декларация (270.00-нысан) ұсынылады, онда мынадай ақпарат көрсетіледі:

1) дара кәсіпкердің кәсіпкерлік қызметтен декларациялауға жататын табыстарын қоспағанда, жеке тұлғаның дербес салық салуға жататын табыстары;

2) салық шегерімдері;

3) Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде, оның ішінде өтеусіз негізде мүлікті сатып алу және (немесе) иеліктен шығару;

4) республикалық бюджет туралы заңда белгіленген және есепті салық кезеңінің 31 желтоқсанында қолданыста болған АЕК-тің 1000 еселенген мөлшерінен асатын сомада Қазақстан Республикасынан тыс жерлердегі шетелдік банктердегі банктік шоттардағы ақшаға;

5) есепті салық кезеңінің 31 желтоқсанындағы жағдай бойынша жеке тұлғаның меншік құқығындағы мүлікке:

6) мемлекеттік немесе өзге де тіркеуге (есепке алуға) жататын не құқықтары және (немесе) мәмілелері шет мемлекеттің заңнамасына сәйкес шет мемлекеттің құзыретті органында мемлекеттік немесе өзге де тіркеуге (есепке алуға) жататын мүлікке;

7) эмитенттері Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде тіркелген бағалы қағаздарға, цифрлық активтерге;

8) инвестициялық алтын;

9) Қазақстан Республикасынан тыс жерде тіркелген заңды тұлғаның жарғылық капиталындағы қатысу үлесі;

10) банктерге және банк операцияларының жекелеген түрлерін жүзеге асыратын, құрылған банктерге және ұйымдарға берешекті қоспағанда, міндеттеменің немесе талаптың туындауына негіз болып табылатын, нотариат куәландырған (куәландырған) шарт немесе өзге құжат болған кезде жеке тұлғаның жеке тұлға алдындағы берешегі (дебиторлық берешегі) және (немесе) жеке тұлғаның басқа тұлғалар алдындағы берешегі (кредиторлық берешегі) Қазақстан Республикасының Қазақстан Республикасындағы банктер және банк қызметі туралы заңнамасына сәйкес.

26. Персоналды басқару қызметі (кадр қызметі) есепті күнтізбелік жылдан кейінгі жылдың 31 желтоқсанынан кешіктірілмейтін мерзімде Басқарманың ресми интернет-ресурсында Қазақстан Республикасының Мемлекеттік құпиялар және өзге де құпия, ақпаратқа, дербес деректерге қол жеткізу және оларды қорғау туралы заңнамасын сақтай отырып, мынадай адамдар мен олардың жұбайларының декларацияларында көрсетілген мәліметтерді жариялайды:

1) саяси мемлекеттік лауазымдарды атқаратын;

2) «А» корпусының мемлекеттік әкімшілік лауазымдарын атқаратын;

3) квазимемлекеттік сектор субъектілерінде басқару функцияларын орындайтын адамдар.

Жариялануға жататын мәліметтер тізбесін сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі уәкілетті орган айқындайды.

27. Персоналды басқару қызметі (кадр қызметі) жылына бір рет сыбайлас жемқорлыққа қарсы стандарттың 26-тармағында аталған тұлғалардың үлгісін ұстанудың маңыздылығын түсіндіру, декларациялардан мәліметтерді жариялау бойынша іс-шара өткізеді.
28. Мемлекеттік қызметшілерде Қазақстан Республикасының аумағынан тыс орналасқан шетелдік банктерде шоттардың (салымдардың) болуын тексеру мынадай түрде жүзеге асырылады:

1) Бірінші басшының бұйрығымен персоналды басқару қызметінің (кадр қызметінің) қызметкерлері, сондай-ақ ақпаратты талдау мен мониторингтеуге жауапты адамдар (Әдеп жөніндегі уәкіл, комплаенс-қызмет, кадр қызметінің қызметкерлері) қатарынан Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде орналасқан шетелдік банктерде ақшаның болуы туралы мәліметтерге қол жеткізе алатын лауазымды адамдардың тізбесі бекітіледі шетелдік банктердегі шоттар туралы;

2) жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамдармен, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдармен, лауазымды адамдармен персоналды басқару қызметі (кадр қызметі) жазбаша келісімге қол қояды не еңбек шарттарында немесе ұйымның Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде орналасқан шетелдік банктерде шоттар (салымдар) ашуға және олардың болуына, қолма-қол ақша сақтауға тыйым салу туралы актілерінде көрсетеді Республикадан тыс орналасқан шетелдік банктердегі ақша мен құндылықтар;

3) Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде орналасқан шетелдік банктерде ақшаның болуы туралы мәліметтерге қол жеткізе алатын персоналды басқару қызметінің (кадр қызметінің) уәкілетті қызметкері жылына бір рет салық органына қызметкерлерде шетелдік банктерде шоттардың болуы туралы ақпарат беру туралы сұрау салуды жібереді. Сұрау салуға қызметкерлердің ЖСН түріндегі сәйкестендіру деректері көрсетілген тізімі қоса беріледі;

4) салық органдарынан көрсетілген мәліметтерді алғаннан кейін персоналды басқару қызметі (кадр қызметі) оларды Әдеп жөніндегі уәкілге немесе комплаенс қызметіне мониторинг жүргізу үшін береді;

5) қызметкерлерде шетелдік банкте шоттың болу фактілері анықталған жағдайда, сыбайлас жемқорлықтың алдын алуға жауапты адам бұл туралы Мемлекеттік органның бірінші басшысын, персоналды басқару қызметін, сондай-ақ шетелдік банкте шоты бар қызметкерді бір мезгілде 2 жұмыс күні ішінде хабардар етеді. Хабарламада шотты жабу туралы растайтын құжаттарды ұсыну мерзімі (шоттың болуы фактісі анықталған сәттен бастап 6 ай) көрсетілуі керек;

6) қызметкер растайтын құжаттарды ұсынбаған жағдайда, бірінші басшы немесе оны алмастыратын адам Қазақстан Республикасының заңнамасында көзделген шараларды қабылдайды.

 

 

5-тарау. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру

 

29. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру білім беру, ақпараттық және ұйымдастырушылық сипаттағы шаралар кешені арқылы жүзеге асырылады:

1) білім беру шаралары қызметкерлердің сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарды, мүдделер қақтығысын болғызбау тәсілдері туралы хабардарлығын арттыру бойынша тұрақты семинарлар мен тренингтерді қамтуы мүмкін;

2) ақпараттық шаралар қызметкерлер арасында сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясат жөніндегі нақты нұсқаулықтар мен нұсқаулықтарды әзірлеуді және таратуды, сондай-ақ оқыту материалдарын (бейнероликтер, презентациялар мен брошюралар) дайындауды қамтиды. Осы мақсатта корпоративтік таратылымдарды, ішкі порталдар мен ақпараттық стендтерді пайдалануға болады;

3) ұйымдастырушылық шаралар сыбайлас жемқорлыққа қарсы стандарттарды енгізуді, сыбайлас жемқорлықтың алдын алуға жауапты қызметкерлерді тағайындауды, сыбайлас жемқорлық фактілері туралы хабарлау үшін арналар құруды, сыбайлас жемқорлыққа қарсы талаптарды сатып алу рәсімдеріне интеграциялауды, қызметкерлерді лауазымдарға тағайындауды және тиімділігін бағалауды және өзге де тәуекелді облыстарды қамтуы мүмкін.

30. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру жөніндегі шаралар жоспарланып, практикалық пайдалылыққа бағдарлануы тиіс. Оқыту тұрақты болуы керек, ал материалдар жұмысшылар үшін қол жетімді және түсінікті болуы керек.

Қызметкерлердің дайындық деңгейі, оларды оқытудың тиімділігі және оқу бағдарламаларының жекелеген элементтерін пысықтау қажеттілігі тестілеу, сауалнамалар және бақылаудың басқа түрлері арқылы анықталады.

31. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті табысты қалыптастыру және қолдау мақсатында бірінші басшы сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру жөніндегі іс – шаралар жоспарын (бұдан әрі-іс-шаралар жоспары) бекітеді. Ішкі ресурстарды оңтайландыру үшін іс-шаралар жоспары басқа басқару жоспарларымен біріктірілуі мүмкін.

Іс-шаралар жоспарын әзірлеу кезінде қызметкерлердің алған білімдерін міндетті түрде өлшей отырып, оларды жарты жылда кемінде бір рет жүргізуді көздеу қажет.

Жоғарыда аталған жоспардың нысаналы көрсеткіші ретінде сыбайлас жемқорлыққа қарсы оқыту қорытындылары бойынша тест тапсырған (алған білімдерін тестілеу қорытындылары бойынша 100% - дан кем емес 60% жинаған) қызметкерлердің саны туралы көрсеткішті қосу.

32. Оқытуды ұйымдастыру кезінде U4 сыбайлас жемқорлыққа қарсы ресурс орталығы (U4 Сыбайлас жемқорлыққа қарсы Ресурс орталығы), Сыбайлас жемқорлыққа қарсы білім хабы (the anti-Corruption Knowledge Hub), Базель басқару институты (Basel Institute on Governance) сияқты ресурстарда сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелері бойынша өзекті материалдарды пайдалану қажет.
33. Бюджетте қаражат болған кезде қызметкерлер қаржылық немесе қаржылық емес көтермелеулерді көздей отырып, әртүрлі алаңдарда тақырыптық оқудан өтуге ынталандырылуы мүмкін.
34. Басқарманың интернет-ресурсында сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне және мүдделер қақтығысына байланысты жағдайларда іс-қимыл алгоритмі бойынша чек-парақтар, қысқаша нұсқаулықтар орналастырылады.

 

6-тарау. Мемлекеттік органдар мен ұйымдардың есептілігі мен ашықтығы

 

Параграф 1. Ақпаратқа қол жеткізу

 

35. Қазақстан Республикасының Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексі және «Ақпаратқа қол жеткізу туралы» Қазақстан Республикасының Заңы азаматтардың мемлекеттік органдардың қызметі туралы толық және анық ақпарат алу құқықтарын, сондай-ақ соңғыларының осындай деректерді уақтылы және ашық беру жөніндегі міндеттемелерін белгілейді.
36. Жұртшылықты ақпараттандыру және кері байланыс алу мақсатында Басқарманың интернет-ресурсын және оның әлеуметтік медиа арналарын уақтылы өзектендіру қажет.
37. Түсіндіру жұмысы шеңберінде «Азаматтар мен кәсіпкерлерді қолданыстағы құқықтық актілерді түсінікті және қысқа тілде түсіндіре отырып, олардың құқықтары туралы нақты хабардар етуді қамтамасыз ету арқылы құқықтық насихатты жетілдіру жөніндегі әдістемелік ұсынымдарды бекіту, сондай-ақ белгілі бір өмірлік жағдайлар мен заңдық жағдайлар бойынша цифрлық шешімдерді қолдану туралы» Қазақстан Республикасы Әділет министрінің 2022 жылғы 26 қыркүйектегі № 806 бұйрығының ережелерін басшылыққа алу қажет.

 

Параграф 2. Қоғамдық бақылау

 

38. Қоғамдық бақылауды табысты ұйымдастыру және іске асыру мақсатында Басқарманың интернет-ресурсында іс-шараларды өткізудің тақырыптары мен мерзімдерін көрсететін Қоғамдық кеңестің жұмыс жоспары жарияланады.
39. Қоғамдық кеңес мүшелерінің кәсібилігін қамтамасыз ету мақсатында конкурс жарияланған кезде қатысушылардың құзыреттілік деңгейін арттыруға және процесті ашық етуге мүмкіндік беретін кандидаттарды іріктеу өлшемшарттарын нақты көрсету қажет.
40. Қоғамдық бақылауды жүзеге асыру кезінде мүдделер қақтығысын болдырмау үшін бақылау нәтижелеріне жеке немесе кәсіби мүдделілігі бар адамдардың қатысуын болдырмау қажет.

Қоғамдық бақылау тобының құрамын бекіту туралы хаттама алған кезде қатысушылар туралы ашық қолжетімділіктегі ақпаратты зерделеу және мүдделер қақтығысы анықталған кезде бұл туралы топты хабардар ету.

 

 

Параграф 3. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылға жәрдем көрсететін (көрсеткен) адамдарды қорғау

 

41. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылға жәрдем көрсететін (көрсеткен) адамдарды қорғау сыбайлас жемқорлық және мүдделер қақтығысы фактілерін анықтауда маңызды рөл атқаратын ішкі бақылау және тәуекелдерді басқару жүйесінің негізгі элементі болып табылады.
42. Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерінің профилактикасы жөніндегі құрылымдық бөлімше қызметкерлермен тоқсанына бір рет сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылға жәрдемдесетін (көрсеткен) адамдарды қорғау жөніндегі шараларды, хабарламалардың қауіпсіз арнасының (жәшіктер, онлайн-арналар және басқалар) болуын, көтермелеу мүмкіндіктерін және басқаларын түсіндіруге бағытталған іс-шаралар өткізеді.
43. Қолданыстағы заңнамаға сәйкес сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылға жәрдем көрсететін (көрсеткен) адамдарды қорғаудың мынадай шаралары көзделген:

1) сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылық фактісі туралы хабарлама уәкілетті органдарға келіп түскен сәттен бастап үш жыл ішінде сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылға жәрдем көрсететін (көрсеткен) адам тәртіптік комиссияның немесе алқалы органның ұсынымдарынсыз жұмыс берушінің немесе басшылықтың бастамасы бойынша жұмыстан шығарылмайды, басқа лауазымға ауыстырылмайды немесе тәртіптік жауаптылыққа тартылмайды;

2) көрсетілген кезеңде сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылға жәрдем көрсететін (көрсеткен) адамнан оның еңбек құқықтарының ықтимал бұзылуы туралы өтініш келіп түскен жағдайда, сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі уәкілетті орган тексеру жүргізеді және қорытындыны еңбек жөніндегі уәкілетті мемлекеттік органға немесе прокуратураға жібереді;

3) еңбек даулары ұйым шеңберінде құрылатын келісім комиссиясының немесе тәртіптік алқалы органның отырысында қаралуға тиіс, оның отырысына сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі уәкілетті орган өкілінің қатысуы міндетті;

4) алқалы орган сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылға жәрдем көрсететін (көрсеткен) адамдардың құқықтарының ықтимал бұзылуына байланысты істің мән-жайларын жан-жақты және объективті түрде қарауға және өтініш келіп түскен күннен бастап күнтізбелік отыз күн ішінде шешім қабылдауға міндетті. Алқалы орган отырысының хаттамасы шешімімен сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі уәкілетті органға үш жұмыс күні ішінде жіберіледі. Шешімге отырысқа қатысатын алқалы органның барлық мүшелері қол қояды;

5) Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылға жәрдем көрсететін (көрсеткен) адам тәртіптік комиссияның немесе алқалы органның шешімімен келіспеген жағдайда, ол шешімді қайта қарау үшін сотқа немесе сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі уәкілетті органға жүгінуге құқылы. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі уәкілетті орган құқықтары бұзылған жағдайда істі одан әрі қарау үшін еңбек жөніндегі мемлекеттік органдарға немесе прокуратураға тиісті хабарлама жібереді;

6) Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылға жәрдем көрсететін (көрсеткен) адамдарға оның жеке басының және хабарлама мазмұнының толық құпиялылығына кепілдік беріледі. Осыған байланысты, ол мен мемлекеттік органның басшылығы не сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі уәкілетті мемлекеттік орган арасында ақпаратты жария етпеу туралы келісім жасалады.

Бұл ретте алқалы органдардың басшылары мен мүшелерін қоса алғанда, процеске қатысушы тараптар ақпараттың құпиялылығын сақтауға міндетті. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылға жәрдем көрсететін (көрсеткен) адамның сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықты тергеп-тексерудің кез келген кезеңінде жария етпеу туралы келісім жасасу процесіне бастамашылық жасауға құқығы бар;

7) сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылға жәрдем көрсететін (көрсеткен) адамның еңбек даулары сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі уәкілетті орган өкілдерінің қатысуымен келісу комиссияларының отырыстарында қаралады. Шешім қабылданғаннан кейін үш жұмыс күні ішінде отырыс хаттамасының көшірмесі орындалуын бақылау үшін уәкілетті органға жіберіледі.

44. Заңға сәйкес сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылға жәрдем көрсететін (көрсеткен) адамдардың:

1) сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтар туралы олардың хабарламаларын қарау барысы мен нәтижелері туралы ақпарат алуға;

2) уәкілетті органдардың шешімдері мен әрекеттеріне, егер олар негізсіз немесе олардың құқықтарын бұзады деп санаса, шағымдануға;

3) уәкілетті органдармен өзара іс-қимылдың кез келген кезеңінде ақпаратты жария етпеу туралы келісім жасасуды талап етуге міндетті;

4) сыбайлас жемқорлық фактісі туралы хабарланған сәттен бастап 3 жыл ішінде, егер осы мәселелерді келісу комиссиясы бұрын қарамаған болса, тәртіптік әсерлер немесе еңбек бұзушылықтар жағдайында өз құқықтарын қорғау үшін уәкілетті органдарға жүгінуге құқылы. Уәкілетті органдар хабарлаушының өтінішін күнтізбелік он бес күннен кешіктірілмейтін мерзімде қарауға және оның құқықтарын қорғау жөнінде ұсынымдар беруге міндетті.

 

 

7-тарау. Персоналды басқару процестеріндегі сыбайлас жемқорлықтың алдын алу

 

45. Кадрларды іріктеу мен ілгерілетудің ашық және объективті процестері кәсіби және тиімді мемлекеттік аппаратты қалыптастыру үшін аса маңызды шарт болып табылады.
46. Конкурстық рәсімдерді жүзеге асыру кезінде іріктеудің алғашқы кезеңдерінде кандидаттардың атын, жынысын, ұлтын алып тастауды көздейтін анонимді жалдау (name-blind recruitment) элементтерін енгізу. Мысалы, эссе немесе басқа жазбаша емтихандарды тексеру кезінде, сондай-ақ әңгімелесу барысында есімдердің орнына үміткерлердің білімі мен жұмыс тәжірибесін көрсете отырып, нөмірлерді пайдалануға болады. Осылайша, үміткер непотизм мүмкіндігін қоспағанда, кәсіби талаптарға сәйкес бағаланады.

"Б" корпусының мемлекеттік әкімшілік лауазымдарына орналасуға арналған конкурстарды "мемлекеттік әкімшілік лауазымға орналасудың кейбір мәселелері туралы" Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері агенттігі Төрағасының 2017 жылғы 21 ақпандағы №40 бұйрығымен көзделген "eQyzmet"интеграцияланған ақпараттық жүйесі арқылы өткізу ұсынылады.

Конкурс туралы хабарландыруларда жұмысқа қабылдау процесіне байланысты бұзушылықтар туралы хабарлау үшін байланыстарды көрсету қажет.

 

 

8 тарау. Мемлекеттік сатып алу саласында сыбайлас жемқорлықтың алдын алу

 

47. Мемлекеттік сатып алу сыбайлас жемқорлық тәуекелі жоғары аймақ болып табылады және тәуекелдер картасына енгізіледі. Мемлекеттік сатып алудағы тәуекелдер бюджетке, сатып алу тәсіліне, сатып алумен байланысты рәсімдерді нақты регламенттеудің болмауына және басқаларына сүйене отырып бағалануы мүмкін.
48. Сатып алу саласындағы сыбайлас жемқорлықты төмендетуге ықпал ететін негізгі факторлар сатып алумен айналысатын қызметкерлердің кәсібилігін ұдайы арттыру, сатып алуды стандарттау, сатып алудың электрондық жүйелерін енгізу, мемлекеттік сатып алудың тиімділігі мен ашықтығын бағалау бойынша нақты КПЭ (тиімділіктің негізгі көрсеткіштерін) айқындау, мемлекеттік сатып алу процесіне қоғамдық бақылауды тарту болып табылады.

Мемлекеттік сатып алуды жоспарлау және жүзеге асыру кезінде «Мемлекеттік сатып алу туралы»" Қазақстан Республикасы Заңының 5-бабында белгіленген қағидаттарды басшылыққа алу қажет, атап айтқанда:

1) Мемлекеттік сатып алу үшін, оның ішінде баға арақатынасын қамтамасыз ету жолымен пайдаланылатын ақшаны оңтайлы және тиімді жұмсау

және сатып алынатын тауарлардың, жұмыстардың, көрсетілетін қызметтердің сапасы;

2) «Мемлекеттік сатып алу туралы» Қазақстан Республикасының Заңында көзделген жағдайларды қоспағанда, әлеуетті өнім берушілерге мемлекеттік сатып алуға қатысу үшін тең мүмкіндіктер беру;

3) әлеуетті өнім берушілер арасындағы адал бәсекелестік;

4) мемлекеттік сатып алу процесінің ашықтығы мен ашықтығы;

5) Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шарттарға қайшы келмейтін шамада қазақстандық тауар өндірушілерге, жұмыстар мен көрсетілетін қызметтерді өндірушілерге қолдау көрсету;

6) мемлекеттік сатып алу субъектілерінің жауапкершілігі;

7) сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарға, мүдделер қақтығысына жол бермеу;

8) Тұрақты Мемлекеттік сатып алуды дамыту.

49. Мүдделер мен сыбайлас жемқорлық тәуекелдерінің лоббизмін болдырмау мақсатында мемлекеттік сатып алуды бәсекелестік тәсілдермен (конкурс, аукцион, баға ұсыныстарын сұрату, Электрондық дүкен арқылы) жүзеге асыру ұсынылады.

Тауарларды, жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді тікелей шарт жасасу жолымен бір көзден алу тәсілімен мемлекеттік сатып алуды тек Төтенше және ерекше жағдайларда ғана жүзеге асыру қажет.

50. Тауарларды, жұмыстар мен қызметтерді қабылдауды жүзеге асыру кезінде

жоғары тәуекелдер тобына жататын мемлекеттік сатып алу бойынша «Қоғамдық бақылау туралы» Қазақстан Республикасының Заңында көзделген қоғамдық мониторинг жүргізу үшін қоғамдық бақылау субъектілері тартылуы мүмкін.

51. Мемлекеттік сатып алуды жүзеге асыратын құрылымдық бөлімшеге:

1) Мемлекеттік сатып алудың барлық кезеңдерінде жоғары тәуекелге жататын мемлекеттік сатып алудың қоғамдық мониторингін жүзеге асыру үшін қоғамдық бақылау субъектілерін тартуға;

2) сатып алу тиімділігін өлшеу үшін көрсеткіштер әзірлеу. Мысалы, «Бір көзден алу тәсілімен тауарларды, жұмыстар мен қызметтерді сатып алу үлесін төмендету», «Сатып алудың бәсекелестік тәсілдерінің үлесін ұлғайту (конкурс, аукцион, баға ұсыныстарын сұрату, Электрондық дүкен арқылы)» және басқалар;

3) сатып алу процесіне тартылған қызметкерлерді жарты жылда кемінде бір рет өзекті тақырыптар бойынша оқытуды қамтамасыз етуге міндетті.

4) Сыбайлас жемқорлықтың алдын алу жөніндегі құрылымдық бөлімшеге жылына бір рет бір ұйымның немесе байланысты ұйымдардың келісімшартты немесе оның елеулі үлесін алу фактілерін анықтау тұрғысынан сатып алуға талдау жүргізу ұсынылады.

Талдау нәтижелері бірінші басшыға ол аяқталған сәттен бастап 3 күн ішінде хабарланады. Әкімшілік немесе қылмыстық құқық бұзушылық белгілеріне жататын фактілер анықталған жағдайда, субъект бұл туралы Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасына сәйкес уәкілетті органдарға хабарлауға тиіс.

 

 

9 тарау. Квазимемлекеттік сектор және кәсіпкерлік субъектілеріндегі сыбайлас жемқорлықтың алдын алу

 

 

Параграф 1. Шаралар мен ұсыныстарға шолу

 

52. Квазимемлекеттік сектор субъектісінде негізгі міндеті осы ұйымның және оның қызметкерлерінің Қазақстан Республикасының Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы заңнамасын сақтауын қамтамасыз ету болып табылатын сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс-қызмет функцияларын орындайтын құрылымдық бөлімше немесе жауапты тұлға айқындалады.

Мемлекеттік органдармен және квазимемлекеттік сектор субъектілерімен іскерлік өзара қарым-қатынастарға қатысатын кәсіпкерлік субъектілері сыбайлас жемқорлықтың алдын алу бойынша жеткілікті шаралар қабылдайтын субъектінің көрсеткіші ретінде сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс бағдарламасын дербес әзірлейді.

Ұйымның қызмет саласына қарамастан, сыбайлас жемқорлыққа қарсы стандарт пен сыбайлас жемқорлықтың алдын алу жөніндегі ұсынымдарды әділ, әдепті және кәсіби түрде қолдану ұсынылады.

Сыбайлас жемқорлықтың алдын алу бойынша стандарт пен ұсынымдарды енгізуге жауапты адамдарға:

1) қажет болған жағдайда бақылау жүйесін жақсарту жөніндегі шараларды ұсынуға міндетті;

2) өз қызметі барысында қабылданатын шешімдердің қаржылық және құқықтық салдарын ескеруге міндетті;

3) Қазақстан Республикасының тиісті заңнамасын, сондай-ақ онымен байланысты кодекстерді, ішкі саясаттар мен рәсімдерді практикада қолдануға;

4) олардың іс-әрекеттерінің адалдық пен объективтілік құндылықтары мен қағидаттарына, сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл саласындағы саясатқа, сондай-ақ әрбір нақты ұйымның әдеп кодекстері мен рәсімдеріне сәйкес келуін қамтамасыз етуге міндетті;

5) Қазақстан Республикасының заңнамасына, саясаты мен рәсімдеріне үнемі қайта қарауға және қажет болған жағдайда өзгерістер енгізуге жәрдемдесуге міндетті.

 

 

Параграф 2. Ұйымдағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс бағдарламасы туралы

 

53. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс бағдарламасының негізгі мақсаты шешім қабылдау және ұйымның негізгі қызметін жүзеге асыру кезінде сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру болып табылады.

Ұйым ұйымның қызметіне байланысты сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін азайту, сондай-ақ болашақта осындай бұзушылықтардың алдын алу үшін сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс бағдарламасын жақсарту бойынша жеткілікті және пәрменді шаралар қабылдайтынын көрсетуі керек.

 

 

Параграф 3. Ұйымдағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс шараларын іске асыру бойынша практикалық ұсынымдар

 

54. Көшбасшылық моделі және басшылық тарапынан комплаенс-қызметті қолдау Сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс бағдарламасын табысты іске асыруда шешуші рөл атқарады.

Бірінші басшы "сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы"Қазақстан Республикасы Заңының 22-бабына сәйкес сыбайлас жемқорлықтың алдын алу бойынша шаралар қабылдауға, сондай-ақ өз қарамағындағылардың сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтары үшін тікелей жауапты болады.

55. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс стратегиясы-бұл ұйымның негізгі стратегиясы мен қызметінің ерекшелігін ескере отырып әзірленген сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл саласындағы қызметінің ұзақ мерзімді бағыты. Ол әдептілік пен ашықтық мәдениетін қалыптастырудың принциптері мен жалпы тәсілдерін анықтайды.

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс бағдарламасының бағыттары сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жүйесінің негізгі элементтері болып табылады, олар сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс стратегиясын практикада іске асыруды қамтамасыз етеді.

56. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс бағдарламасы бойынша іс – шаралар жоспары-бұл нақты іс-әрекеттер, оларды орындау мерзімдері, жауапты тұлғалар және сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс бағдарламасының бағыттарын іске асыру үшін күтілетін нәтижелер ұсынылған егжей-тегжейлі құжат.
57. Агенттік сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс бағдарламасының тиімділігін басшылықтың сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс бағдарламасын әзірлеуге және қолдауға нақты қатысуы негізінде бағалайтын болады.

Ұйымға қатысты сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне сыртқы талдау жүргізілген жағдайда, Агенттік сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс бағдарламасының тиімділігін бағалауды ұйымның сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін дербес анықтау және барынша азайту жолымен сыбайлас жемқорлықтың алдын алу бойынша жеткілікті шаралар қабылдауының көрсеткіші ретінде жүргізетін болады.

58. Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін анықтауда, ден қоюда және алдын алуда оның тиімділігін қамтамасыз ететін түйінді өлшемдерге сәйкес ұйымның сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс бағдарламасын әзірлеу ұсынылады.

Комплаенс-қызметті ұйымдастыру мен оның жұмыс істеуінің толыққанды сипаттамасы Қазақстан Республикасы Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі Төрағасының 2023 жылғы 31 наурыздағы № 112 бұйрығымен бекітілген квазимемлекеттік сектор субъектілеріндегі сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс-қызметтер туралы Үлгілік ережеде келтірілген.

59. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс бағдарламасы ұйымның мәнмәтініне сүйене отырып, сыбайлас жемқорлықтың алдын алу бойынша пәрменді шараларды әзірлеуді және енгізуді көздейді.
60. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс бағдарламасын толыққанды енгізуді бастамас бұрын, ұйымның мөлшері, оның саласы, географиялық орналасуы, нормативтік-құқықтық орта сияқты факторларды ескере отырып, ұйымның қызметі сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне қаншалықты бейім екендігіне алдын ала бағалау жүргізу қажет.

 

Параграф 4. Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін бастапқы ішкі бағалау

 

61. Сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне бастапқы бағалау жүргізу ұйым қызметінің саласына тән әлеуетті сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін анықтау үшін негізгі қадам болып табылады. Бұл түсінік сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс бағдарламасының тиімді жоспарын әзірлеуге негіз болады.
62. Назар аударатын негізгі аспектілер:

1) ұйымның негізгі қызметін айқындау;

2)акционер/құрылтайшы, Директорлар кеңесінің мүшесі, Байқаушы кеңес, басшы ретінде басшылықтың мемлекеттік ұйымдармен бұрынғы жұмыс тәжірибесін, беделін, өткен және қазіргі уақытта басқа да бизнестерде болуын қоса алғанда, байланыстарын талдау (мүдделер қақтығысын декларациялау арқылы анықтау ұсынылады);

3) Сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс бағдарламасы бойынша әзірленген және қолданыстағы саясаттар мен рәсімдердің болуын/болмауын талдау;

4) ұйымның қызмет саласына тән негізгі сыбайлас жемқорлық және өзге де (егер қолданылатын болса) өзекті тәуекел факторларын айқындау;

5) Сыбайлас жемқорлыққа қарсы талаптар шеңберіне кіретін ықтимал бұзушылықтар туралы хабарлар үшін "жедел желінің" болуын тексеру;

6) қызметкерлер мен серіктестер үшін сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс тақырыбы бойынша тренингтер өткізіле ме;

7) жұмысқа қабылдау кезінде өнім берушілер мен кандидаттардың сенімділігін тексеру әдістерін бағалау;

8) сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне бұрын талдау жүргізілгенін анықтау;

9) сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін сыртқы талдау нәтижелерін (егер қолданылса), сондай-ақ ішкі тексеру өтініштері мен нәтижелерін қоса алғанда, соңғы 2 жылдағы ішкі және сыртқы аудиторлардың қорытындыларын зерделеу;

10) ұйым қызметкерлерінің Қазақстан Республикасының Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы заңнамасын бұзу жағдайларын талдау;

11) лауазымдық нұсқаулықтарды, өкілеттіктерді, шарттарға қол қоюға арналған сенімхаттарды талдау және ұйымда қаржылық шешімдер қабылдау;

12) кандидаттарды қарау және жалдау, сенімділікті тексеру және т. б. бөлігінде ұйым процестеріне интеграцияланған тиімді бақылаулардың болуы мен толықтығын талдау;

13) ұйымның негізгі және өзге де қызметкерлерімен және басшыларымен сұхбат жүргізу. Ұйымның негізгі қызметкерлері лауазымдық міндеттеріне байланысты сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне ұшырауын бағалау шамасына қарай айқындалады. Осы бағалауды жүргізу үшін сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне ішкі талдау жүргізу жөніндегі әдістемелік ұсынымдарда сипатталған сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін бағалау әдістемесін пайдалану қажет. Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерінің картограммаларын әзірлеу мақсатында 1-қосымшаны басшылыққа алу ұсынылады.

 

 

Параграф 5. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс бағдарламасының бағыттары. Көшбасшылық

 

63. Сапалы комплаенс бағдарламасы мен іс-шаралар жоспарын әзірлеу басшылықтың ұйым қызметін этикалық және заңды жүргізуге бейілділігінің жоғары деңгейінің негізгі индикаторы болып табылады.

Сәйкестік бағдарлама менеджменттің белсенді қолдауы болған жағдайда ғана тиімді болады. Ұйым басшылары сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясатқа бейілділігін көрсетіп, сыбайлас жемқорлыққа мүлдем төзбеушілік мәдениетін қалыптастыруға тиіс.

Ұйым басшылығы іскерлік этика кодексінің қағидаттарына жеке бейілділігін көрсетуі тиіс.

1) сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс бағдарламасын дамытудың 1 жылға арналған негізгі бағыттарын сипаттай отырып, басшылыққа сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс бағдарламасын және іс-шаралар жоспарын ұсыну ұсынылады.

2) Сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс бағдарламасының толыққанды және сапалы орындалуы үшін сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс функциясының ресурстарын кеңейтудің жеткіліктілігі немесе қажеттілігі туралы басшылықты хабардар етуге міндетті. Бұл мәселе сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс бағдарламасы бойынша мерзімді есеп шеңберінде басшылық деңгейіне шығарылуы тиіс;

3) Сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс бағдарламасы бойынша коммуникациялар мен тренингтерге басшылықты тартуға, қызметкерлерге өзекті сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін жеткізуге міндетті.

 

 

Параграф 6. Саясат және рәсімдер

 

64. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы тиімді комплаенс бағдарламасында барлық қызметкерлер мен сыртқы серіктестер үшін қолжетімді нақты тұжырымдалған, түсінікті және іс жүзінде қолданылатын саясаттар мен рәсімдер болуы тиіс.

Іскерлік этика кодексі, Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс — қимыл саясаты, мүдделер қақтығысын реттеу рәсімі, жеткізушілер мен кандидаттардың сенімділігін тексеру-бағдарламаның міндетті элементтері.

 

Параграф 7. Оқыту және байланыс

 

65. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс бағдарламасы шеңберінде комплаенс-қызмет барлық қызметкерлердің, жеткізушілердің және басшылықтың сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс саясаттары, рәсімдері, қағидалары және сыбайлас жемқорлық тәуекелдерінің индикаторлары бойынша өзекті тренингтерден өтуі үшін қажетті құралдарды жасайды. Тренингтер мен коммуникацияларды әзірлеу кезінде тәуекелге бағытталған тәсіл қолданылады. Барлық деңгейдегі қызметкерлерді үнемі оқыту сапалы бағдарламаның маңызды элементі болып табылады.

Нақты лауазымдық міндеттерге және тиісті сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне бағытталған тренингтер әзірлеу ұсынылады. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы стандарттар мен күдіктер немесе нақты бұзушылықтар туралы хабарлау үшін қолданыстағы құралдардың маңыздылығын еске салу үшін қызметкерлермен тұрақты қарым-қатынасты қамтамасыз ету қажет.

66. Базалық және тәуекелге бағдарланған тренингтердің мазмұнын әзірлеу және өткізілген тренингтердің растамасын бекіту, сондай-ақ өткен тренингті шағын тест сұрақтарымен бекіту ұсынылады. Мазмұн сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясат пен рәсімдердің негізгі аспектілеріне сәйкес келуі керек, нақты мысалдарды қамтуы керек. Тиімділік үшін ұйымның негізгі бағыттарындағы сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін бағалау нәтижелерін ескеру қажет. Тағайындалған міндетті тренингтерді ұйымның барлық қызметкерлері 1 жыл ішінде өтуі ұсынылады.

Жаңадан қабылданған қызметкерлер үшін сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс бағдарламасын білу негіздері туралы таныстыру материалдарын әзірлеу және іске қосу, сондай-ақ шағын топтарда практикалық тренингтер өткізу ұсынылады. Жаңадан қабылданған қызметкерлерге жұмысқа қабылданғаннан кейінгі алғашқы үш айда комплаенс тренингтерінен өту ұсынылады. Комплаенс тренингтердің уақтылы немесе толық өтпеуі сынақ мерзімінің өтуін бағалау нәтижелеріне әсер етуі мүмкін.

Сонымен қатар, коммуникация мен тренингтердің тұжырымдамасын мүмкіндігінше түсінікті және қарапайым етіп жасау ұсынылады.

 

 

Параграф 8. Сенім телефоны және ішкі тексеру

 

67. Сенім телефоны-бұл жұмысшылар мен жеткізушілер іскерлік этика кодексінің ықтимал немесе орын алған бұзушылықтары мен тәуекелдерді сәйкестендіру туралы хабарлау үшін жүгіне алатын Тәуелсіз құрал. Ол сыбайлас жемқорлық және басқа да бұзушылықтарды анықтауға, алдын алуға және тергеуге мүмкіндік береді, сондай-ақ белгіленген рәсімдер мен заңнаманы бұзуға қарсы маңызды бақылау болып табылады.

Ұйымда өтініштерді өңдеудің объективтілігін қамтамасыз ету үшін тәуелсіз оператор немесе арнайы бөлінген қызмет басқара алатын бірыңғай сенім телефоны болуы ұсынылады. Анонимді өтініш жасау мүмкіндігін қоса алғанда, сенім телефонына жүгінетін адамдарды қорғау, сондай-ақ өтініш қудалауға әкеп соқпайтыны туралы хабарлау қамтамасыз етіледі.

Қызметкерлерге ұйымның процестеріне әсер етпейтін және этикаға жатпайтын өтініштер сенім телефонына түсе алмайтындығы туралы хабарлау қажет. Мұндай өтініштерге мыналар кіруі мүмкін: жеке кек алу әрекеттері, біреудің беделін түсіру үшін негізсіз шағымдар және т. б.

Анонимді және ашық емдеу нұсқасын жасау ұсынылады. Анонимді түрде жүгінген адамға өтінішті тиімді өңдеу үшін мүмкіндігінше қосымша фактілерді, құжаттар мен сілтемелерді ұсыну ұсынылады.

68. Желінің тиімді жұмыс істеуі үшін өтініштерді қарау тәртібін бекіту, кері байланысты өңдеуге және ұсынуға жауаптыларды тағайындау қажет, ал алғашқы кері байланысты 24 сағат ішінде беру ұсынылады. Нақты және түсінікті қарым-қатынас, ішкі тексерулерді уақтылы орындау және ықтимал тәртіптік шараларды қоса алғанда, ұсынымдардың орындалуын бақылау маңызды. Сенім телефоны туралы ақпарат барлық ашық көздерде болуы керек, ал қызметкерлер сенімді нығайту және этикалық сәйкестік мәдениетін қалыптастыру үшін құралды дұрыс пайдалану бойынша тренингтер мен тренингтерден өтуі керек.

 

 

Параграф 9. Жеткізушілердің сенімділігін тексеру

 

69. Егер ұйым заңнамалық шектеулерге байланысты жеткізушілерді алдын ала тексеруге қатыспаса, сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін жыл сайынғы және мерзімді талдау шеңберінде жеткізушілермен байланысты сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне тексеру жүргізу ұсынылады. Ол үшін жоғары тәуекелді жеткізушілерді, мысалы, тауарларды немесе қызметтерді бір көзден жеткізетіндерді бөліп көрсетіп, бюджетті қалыптастыру, сатып алуды жоспарлау процесін, сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін анықтау үшін хаттамаларды, шешімдерді, техникалық тапсырмаларды талдау қажет.

Тәуекелдерді сыртқы және ішкі талдау, аудит, ашық ақпарат көздері мен қоғамдық мониторинг нәтижелерін зерделеу, сондай-ақ бейінді ұйымдардан мәліметтер сұрау ұсынылады. Қызметкерлерге және басшылыққа мүдделер қақтығысы бойынша сауалнама жүргізу, сондай-ақ басқару органының мүшелерін ашық көздер арқылы тексеру маңызды элемент болып табылады.

Қызметкерлерде жеке кәсіпкерлердің, ЖШС-нің немесе консультациялық қызметтер көрсетуге арналған шарттардың болуын талдау, сондай-ақ ұйым басшыларын және олардың қолданыстағы және әлеуетті өнім берушілермен байланысын тексеру қажет. Көптеген қосалқы мердігерлерді тарту жағдайларын талдау, сенімсіз өнім берушілердің тізімін тексеру, сыбайлас жемқорлық және өзге де қылмыстар үшін жұмыстан шығарылған жұмыскерлердің тізімдерін жоғары тәуекелді өнім берушілердің құрылтайшыларымен және басшыларымен салыстыру, сондай-ақ төмен бағамен тендерде өнім берушінің жеңісінен кейін құнын ұлғайтуға қосымша келісімдер жасалатын жағдайларды бақылау ұсынылады.

 

 

Параграф 10. Үміткерлердің сенімділігі

 

70. Үміткерлердің сенімділігін тексеру мақсаты жеткізушілерді тексеруге ұқсас және қызметкерлерді жалдаумен байланысты сыбайлас жемқорлық және басқа тәуекелдерді анықтауға бағытталған. Комплаенс-қызметке тәуекел деңгейіне байланысты лауазымдар мен бос жұмыс орындарының санатын айқындай отырып, тәуекелге бағдарланған тәсілді қолдану ұсынылады, мысалы, басшылық позициялар немесе сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне ұшыраған лауазымдар.

Сыбайлас жемқорлық тәуекелдері кандидатта бөгде бизнестің болуы, мемлекеттік немесе саяси маңызы бар тұлғалардың ұсынымдары, заңнаманы немесе ішкі рәсімдерді бұзғаны үшін бұрынғы жұмыстан босату, жеткізушілерде немесе ұйымда жақын туыстарының болуы, кандидатқа қатысты жедел желіге жүгіну, кандидаттың болашақ басшының немесе бір бөлімшенің астында жұмыс істеуі, жоғары деңгейдегі қызметкерлердің тізімдеріне қатысу арқылы көрінуі мүмкін тәуекел және сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтар үшін жауапкершілікке тарту.

Осындай тәуекелдердің біреуін немесе бірнешеуін анықтаған кезде Тәуекел деңгейін бере отырып, Қорытынды қорытынды жасау, тексеру нәтижелерін адам ресурстарын басқару жөніндегі жауапты тұлғаға жіберу және сатып алу бөлімшелерін, тікелей басшыны және қауіпсіздік қызметін қоса алғанда, барлық тартылған тараптарға ұсынымдар беру ұсынылады.

 

 

Параграф 11. Мүдделер қақтығысын анықтау және реттеу

 

71. Мүдделер қақтығысы-бұл адам немесе ұйым өз ұйымының жеке мүдделері немесе мүдделері арасында таңдау жасауға және өзінің кәсіби міндеттерін немесе Заңдарын орындауға тап болатын жағдай.

Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін азайту мақсатында мүдделер қақтығысын болдырмау және басқару ұсынылады. Комплаенс-қызмет қаржылық және қаржылық емес бақылаулар орнату арқылы мүдделер қақтығысы тәуекелін төмендету бойынша түсінікті және пәрменді құралдар жасайды.

 

 

Параграф 12. Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін ішкі талдау, мониторинг және жақсарту

 

72. Бағдарламаның тиімділігін қамтамасыз ету және өзектілігін сақтау үшін сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс бағдарламасының тұрақты мониторингі мен аудиті қажет. Квазимемлекеттік сектор субъектілеріне Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін ішкі талдаудың белгіленген ережелерін және әдістемелік ұсынымдарды сақтау ұсынылады.

Тиімділікті тексеру әдістерінің бірі — бағдарламаның негізгі элементтерін бағалауды, процестерді кездейсоқ негізде тексеруді, сыбайлас жемқорлыққа қарсы бақылауларға қатысатын бөлімшелермен сұхбат жүргізуді және бақылаудың сапасы мен тиімділігі туралы Кері байланыс алуды қамтитын өзін-өзі бағалау.

Бұл тәсіл жеткіліксіз интеграцияланған немесе автоматтандырылмаған процестерді анықтауға және бақылауды жақсартуға мүмкіндік береді. Бағалау нәтижелері бойынша орындалу мерзімі 3 айға дейінгі жақсарту жоспары жасалады, бұл анықталған кемшіліктерді уақтылы жоюды қамтамасыз етеді. Өзін-өзі бағалау сыртқы және ішкі аудиттерді толықтырады және процестерді оңтайландыруға және сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс бағдарламасының жалпы тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді.

 

 

Параграф 13. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс бағдарламасы тиімділігінің негізгі көрсеткіштері

 

73. КПЭ-ні сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс бағдарламасына енгізу сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі іс-шаралардың табыстылығын мониторингілеу және бағалау үшін маңызды құрал болып табылады.

ҚПЭ-нің барынша тиімділігіне қол жеткізу үшін ұйымның стратегиялық мақсаттарына, оның қызметінің ерекшелігін, өзіне тән сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін және Қазақстан Республикасының Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл саласындағы заңнамасының міндетті талаптарын есепке алуға байланыстыру ұсынылады.

Дата публикации

26 февраля 2026