GOV.KZ – Мемлекеттік органдардың цифрлық ресурстарының бірыңғай платформасы
Қазақстанда білікті мамандарға деген сұраныс жоғары деңгейде сақталып отыр. ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің ақпараттық жүйелеріндегі деректерге сәйкес, кадр тапшылығы әсіресе денсаулық сақтау саласында, сондай-ақ жекелеген жұмысшы, техникалық және инженерлік мамандықтар бойынша байқалады. Сонымен қатар өнеркәсіптің, цифрлық технологиялардың және инфрақұрылымның дамуы азаматтарды жұмыспен қамтуға және кәсіби тұрғыдан өсуіне жаңа мүмкіндіктер ашып отыр.
Биыл маман тапшылығы айқын байқалған салалардың бірі – денсаулық сақтау. Мәселен, акушер-гинекологтарға арналған 469 бос жұмыс орнына небәрі 100 түйіндеме, педиатрлардың 448 бос орнына 139 түйіндеме, ал анестезиолог-реаниматологтардың 300 бос орнына 75 түйіндеме ғана тіркелген. Онколог, неонатолог және эндокринолог мамандарына да сұраныс жоғары.
Сонымен қатар жұмысшы мамандықтарының өкілдеріне де сұраныс сақталып отыр. Жұмыс берушілерге білікті электриктер, механиктер, слесарьлар, дәнекерлеушілер, машинистер, жабдық операторлары, құрылысшылар мен жүргізушілер қажет. Осы орайда инженерлер мен өндірістік процестерді автоматтандыру жөніндегі мамандарға да қажеттілік артуда.
Бұл мамандарға сұраныс өнеркәсіптің дамуына, жаңа нысандардың салынуына, кәсіпорындардың жаңғыртылуына, көлік және энергетикалық инфрақұрылымның кеңеюіне байланысты. Қазіргі жұмыс берушілерден кәсіби біліктілікпен қатар заманауи технологияларды меңгеру де талап етіледі.
Сұраныс жоғары тағы бір бағыт – цифрлық технологиялар саласы. Еңбек нарығында бағдарламалық қамтамасыз етуді әзірлеушілер, қолданбалы бағдарламаларды жасаушылар және басқа да IT-мамандар қажет. Автоматтандыру мен жасанды интеллектіні енгізу кәсіби қызметінде цифрлық құралдарды тиімді пайдалана алатын мамандарға деген сұранысты арттырып отыр.
Ұзақ мерзімді болжамға сәйкес, 2035 жылға дейін Қазақстан экономикасына 2,9 млн маман қажет болады. Оның жартысынан астамына деген сұраныс жұмысшы кәсіптеріне тиесілі. Бұл экономиканы білікті кадрлармен қамтамасыз етуде техникалық және кәсіптік білім берудің маңызы артып келе жатқанын көрсетеді.
Еңбек нарығының қажеттіліктеріне сай кадрларды алдын ала даярлау мақсатында 2026 жылы ең сұранысқа ие мамандықтар тізімі 51-ден 174-ке дейін кеңейтілді. Тізімге инженерия, құрылыс, өңдеу өнеркәсібі, биотехнология, жасыл және атом энергетикасы бағыттары енгізілді.
Сонымен қатар мамандарды жұмыс берушілермен бірлесіп даярлау жүйесі дамып келеді. ҚР Үкіметінің деректеріне сәйкес, бүгінде дуальды оқыту жүйесімен 552 колледждің 138 мың студенті қамтылған. Кадр даярлау процесіне шамамен 11 мың кәсіпорын қатысады. Бұдан бөлек, 43 мың студент жұмыс берушілердің нысаналы тапсырысы бойынша білім алып жатыр.
Мұндай оқыту форматы студенттерге кәсіпорындарда тікелей тәжірибе жинақтауға, болашақ мамандығымен танысуға және оқуын аяқтағаннан кейін жұмысқа орналасу мүмкіндігін арттыруға жол ашады.
Сонымен бірге жаңа мамандық меңгергісі немесе біліктілігін арттырғысы келетін азаматтар қысқа мерзімді кәсіптік оқыту және қайта даярлау бағдарламаларын пайдалана алады. Олардың қатарында жұмыс берушілер сұранысына ие бағыттар бойынша білім алу мүмкіндіктері де бар.
Жалпы, еңбек нарығындағы жағдай кадр тапшылығы еңбек ресурстарының жалпы жетіспеушілігінен гөрі, қолда бар біліктіліктердің экономика қажеттіліктеріне сәйкес келмеуімен байланысты екенін көрсетеді. Сондықтан сұранысқа ие бағыттар бойынша мамандар даярлау, практикалық дағдыларды дамыту және білім беру ұйымдарының жұмыс берушілермен өзара байланысын нығайту ерекше маңызға ие.
Кадрларға деген қажеттілікті болжау болашағы бар мамандықтарды алдын ала айқындауға, білім беру бағдарламаларын жетілдіруге және азаматтарға мамандық таңдау немесе кәсіби бағытын өзгерту кезінде саналы шешім қабылдауға көмектеседі.
Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі жұмысынан айырылған азаматтарға қандай көмек көрсетілетінін және оны қалай алуға болатынын түсіндірді. Азаматтар жаңа жұмыс табуға, кәсіп үйренуге, біліктілігін арттыруға және жұмыспен қамту бағдарламаларына қатысуға мүмкіндік алады. Ал міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысқан және тиісті құқығы бар азаматтарға жұмысынан айырылуына байланысты әлеуметтік төлем тағайындалады.
Көмек алудың алғашқы қадамы жұмыс іздеуші ретінде тіркелу. Ол үшін тұрғылықты жердегі Мансап орталығына баруға, eGov.kz электрондық үкімет порталы немесе Enbek.kz Электрондық еңбек биржасы арқылы өтініш беруге болады. Тіркелу кезінде азамат білімі, кәсіби дағдылары, еңбек өтілі және қандай жұмысқа орналасқысы келетіні туралы мәліметтерді көрсетеді.
Мансап орталығының мамандары азаматқа лайықты бос жұмыс орындарын табуға көмектесіп, қолжетімді қолдау шаралары туралы кеңес береді. Егер жұмыс табылмаса, белгіленген талаптарға сай азамат жұмыссыз ретінде тіркеліп, жұмыспен қамтуға бағытталған белсенді шараларға қатысу мүмкіндігі қарастырылады.
Азаматтың кәсіби білімі мен өмірлік жағдайына қарай оған жаңа мамандықты меңгеру, біліктілігін арттыру, «Жастар практикасына» қатысу және субсидияланатын жұмыс орындарына орналасу ұсынылуы мүмкін. Сонымен қатар кәсіп бастауға және жұмысқа орналасу мақсатында ерікті түрде қоныс аударуға көмектесетін бағдарламалар бар. Оларға қатысу тиісті бағдарламалардың талаптарына сәйкес жүзеге асырылады.
Жұмысынан айырылған азаматтарға көрсетілетін қолдаудың тағы бір түрі – Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорынан төленетін әлеуметтік төлем. Оны алуға құқығы бар азаматтарға жұмыс іздеу кезеңінде жоғалтқан табысының бір бөлігін өтеу үшін беріледі.
2027 жылдың 1 қаңтарынан бастап бұл төлемді алу мерзімінің ең ұзақ кезеңі алты айдан үш айға дейін қысқарады. Төлемнің қанша уақыт берілетіні азаматтың міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысу өтіліне байланысты болады. Сонымен қатар төлемнің ең жоғары мөлшері белгіленеді. Ол ең төменгі жалақының жеті еселенген мөлшерінің 45%-ынан аспайды. Әр азаматқа төленетін нақты сома әлеуметтік аударымдар жүргізілген табысы мен сақтандыру жүйесіне қатысу өтіліне қарай есептеледі.
Жұмыспен қамтуға бағытталған шаралардың мақсаты азаматтардың қайтадан жұмысқа орналасуына және өз табысын табуына көмектесу. Әр адамға ұсынылатын қолдау түрі оның жағдайы мен жұмысқа орналасу мүмкіндіктеріне қарай таңдалады. Кеңес алу үшін тұрғылықты жеріңіздегі Мансап орталығына жүгініңіз. Ал бос жұмыс орындары, жұмысқа орналасу мүмкіндіктері және жұмыспен қамту саласындағы қызметтер туралы толық ақпарат Enbek.kz электрондық еңбек биржасында қолжетімді.
Жұмысқа кіріспес бұрын қызметкер қауіпсіздік және еңбекті қорғау талаптарымен таныстырылуы тиіс екенін білесіз бе?
Кез келген өндірісте, құрылыс алаңында немесе басқа да жұмыс орындарында белгілі бір қауіп-қатерлер болады. Сондықтан уақтылы өткізілетін нұсқама – жай ғана формалдылық емес, жазатайым оқиғалардың алдын алудың маңызды шарасы.
❗ Жұмыс беруші нені қамтамасыз етуге міндетті?
Қазақстан Республикасы Еңбек кодексінің 182-бабына сәйкес жұмыс беруші:
✅ Нұсқама беру және оқытуды жүргізуге – жұмыскерлерге еңбек міндеттерін қауіпсіз орындау қағидаларын түсіндіруге және олардың еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау мәселелері бойынша білімін тексеруге;
✅ Қауіпсіз еңбек жағдайларын қамтамасыз етуге – кәсіптік тәуекелдерді анықтауға және олардың алдын алу мен төмендету жөнінде шаралар қабылдауға;
✅ Қорғаныш құралдарымен қамтамасыз етуге – жұмыскерлерді белгіленген нормаларға сәйкес арнайы киіммен, аяқкиіммен және қажетті жеке және ұжымдық қорғаныш құралдарымен қамтамасыз етуге;
✅ Қауіпсіздік талаптарының сақталуын бақылауға – белгіленген қағидалардың орындалуын қадағалауға және анықталған бұзушылықтарды уақтылы жоюға;
✅ Медициналық қарап-тексерулерді ұйымдастыруға – заңнамада көзделген жағдайларда өз қаражаты есебінен медициналық қарап-тексерулер өткізуді қамтамасыз етуге міндетті.
⚠ Білу маңызды!
Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау мәселелері бойынша қажетті оқытудан және білімін тексеруден өтпеген жұмыскерлер жұмысқа жіберілмейді.
Сонымен қатар, жұмыскердің өзі де белгіленген қауіпсіздік талаптарын сақтауға, қорғаныш құралдарын дұрыс пайдалануға және адамдардың өмірі мен денсаулығына қауіп төндіретін жағдайлар туралы уақтылы хабарлауға міндетті.
Нұсқаманы тек формалды түрде өткізу қауіпсіздікті қамтамасыз етпейді. Әрбір жұмыскер ықтимал қауіп-қатерлерді түсініп, қауіпті жағдайда қалай әрекет ету керектігін білуі маңызды.
Есіңізде болсын: жазатайым оқиғаның салдарын жойғаннан гөрі, оның алдын алған әлдеқайда маңызды.
Қауіпсіз еңбек жағдайларын қамтамасыз ету – жұмыс берушінің міндеті және әрбір жұмыскердің құқығы!
#ЕңбектіҚорғау #ЕңбекҚауіпсіздігі #ЕңбекИнспекциясы #ЕңбекҚұқықтары #МЕИК
Әрбір жұмыскердің жалақысын уақтылы алуға, қауіпсіз еңбек жағдайларына және еңбек құқықтарының сақталуына құқығы бар.
Алайда іс жүзінде жұмыс берушінің жалақыны кешіктіруі, тиесілі төлемдерді төлемеуі, еңбек шартының талаптарын бұзуы немесе еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау талаптарын сақтамауы сияқты жағдайлар кездеседі.
Егер еңбек құқықтарыңыз бұзылса, не істеу керек?
📌 1-қадам. Өтініш беріңіз
Жұмыскер жұмыс берушінің орналасқан жері бойынша мемлекеттік еңбек инспекциясының аумақтық департаментіне, оның ішінде e-Otinish порталы арқылы өтініш бере алады.
📌 2-қадам. Өтінішті қарау
Мемлекеттік еңбек инспекторлары өтініште көрсетілген мән-жайларды зерделейді, ұсынылған құжаттарды талдайды және заңнамада көзделген негіздер болған жағдайда жұмыс берушіге тексеру жүргізеді.
📌 3-қадам. Тиісті шаралар қабылдау
Егер заңбұзушылықтар расталса, мемлекеттік еңбек инспекторы өз құзыреті шегінде тиісті шаралар қабылдайды. Атап айтқанда, жұмыс берушіге анықталған бұзушылықтарды жою туралы нұсқама берілуі, ал кінәлі тұлғалар әкімшілік жауаптылыққа тартылуы мүмкін.
📌 4-қадам. Орындалуын бақылау
Еңбек инспекциясының жұмысы заңбұзушылықтарды анықтаумен ғана шектелмейді. Мемлекеттік еңбек инспекторлары берілген нұсқамалардың орындалуын бақылауды жүзеге асырады және жұмыскерлердің бұзылған құқықтарын қалпына келтіру үшін заңнамада көзделген шараларды қабылдайды.
Біздің міндетіміз – заңбұзушылықтарды анықтап қана қоймай, жұмыскерлердің заңды құқықтары мен мүдделерін қалпына келтіруге ықпал ету.
Егер еңбек құқықтарыңыз бұзылса, бұл жағдайды назардан тыс қалдырмаңыз. Мемлекеттік еңбек инспекциясына жүгініңіз.
#ЕңбекИнспекциясы #ЕңбекҚұқықтары #ЖұмыскерлердіңҚұқықтарынҚорғау #ЕңбекЗаңнамасы #МЕИК
Ағымдағы жылдың 14 қазанында Қарағанды облысы әкімінің орынбасары О.Таурбековтің төрағалығымен Еңбек тәуекелдері картасын іске асыру және Картаға енгізілген кәсіпорындардағы жағдай туралы отырыс өтті.
Отырыс барысында Департамент басшысы баяндама жасап, онда еңбек тәуекелдерін уақтылы анықтауға және оларды жою бойынша қабылданып жатқан шаралардың тиімділігіне ерекше назар аударды.
Талқылау қорытындысы бойынша мәліметтердің өзектілігі мен дұрыстығын бақылауды күшейту, кәсіпорындардағы жағдайды объективті бағалау, сондай-ақ еңбек жанжалдарының алдын алуға және өңірдегі әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз етуге бағытталған алдын алу шараларын уақтылы қабылдау қажеттігі атап өтілді.
Демалыс және мереке күндері жұмыс істеуге рұқсат етіледі, алайда жұмыс беруші Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасының талаптарын сақтауға міндетті.
📖 ҚР Еңбек кодексінің 85-бабына сәйкес, заңнамада көзделген жағдайларды қоспағанда, қызметкерлерді демалыс және мереке күндері жұмысқа тартуға олардың жазбаша келісімімен немесе өздерінің өтініші бойынша жұмыс берушінің актісі негізінде жол беріледі.
❗ Қызметкер нені білуі маңызды?
✅ Қызметкердің келісімі. Жалпы ереже бойынша жұмыс беруші қызметкерді оның жазбаша келісімінсіз демалыс күні жұмысқа тартуға құқылы емес.
✅ Еңбекақы төлеу. ҚР Еңбек кодексінің 109-бабына сәйкес, демалыс және мереке күндеріндегі жұмысқа ақы төлеу қызметкердің күндік (сағаттық) мөлшерлемесін негізге ала отырып, кемінде бір жарым есе мөлшерде жүргізіледі.
✅ Басқа демалыс күні. Қызметкердің қалауы бойынша жоғарылатылған еңбекақы төлеудің орнына басқа демалыс күні берілуі мүмкін.
✅ Ерекше жағдайлар. Заңнамада қызметкердің келісімінсіз демалыс және мереке күндері жұмысқа тартуға жол берілетін жекелеген жағдайлар көзделген.
⚖️ Есіңізде болсын: қызметкерлерді демалыс және мереке күндері жұмысқа тартудың белгіленген тәртібін сақтау – жұмыс берушінің міндеті.
📢 Өз еңбек құқықтарыңызды біліңіз және оларды қорғаңыз!
#ЕңбекҚұқықтары #ҚРЕңбекКодексі #ЕңбекИнспекциясы #ҚызметкерлердіңҚұқықтарынҚорғау #МЕИК #ҚРЕңбекМинистрлігі
- Зейнетақы активтерін кім басқарады?
Зейнетақы активтерін инвестициялық басқаруды Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі (ҚРҰБ), сондай-ақ 2021 жылдан бастап тиісті лицензиясы бар және уәкілетті органның талаптарына сай келетін инвестициялық портфельді басқарушылар (ИПБ) жүзеге асырады. Мұндай сенімгерлік басқарудың негізгі мақсаты – зейнетақы жинақтарын түрлі қаржы құралдарына инвестициялап, табыс алу.
Зейнетақы активтерін басқарушылар – ҚРҰБ пен ИПБ-лардың зейнетақы активтерін инвестициялау бойынша өзіндік стратегиясы бар және олар инвестициялық портфельдің құрылымын инвестициялық декларация шеңберінде дербес айқындайды.
Қолданыстағы ИПБ тізіліміне қазақстандықтар зейнетақы жинақтарын сенімгерлік басқаруға бере алатын 6 жеке компания кіреді:
«Alatau City Invest» АҚ, «BCC Invest» АҚ, «Сентрас Секьюритиз» АҚ, «Halyk Finance» АҚ, «Halyk Global Markets» АҚ, «Tansar Capital» АҚ. (Бұл ретте «Halyk Global Markets» АҚ «БЖЗҚ» АҚ-ға 2027 жылдан бастап сенімгерлік басқару шартын бұзатыны туралы хабарлаған. Осыған байланысты, 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап Қор зейнетақы жинақтарын осы компанияға аудару туралы өтініштерді қабылдамайды).
www.enpf.kz сайтындағы «Қызметтер» – «Инвестициялық портфельді басқарушылар тізілімі» бөлімінен, сондай-ақ invest.enpf.kz ақпараттық интернет-платформасы арқылы ИПБ туралы ақпаратпен танысып, олардың инвестициялық декларацияларын зерделеуге болады.
- Заңнамалық өзгерістерге сәйкес міндетті зейнетақы жарналары және міндетті кәсіптік зейнетақы жарналары есебінен қалыптастырылған зейнетақы жинақтарының 100%-на дейін инвестициялық портфельді басқарушының (ИПБ) басқаруына беруге мүмкіндік қарастырылған. Бұл мүмкіндікті кім пайдалана алады және бұл механизм қалай жүзеге асырылады?
Зейнетақы жинақтарының 100%-на дейін жеке басқарушы компаниялар – ИПБ-ларға сенімгерлік басқаруға беру мүмкіндігін БЖЗҚ-ның барлық салымшылары пайдалана алады. Бұл нормалар 2026 жылғы 7 қыркүйектен бастап күшіне енді.
www.enpf.kz сайтындағы «Қызметтер» – «Инвестициялық портфельді басқарушылар тізілімі» бөлімінен, сондай-ақ invest.enpf.kz ақпараттық интернет-платформасы арқылы ИПБ туралы ақпаратпен танысып, олардың инвестициялық декларацияларын зерделеуге болады.
Жақында бір ИПБ салымшыларға тәуекел деңгейі, күтілетін кірістілік және инвестициялау мерзімі бойынша ерекшеленетін инвестициялық портфельдердің үш түріне дейін – консервативті, қалыпты және тәуекелді портфельдерді ұсына алады.
Зейнетақы активтерінің инвестициялық портфельдерін қалыптастыру тәртібін қаржы нарығы мен қаржы ұйымдарын реттеу, бақылау және қадағалау жөніндегі уәкілетті орган айқындайды.
- Зейнетақы жинақтарын бірнеше басқарушы компания арасында бөлуге бола ма?
Салымшы бір немесе бірнеше ИПБ-ны таңдай алады. Халықты кеңінен хабардар ету мақсатында БЖЗҚ invest.enpf.kz бірыңғай ақпараттық интернет-платформасын іске қосты. Бұл – салымшыларға сенімгерлік басқарушылардың (ҚРҰБ пен ИПБ) басқаруындағы зейнетақы активтерінің портфельдері бойынша түрлі деректерді бір ақпараттық алаңда салыстыруға мүмкіндік беретін заманауи цифрлық ресурс. Салымшы мұнда инвестициялық портфельдерді өз бетінше бағалауға, сондай-ақ өзінің мақсаттары мен күтетін нәтижесіне сай келетін басқарушы компания мен оның инвестициялық стратегиясын таңдауға мүмкіндік беретін құралдарды пайдалана алады.
Бұдан бөлек, invest.enpf.kz платформасында салымшы ИПБ-лардың инвестициялық декларацияларымен танысып, олардың қаржылық көрсеткіштерін талдай алады. Сондай-ақ ИПБ-ларға қатысты реттеуші орган – ҚР Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі (ҚР ҚНРДА) тарапынан қолданылған әкімшілік шаралар, санкциялар мен ықпал ету шаралары туралы ақпаратты да (олар болған жағдайда) көре алады.
- Зейнетақы жинақтарын БЖЗҚ-дан басқарушы компанияға беру қалай жүзеге асырылады?
Зейнетақы жинақтарын сенімгерлік басқаруға беру үшін салымшы алдымен ИПБ-ны таңдап, содан кейін белгіленген нысан бойынша өтініш береді.
Өтінішті enpf.kz сайтындағы жеке кабинетте немесе invest.enpf.kz интернет-платформасында электрондық цифрлық қолтаңбаны (ЭЦҚ) пайдалана отырып, сондай-ақ БЖЗҚ-ның кез келген бөлімшесіне барып беруге болады.
Жеке кабинетте салымшы, сондай-ақ:
- ИПБ-ға/ҚРҰБ-қа беруге немесе қайтаруға қолжетімді соманы тексере алады;
- ИПБ-ны таңдау (өзгерту) туралы немесе ИПБ-ның сенімгерлік басқаруындағы зейнетақы жинақтарын ҚРҰБ-тың сенімгерлік басқаруына қайтару туралы өтініш беру ережелері және талаптарымен таныса алады;
- ИПБ-ны таңдау (өзгерту) туралы немесе ҚРҰБ-қа қайтару туралы өтініш беріп, оның мәртебесін қадағалай алады;
- басқа да қолжетімді зейнетақы қызметтерін пайдалана алады.
Зейнетақы жинақтарын сенімгерлік басқаруға аудару туралы берілген өтініштің мәртебесін сайттағы жеке кабинеттен немесе БЖЗҚ-ның мобильді қосымшасынан бақылауға болады.
ИПБ-ға аударуға өтініш беру және оларды БЖЗҚ-да өңдеу рәсімдері толық автоматтандырылған. БЖЗҚ зейнетақы активтерін сенімгерлік басқаруға нормативтік-құқықтық актілерде белгіленген мерзім ішінде береді.
Бұл ретте зейнетақы жинақтарын бір ИПБ-дан екіншісіне аудару немесе оларды ҚРҰБ-тың басқаруына қайтару алғашқы аударылған күннен бастап кемінде бір жыл өткен соң жүзеге асырылуы мүмкін.
- Салымшылар зейнетақы активтерін басқару туралы толық ақпаратты қайдан алып, басқарушы компаниялардың қызмет нәтижелерін қалай бақылай алады?
БЖЗҚ – барлық салымшылар үшін бірыңғай есепке алу және ақпараттық орталық, сондай-ақ активтерді кім басқаратынына қарамастан (ҚРҰБ және/немесе салымшы таңдаған ИПБ) олардың жеке зейнетақы шоттарының операторы.
БЖЗҚ зейнетақы активтерін басқаруға байланысты қолжетімді қызметтер мен сервистерді ұсынады. Азаматтардың зейнетақы жинақтары, оның ішінде инвестициялық табыс ескерілген ақпарат enpf.kz сайтындағы жеке кабинетте немесе БЖЗҚ мобильді қосымшасында 24/7 режимінде берілетін үзінді көшірмелерде толық көрсетіледі.
Әр басқарушының инвестициялық қызметі туралы ақпарат enpf.kz сайтындағы «Статистика және талдау» – «Зейнетақы активтерін инвестициялық басқару» бөлімінде тұрақты түрде жаңартылып отырады.
Сонымен қатар, БЖЗҚ салымшылары үшін invest.enpf.kz ақпараттық интернет-платформасы жұмыс істейді. Бұл – барлық басқарушылардың (ҚРҰБ пен ИПБ) активтерді басқару нәтижелерін өзара салыстыруға мүмкіндік беретін заманауи цифрлық ресурс. Invest.enpf.kz платформасы инвестициялық табыстылық туралы ақпаратқа қол жеткізуге, белгіленген кезең аралығындағы басқарушылар мен олардың инвестициялық портфельдері бойынша деректерді салыстыруға және инвестициялық шешімдерді саналы түрде қабылдауға мүмкіндік береді.
Елімізде 2,9 миллионға жуық мүшесі бар 530 кәсіподақ ұйымы қызмет етеді. ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі әлеуметтік әріптестермен бірлесіп, еңбек заңнамасын жетілдіру, ұжымдық шарттар жүйесін дамыту және жұмысшылардың құқықтарын қорғау тетіктерін нығайту бағытында жұмыс жүргізіп келеді. 10 қазанда елімізде Кәсіподақтар күні атап өтіледі.
Кәсіподақ ұйымдарының құрамына республикалық деңгейдегі 4 кәсіподақ бірлестігі, салалық 54 кәсіподақ, 25 аумақтық бірлестік және 447 жергілікті кәсіподақ кіреді. Олар жұмыс берушілермен және мемлекеттік органдармен қарым-қатынаста жұмысшылардың мүддесін қорғайды, ұжымдық келіссөздерге қатысады, сондай-ақ еңбек және әлеуметтік мәселелерге қатысты заңнамалық бастамаларды талқылайды.
Кәсіподақтардың қызметі жұмыскерлердің күнделікті еңбек жағдайына тікелей қатысты мәселелерді қамтиды. Атап айтқанда, жалақының төленуі, еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз ету, жұмыс және демалыс уақытының сақталуы, әлеуметтік кепілдіктерді орындау және еңбек дауларын реттеу бағыттарына басымдық беріледі. Кәсіподақ өкілдері арқылы жұмысшылар еңбек жағдайларын талқылауға және жұмыс берушінің міндеттерін ұжымдық шартта бекітуге қатыса алады.
Еңбек министрлігі ұжымдық шарттар жүйесін дамытуға және бұл үдерісті цифрландыруға ерекше мән береді. 2026 жылдың 1 тамыздағы жағдай бойынша 19 683 ұжымдық шарт цифрландырылған. Бұл өткен жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 11 мыңға көп. Ұжымдық шарттарда жалақы төлеу, кәсіби даярлық, еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз ету және жұмыскерлерді әлеуметтік қолдау бойынша қосымша кепілдіктер бекітіледі. Ал цифрлық жүйелер осы бағыттағы ақпаратты орталықтандыруға және тараптардың міндеттемелерінің орындалуын бақылауды жетілдіруге жол ашады.
Биыл ұжымдық шартта міндетті түрде көрсетілуге тиіс талаптар тізімі кеңейтілді. Енді шартта ұйымдағы тиісті кәсіп немесе лауазым бойынша ең жоғары және ең төмен жалақы мөлшерінің арақатынасы, еңбек заңнамасының сақталуына қоғамдық бақылау жүргізудің тәртібі мен шарттары, сондай-ақ жәрдемақылар мен өтемақыларды төлеу талаптары белгіленуі керек. Бұған еңбек қызметіне байланысты жазатайым оқиғалар кезінде төленетін төлемдер де кіреді. Осылайша, жалақы, бақылау және жұмысшыларды қолдау мәселелері тараптар арасындағы келісімде нақты көрсетіледі.
Кәсіподақтардың қызметіне қатысты заңнама да кезең-кезеңімен жетілдіріліп келеді. 2020 жылы кәсіподақтардың жоғары тұрған бірлестіктерге міндетті түрде мүше болу талабы алынып тасталып, олардың мәртебесін растау тәртібі жеңілдетілді. 2023 жылы ұжымдық еңбек даулары аясында талап қою тетігі жетілдірілді. Сондай-ақ жұмысшылардың талабы бойынша жұмыс беруші жиналыс немесе конференция өткізуге арналған орын беріп, қажетті жағдай жасауға міндеттелді. Бұл өзгерістер кәсіподақтардың дербестігін арттыруға және жұмысшылардың өз құқықтары мен мүдделерін заң аясында қорғау мүмкіндігін кеңейтуге бағытталған.
Кәсіподақтармен бірлескен жұмыс еңбек нарығындағы өзгерістерге байланысты жаңа бағыттарда да жалғасып келеді. Қазан айында Астанада өткен «Цифрлық еңбек және жасанды интеллект» халықаралық форумы аясында мемлекет, жұмыс берушілер мен кәсіподақ өкілдері «Алгоритмдік бақылау, кәсіподақтардың рөлі және бизнестің жауапкершілігі» атты астаналық үшжақты декларациясына қол қойды. Форумға Еңбек министрлігінің басшылығы да қатысты. Жиында жаңа технологияларды қолдану кезінде жұмыскерлердің еңбек құқықтарын сақтау, автоматтандырудың еңбек нарығына әсері, кадрларды қайта даярлау және жұмыскерлерге қатысты шешімдер қабылдауда адамның рөлін сақтау мәселелері талқыланды.
Министрлік әлеуметтік әріптестермен бірлесіп, ұжымдық шарттар жүйесін дамыту және еңбек дауларының алдын алу тетіктерін жетілдіру жұмыстарын жалғастырады. Басты мақсат жұмыскерлердің еңбек құқықтарын сақтау, қауіпсіз еңбек ортасын қалыптастыру және келісімдер мен ұжымдық шарттарда белгіленген міндеттемелердің орындалуын қамтамасыз ету.
Ресми жалақы – адамның еңбегіне төленетін ақы ғана емес, оның әлеуметтік қорғалуының да негізі. Әлеуметтік төлемдердің мөлшері, зейнетақы жинақтары және табысынан айырылған жағдайда отбасының қаржылық жағдайын сақтау мүмкіндігі жалақының толық көрсетілуіне және міндетті төлемдердің уақтылы аударылуына байланысты.
Жалақысын толық алатын адам қажет болған жағдайда өзіне тиесілі әлеуметтік қолдауды аламын деп күтеді. Алайда осындай жағдай туындағанда оның нақты табысының қанша бөлігі ресми көрсетілгені маңызды болады. Өйткені әлеуметтік төлемдерді есептеу кезінде әлеуметтік аударымдар жасалған кіріс ескеріледі.
Көбіне мәселе нақты жалақының бір бөлігі жасырылып, одан төленуге тиіс салықтар мен міндетті төлемдердің толық аударылмауынан туындайды.
Міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесі еңбекке қабілеттілігінен, асыраушысынан немесе жұмысынан айырылған жағдайда қаржылай қолдау көрсетеді. Сондай-ақ жүктілікке және босануға, жаңа туған баланы асырап алуға, бала бір жарым жасқа толғанға дейін оның күтіміне байланысты табыстан айырылған кезде әлеуметтік төлемдер қарастырылған.
Ресми жалақының төмен көрсетілуі болашақ әлеуметтік төлемнің мөлшерін азайтуы мүмкін. Мұның салдары әсіресе адамның тұрақты табысы тоқтап, ал отбасының шығындары бұрынғы деңгейде қалған немесе көбейген кезде сезіледі.
Мұны шартты мысалмен түсіндіруге болады. Егер бала күтіміне байланысты әлеуметтік төлемді есептеу үшін соңғы 24 айдағы орташа айлық кіріс 300 мың теңге деп алынса, 40 пайыздық коэффициент бойынша ай сайынғы төлем 120 мың теңгені құрайды. Ал жалақы толық көрсетілмегендіктен, есепке алынатын орташа айлық кіріс 150 мың теңге болса, төлем 60 мың теңге болады.
Осылайша, ай сайынғы айырмашылық 60 мың теңгені құрайды. Бұл сомалардан міндетті зейнетақы жарналары әлі ұсталмаған. Төлемнің нақты мөлшері әр адамның жеке деректері мен заңнамада белгіленген шектеулерге сәйкес есептеледі. Отбасы үшін бұл айырмашылық баланың тамағына, киіміне және басқа да күнделікті қажеттіліктеріне жұмсалатын қаражаттың азаюына әкелуі мүмкін.
Жүктілікке және босануға байланысты әлеуметтік төлемді есептеу кезінде алдыңғы 12 айда әлеуметтік аударымдар жасалған кіріс ескеріледі. Сондықтан адамның нақты жалақысы жоғары болса да, оның бір бөлігі ресми көрсетілмесе, алатын төлемі күткеннен аз болуы мүмкін.
Жалақыны жасырудың ұзақ мерзімді салдары да бар. Зейнетақы жарналары толық аударылмаса, жұмыскердің болашақ зейнетақы жинағы азаяды. Ал еңбек дауы туындаған жағдайда нақты жалақы мөлшерін, жалақы бойынша берешекті және басқа да тиесілі төлемдерді дәлелдеу қиындайды.
Сонымен бірге еңбек шартының болмауы жұмыскерді еңбек құқықтарынан автоматты түрде айырмайды. Еңбек кодексінің 33-бабына сәйкес, егер жұмыс берушінің кінәсінен еңбек шарты жасалмаса немесе тиісті түрде ресімделмесе, еңбек қатынастары жұмыскер жұмысқа кіріскен күннен бастап туындады деп есептеледі.
Әлеуметтік қорғау саласында азаматтардың өмір сүру сапасы мен әл-ауқатын жақсарту, әлеуметтік тәуекелдерді азайту үшін мемлекет, жұмыс берушілер және азаматтар ортақ жауапкершілік алады. Бұл жауапкершілік әр тараптың өз міндеттерін орындауына негізделеді.
Бұдан бөлек, Еңбек кодексінде жұмыс берушінің жүктілікке және босануға байланысты демалысқа, сондай-ақ жаңа туған баланы (балаларды) асырап алған жұмыскерлердің демалысына жүктілікке және босануға байланысты әлеуметтік төлем сомасын шегере отырып, орташа жалақы мөлшерінде ақы төлеуі көзделген. Бұл еңбек және (немесе) ұжымдық шарттың талаптарында, жұмыс берушінің актісінде қарастырылған жағдайда жүзеге асырылады.
Қызметкердің әлеуметтік қамсыздандырылуы қалай қалыптасатынын түсіну үшін оның жалақысынан аударылатын төлемдердің мақсатын ескеру маңызды. Салықтар бюджетке аударылады, ал Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорына (МӘСҚ) түсетін әлеуметтік аударымдар әлеуметтік тәуекелдер туындаған кезде азаматтарға төлем жасауға арналған. Әлеуметтік аударымдардың толық әрі уақтылы түсуі жұмыскердің ресми кірісін ескеріп, оған тиесілі әлеуметтік төлемді дұрыс есептеуге мүмкіндік береді.
Сондықтан жұмыскер еңбек шартындағы жалақы төлеу талаптарын тексеріп, есептелген жалақысы туралы мәліметтерді алып, әлеуметтік аударымдар мен зейнетақы жарналарының уақытылы түсуін тұрақты бақылап отыруы қажет. Әлеуметтік аударымдар туралы ақпаратты eGov.kz порталы, кейбір банктердің мобильді қосымшалары, Қор филиалдары және «Азаматтарға арналған үкімет» мемлекеттік корпорациясы арқылы алуға болады. Егер жұмыс беруші еңбек шартын жасасудан жалтарса, жұмыскер еңбек инспекциясына жүгіне алады. Ал міндетті төлемдер аударылмаған жағдайда мемлекеттік кірістер органдарына өтініш беруге құқылы.
Премьер-министр Қаратас кен орнына және Kazakhmys Smelting зауытына барды
Премьер-министр Балқаш қаласындағы қала құраушы кәсіпорындардың жұмысы, тау-кен металлургиясы және мыс балқыту кешендерін жаңғырту барысы, жаңа өнеркәсіп нысандарын іске қосу жоспарымен және геологиялық барлау жобаларының нәтижелерімен танысты.
Қарағанды облысы өнеркәсіптік дамудың оң үрдісін сақтап отыр, бұл ретте өңдеуші секторға басымдық берілуде. 2026 жылғы қаңтар-тамыз айларында өнеркәсіптік өндіріс көлемі 3,7 трлн теңгені құрап, өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 4,7%-ға артты. Облыс өңдеу өнеркәсібі өнімінің көлемі бойынша Қазақстанда екінші орында тұр.
Қаратас мыс кен орнында Премьер-министрге «Тау-Кен Самұрық» ұлттық тау-кен компаниясы» АҚ-ның геологиялық барлау жұмыстарының барысы және жер қойнауын зерттеуде қолданылатын заманауи технологиялар таныстырылды.
Орталық Қазақстандағы Қаратас мыс кенді учаскесінде Премьер-министрге «Тау-Кен Самұрық» ұлттық тау-кен компаниясы» АҚ геологиялық барлау жұмыстарының барысы мен жер қойнауын зерттеуде қолданылатын заманауи технологияларды таныстырды.
«Қазгеология» АҚ еліміздің жеті облысында жалпы аумағы 55 мың шаршы шақырым болатын учаскелерде геологиялық барлау жұмыстарын жүргізіп жатыр. Оның аясында бұрғылау, жерүсті және аэрогеофизикалық зерттеулер жүргізілуде. 1:50 000 масштабында жалпы аумағы 100 мың шаршы шақырымды құрайтын 20 негізгі учаскеде жоғары дәлдіктегі зерттеу жұмыстары басталды.
Үкімет отырысында берілген тапсырмаға сәйкес, геологиялық барлау жобаларын жүзеге асыру тәсілі айқындалды. Қазіргі таңда «Тау-Кен Самұрық» лицензиялар алып, геологиялық барлау жұмыстарын жүргізеді, расталған қорларды мемлекеттік балансқа қояды. Жоба белгілі бір дайындық деңгейіне жеткен кезде шетелдік инвесторлар тартады. Мұндай тәсіл жобалардың құнын арттыруға және мемлекет үшін неғұрлым тиімді шарттарға қол жеткізуге мүмкіндік береді.
«Тау-Кен Самұрық» ұлттық тау-кен компаниясы» АҚ басқарма төрағасы Нариман Абсаметовтің айтуынша, өткен жылы компания үш лицензия алып, алтын, мыс және жерде сирек кездесетін металдар кен орындарында геологиялық барлау жұмыстарын бастаған.
Қазірдің өзінде 8 тоннадан астам алтын және 150 мың тонна мыс қоры расталды. Атап айтқанда, «Қаратас» жобасы бойынша мыстың орташа мөлшері 0,35%-дан 0,46%-ға дейін өсті. Қазіргі уақытта технологиялық сынама алу жүргізілуде, одан кейін гидрогеологиялық және геотехникалық зерттеулер жүргізіледі. Сондай-ақ еңбек өнімділігін арттырып, құжат жұмыстары мерзімдерін қысқартуға мүмкіндік беретін жасанды интеллектіні қолдану арқылы геологиялық керндерді талдаудың алғашқы нәтижелері таныстырылды. Қазіргі уақытта жүйе Жосабай кен орнында жұмыс істеуге бейімделген. Дәлдік 80%-ды құрайды, жыл соңына дейін бұл көрсеткішті 95%-ға дейін жеткізу жоспарлануда.
Сапар қорытындысы бойынша Премьер-министр геологиялық саланы қолдау шараларының айтарлықтай күшейтілгенін атап өтті: тек мемлекеттік қаржыландыру көлемінің өзі 10 есеге ұлғайып, алдағы үш жылда шамамен $500 млн-ды құрайтын болады. Мемлекеттік органдар мен ұйымдарға аса маңызды минералдардың қорларын ұлғайту бойынша әлеуеті жоғары учаскелерге ерекше көңіл бөлу, геологиялық деректерді цифрландыру, инвесторларды тарту жөніндегі жұмысты жандандыру және жер, инфрақұрылым мен басқа да ұйымдастыру мәселелерін жедел шешуді қамтамасыз ету тапсырылды. Премьер-министр «Тау-Кен Самұрық» компаниясына «Қаратас», «Жосабай» жобаларының және басқа да келешегі зор учаскелердің оң тәжірибесін кеңейтуді, сондай-ақ геологиялық барлау жұмыстарынан қорларды мемлекеттік балансқа қоюды және одан әрі өнеркәсіптік игеруге уақтылы көшуді қамтамасыз етуді тапсырды.
Олжас Бектенов «Kazakhmys Smelting» ЖШС Балқаш мыс қорыту зауытының жұмысымен және Балқашта жаңа мыс қорыту зауытын салу жөніндегі инвестициялық жобаны жүзеге асыру жоспарларымен танысты.
«Қазақмыс» ЖШС басқарма төрағасы Руслан Өскенәлi кәсіпорынның өндірістік қызметі, жаңғырту бағдарламасы және даму жоспарлары туралы баяндады. 1938 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан металлургиялық кешен Қазақстандағы барлық катодты мыс өндірісінің шамамен 51%-ын қамтамасыз етеді. Балқаш мыс қорыту зауытының жобалық қуаты жылына 220 мың тонна катодты мыс, 1,1 млн тонна күкірт қышқылын, 10 тонна алтын және 400 тонна күмісті құрайды.
Биыл «Қазақмыс» жалпы құны 21,8 млрд теңге болатын зауытты жаңғырту бойынша ауқымды бағдарламаны жүзеге асыруда. Бағдарлама аясында металлургиялық жабдықтарға күрделі жөндеу жүргізу, өндірістік инфрақұрылымды жаңарту және технологиялық процестердің сенімділігін арттыру көзделген. «Kazakhmys Smelting» ЖШС бас директоры Жәнібек Байғабеловтың айтуынша, қазіргі уақытта құны 5 млрд теңгеден асатын №1 Ванюков пешіне күрделі жөндеу жұмыстары аяқталды. 2027 жылға құны 5,4 млрд теңгеден асатын №2 Ванюков пешін жөндеу жоспарланған. Сонымен қатар анод пештері, конвертерлер, күкірт қышқылы цехының жабдықтары мен өндірістік инфрақұрылым жаңартылуда.
Премьер-министрге Балқашта жаңа мыс қорыту зауытының жобасы таныстырылды. Жоба Қазақстанда мыс өндіру көлемін жылына 800 мың тоннадан астамға арттыруға мүмкіндік береді. Бұл Мемлекет басшысының терең өңдеуді дамыту және қосылған құны жоғары өнім өндірісін ұлғайту жөніндегі тапсырмаларына сәйкес келеді.
Жоба Үкімет мақұлдаған инвестициялар туралы келісім аясында Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі мен «Qazaq Smelter» ЖШС арасында жүзеге асырылуда. Жеке инвестициялар көлемі – 750 млрд теңге. Жобалық қуаты жылына 300 мың тонна катодты мыс, 10 тонна алтын және 1,5 млн тонна күкірт қышқылын өндіруге мүмкіндік береді. Құрылысты 2027 жылы бастап, зауытты 2030 жылы іске қосу жоспарланған. Жоба 1,2 мыңға жуық тұрақты жұмыс орнын ашуды көздейді. Кәсіпорын іске қосылған кезде қызметкерлердің 90%-ы қазақстандық мамандарды құрайтын болады, кейіннен одан әрі арттырылады.
Ұсынылған ақпаратқа сәйкес, жоба заманауи балқыту агрегаттары, жаңа электролиз және бағалы металдар өндірісі цехтары, сондай-ақ шлактарды өңдеуге арналған жеке учаскесі бар жаңа буын зауытын салуды көздейді. Технология 98%-ға дейін мыс алуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар Балқаш мыс қорыту зауытымен салыстырғанда шығарындылар көлемін жылына 60 мың тоннадан 5 мың тоннаға дейін айтарлықтай азайту қамтамасыз етіледі.
Премьер-министр мемлекеттік органдарға жаңа мыс қорыту зауытын белгіленген мерзімде пайдалануға беруді қамтамасыз ету үшін қажетті қолдау көрсетуді тапсырды.
Сонымен қатар «SGS Kazakhstan Ltd» ЖШС халықаралық талдау зертханасының геологиялық және технологиялық сынамаларды зерттеудің толық циклін жүргізу мүмкіндіктері көрсетілді. Зертхананың қуатын жылына 350 мың сынамаға дейін ұлғайту жоспарлануда. Бұл өңірдің жоғары дәлдіктегі химиялық талдауға деген қажеттілігін толық өтеуге мүмкіндік береді. Балқаштағы SGS зертханасының қызметі талдаудың халықаралық стандарттарын енгізуге ықпал етеді, минералдық шикізат пен дайын өнім сапасын бақылаудың сенімділігін арттырады.
