ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ПРЕЗИДЕНТІНІҢ
Қазақстан Республикасының 2015-2025 жылдарға арналған сыбайлас жемқорлыққа қарсы стратегиясы туралы Жарлығы
(27.05.2020 ж. жағдай бойынша өзгерістер мен толықтырулармен)
Мемлекеттің сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясатының негізгі бағыттарын одан әрі айқындау мақсатында ҚАУЛЫ ЕТЕМІН:
2-тармақ жаңа редакцияда жазылды-ҚР Президентінің 18.08.04 № 723 Жарлығымен. ред.)
Қазақстан президенті
Қазақстан Республикасының
Н. НАЗАРБАЕВ
Астана, Ақорда, 2014 жылғы 26 желтоқсан
№ 986
Бекітілді
Президентінің Жарлығымен
Қазақстан Республикасының
2014 жылғы 26 желтоқсандағы № 986
СЫБАЙЛАС ЖЕМҚОРЛЫҚҚА ҚАРСЫ СТРАТЕГИЯ
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ
2015-2025 ЖЫЛДАРҒА АРНАЛҒАН
Астана, 2014 жыл
Мазмұнына өзгерістер енгізілді-ҚР Президентінің 27.05.20 ж. № 341 Жарлығымен. ред.)
Мазмұны
2.1. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл саласындағы оң үрдістер
2.2. Шешуді талап ететін проблемалар
2.3. Сыбайлас жемқорлық көріністеріне ықпал ететін негізгі факторлар
3.1. Мақсат және нысаналы индикаторлар
3.2. Міндеттері
4.1. Мемлекеттік қызмет саласындағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл
4.2. Қоғамдық бақылау институтын енгізу
4.3. Квазимемлекеттік және жекеше сектордағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл
4.4. Сот және құқық қорғау органдарындағы сыбайлас жемқорлықтың алдын алу
4.5. Қоғамда парасаттылық жүйесін және сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру
4.6. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелері бойынша халықаралық ынтымақтастықты дамыту
1-бөлімге өзгерту енгізілді-ҚР Президентінің 27.05.20 ж. № 341 Жарлығымен. ред.)
"Қазақстан-2050" Стратегиясы: қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты" сыбайлас жемқорлықты ұлттық қауіпсіздікке тікелей қауіп-қатер қатарына қояды және мемлекет пен қоғамды осы келеңсіз құбылыспен күресте күш-жігерді біріктіруге бағыттайды.
Қазақстанның осы маңызды мәселе бойынша қағидатты ұстанымын көрсететін еліміздің басты стратегиялық құжаты мемлекеттің алдағы жылдардағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясатының негізі болып табылады.
Сыбайлас жемқорлық мемлекеттік басқару тиімділігінің, елдің инвестициялық тартымдылығының төмендеуіне әкелетіні, үдемелі әлеуметтік-экономикалық дамуды тежейтіні баршаға мәлім.
Қазақстан мемлекеттік тәуелсіздіктің алғашқы күндерінен бастап сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылдың тиімді, әлемдік стандарттарға сәйкес институттары мен тетіктерін құру бағытымен мақсатты және кезең-кезеңімен жүріп келеді.
"Біздің елімізде қазіргі заманғы сыбайлас жемқорлыққа қарсы заңнама жұмыс істейді, оның негізі "Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы" және "Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы" заңдар болып табылады, бірқатар бағдарламалық құжаттар іске асырылуда, сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл саласындағы функцияларды іске асыратын уәкілетті орган құрылды, сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызмет саласындағы халықаралық ынтымақтастық белсенді жүзеге асырылуда.»;
Әлеуметтік шығу тегі мен мүліктік жағдайына қарамастан, оның кезінде басшылық орындарға қабілетті және кәсіби дайындалған адамдар орналасатын меритократия қағидаттарының негізінде мемлекеттік қызмет жүйесі қалыптасты, оның ішінде мемлекеттің әрбір органы мен лауазымды адамының функциялары мен өкілеттіктерінің аражігі нақты ажыратылып және айқындалып қалыптасты.
Шенеуніктердің азаматтармен тікелей байланысын қысқартатын және сыбайлас жемқорлық құбылыстары үшін жағдайларды барынша азайтатын мемлекеттік көрсетілетін қызметтер саласын дамыту және мемлекеттік аппарат жұмысын ақпараттандыру жөнінде кешенді шаралар қабылданды.
Қазақстанға әлемнің бәсекеге барынша қабілетті 50 елінің қатарына кіруге мүмкіндік берген азаматтардың өмір сүру деңгейін арттыру, ұлттық экономиканың өсуі, бизнесті жүргізу жағдайларын, халықтың құқықтық сауаттылығы мен әлеуметтік белсенділігін жақсарту, электрондық үкіметті енгізу бойынша қабылданып жатқан шаралар да заңға бағыну мәдениетін және мінез-құлықтың жалпы қабылданған сыбайлас жемқорлыққа қарсы модельдерін қалыптастыру үшін алғышарттар жасайды.
Сонымен бірге экономиканың одан әрі өсуі, халықтың әл-ауқатын арттыру, әлемнің неғұрлым бәсекеге қабілетті отыз елінің қатарына кіру жөніндегі өршіл міндетті іске асыру жөніндегі стратегиялық міндеттерді шешу мемлекеттің сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясатын жаңғыртуға негізделген жаңа жүйелі шаралар қабылдауды және оны іске асырудағы азаматтық қоғам институттарының рөлін арттыруды талап етеді, бұл сыбайлас жемқорлық көріністерін барынша азайтуға мүмкіндік берер еді.
Осыған байланысты қазіргі кезеңде мемлекеттің сыбайлас жемқорлыққа қарсы стратегияны (бұдан әрі - Стратегия немесе сыбайлас жемқорлыққа қарсы стратегия) айқындайтын жаңа бағдарламалық құжатын қабылдау қажеттілігі бар.
Мұндай құжатта сыбайлас жемқорлық деңгейін түбегейлі қысқартуға, мемлекет пен қоғам өмірінің түрлі салаларында оны туындататын себептер мен жағдайларды жоюға қабілетті алдын алу сипатындағы кешенді шараларға жетекші рөл берілуге тиіс. Яғни, басты назар сыбайлас жемқорлықтың салдарларымен күреске емес, оның алғышарттарын жоюға аударылуы тиіс.
Ұлттық экономиканың бәсекеге қабілеттілігін арттыру бизнесті дамыту жолындағы әкімшілік кедергілерді жою, Қазақстанда жұмыс істейтін отандық және шетелдік кәсіпкерлердің құқықтары мен заңды мүдделерін кез келген сыбайлас жемқорлық көріністерінен тиімді қорғау жөніндегі шаралардың басымдығын да көздейді.
Тұтастай алғанда, мұндай Стратегия мемлекет пен қоғамның тыныс-тіршілігінің негізгі салаларын қамтуға, жан-жақты және дәйекті сыбайлас жемқорлыққа қарсы шаралар кешенін әзірлеу мен жүзеге асыруды көздеуге және сол арқылы мемлекеттік биліктің барлық деңгейлерінде, сондай-ақ жекеше секторда сыбайлас жемқорлықты барынша азайтуды қамтамасыз етуге, қазақстандық азаматтардың осы әлеуметтік зұлымдыққа төзімсіз көзқарасын қалыптастыруға тиіс.
Бұл ретте Стратегия айқындайтын базалық бағыттар мәңгіге деректер бола алмайды. Олар жекелеген іс-шаралардың орындалуына қарай және сыбайлас жемқорлық құбылысын, оның себептерін, сыбайлас жемқорлық мінез-құлқының уәждемесін терең талдау, сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес саласындағы істердің жай-күйін байыпты және объективті бағалау нәтижелерін ескере отырып түзетілуге тиіс.
2.1-кіші бөлімге өзгерту енгізілді-ҚР Президентінің 27.05.20 ж. № 341 Жарлығымен. ред.)
2.1. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл саласындағы оң үрдістер
Қазақстандық мемлекет дамуының алдыңғы кезеңдерінде жалпы танылған нәтижелерге қол жеткізілді, сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл ісінде айқын оң үрдістер байқалды, оларды күшейту және дамыту ел дамуының қазіргі заманғы кезеңінде осы Сыбайлас жемқорлыққа қарсы стратегияны табысты іске асырудың кепілі болады.
Қазақстан ТМД елдерінің арасында алғашқылардың бірі болып осы келеңсіз құбылыспен күрестің мақсатын, міндеттерін, негізгі қағидаттары мен тетіктерін айқындаған "Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы" Заңды қабылдады.
2001 жылдан бастап сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес жөніндегі мемлекеттік бағдарламалар іске асырылуда, олардың шеңберінде сыбайлас жемқорлық көріністерінің туындау себептері мен жағдайларын жою жөнінде нақты шаралар қабылдануда.
1999 жылдан бері қолданыста болған "мемлекеттік қызмет туралы" Заң және 2005 жылы Мемлекет басшысы бекіткен мемлекеттік қызметшілердің Ар-намыс кодексі Қазақстанда есеп берушілік, ашықтық және меритократия қағидаттарында құрылған кәсіби мемлекеттік аппаратты қалыптастыру үшін негіз жасады.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл саласындағы реттеу және құқық қорғау функцияларын біріктіретін мемлекеттік орган құрылды. Ол сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясатты қалыптастыруға және іске асыруға ғана емес, сондай-ақ сыбайлас жемқорлықтың алдын алу мәселелерінде мемлекеттік органдардың, ұйымдар мен квазимемлекеттік сектор субъектілерінің қызметін үйлестіруге арналған. Сонымен қатар, оның қызметі сыбайлас жемқорлық қылмыстарды анықтауға, жолын кесуге, ашуға және тергеуге бағытталған.
Бұл ретте алдын алу-профилактикалық қызмет жаңадан құрылған орган үшін басым болып табылады.
Жазаның бұлтартпастығы қағидаты табысты іске асырылуда. Сыбайлас жемқорлық іс-әрекеттерін жасағаны үшін әшкереленген шенеуніктер атқарып отырған қызметтері мен дәрежесіне қарамастан, заңның барынша қатаңдығы бойынша жауапты болады.
Қылмыстық-құқықтық саясат лауазымды адамдардың сыбайлас жемқорлық қылмыстар жасағаны үшін қатаң жауапкершілігін қамтамасыз етеді.
Сыбайлас жемқорлық қылмыстары үшін қатаң жауапкершілік қажеттілігі Қазақстан Республикасының 2010 жылдан 2020 жылға дейінгі кезеңге арналған құқықтық саясат тұжырымдамасында көзделген.
Мұндай қағидатты ұстаным жаңа Қылмыстық кодексте іске асырылған. Мәселен, сыбайлас жемқорлық қылмыс жасаған кезде шартты түрде соттауға тыйым салынады, мемлекеттік қызметте қызмет атқару құқығына өмір бойына тыйым салынады, ал сыбайлас жемқорлық қылмыстарды алғаш жасаған адамдар тек соттың ғана өкінуіне байланысты қылмыстық жауаптылықтан босатылады.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы заңнама қылмыстық жолмен алынған мүлікті тәркілеу, сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл үшін басшылардың дербес жауапкершілігі жөніндегі нормалармен толықтырылды. Онда "мүдделер қақтығысы"сияқты маңызды ұғым бекітілген.
Бұл ретте мемлекеттік қызметшілердің жауапкершілігін күшейтумен қатар олардың әлеуметтік кепілдіктері де жетілдірілуде.
Мемлекеттік аппараттың жалақысын кезең-кезеңімен, тұрақты түрде арттыру мемлекеттік қызметшілердің әлеуметтік өзін-өзі сезінуін арттыруға және олардың өз міндеттерін адал және әділ негізде орындауы үшін жағдай жасауға арналған.
Құқық қорғау жүйесін одан әрі жаңғыртудың 2020 жылға дейінгі кезеңге арналған мемлекеттік бағдарламасында және құқық қорғау органдарының кадр саясаты тұжырымдамасында құқық тәртібі органдарына сенім деңгейін арттыруға, мінсіз жүріс-тұрыспен және құзыреттіліктің жоғары деңгейімен ерекшеленетін персоналды қалыптастыруға бағытталған шаралар көзделген.
Сот жүйесіне деген сенімді арттыруға, азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау ісінде оның рөлін күшейтуге ерекше назар аударылуда. Судьялар корпусын қалыптастыру тетігін жетілдіру, электрондық сот ісін жүргізуді дамыту, оның ашықтығы мен қолжетімділік деңгейін арттыру жөнінде шаралар қабылданды.
Жер-жерде ақпаратқа қолжетімділік кеңейтілді, оған электрондық үкіметті, сондай-ақ мемлекеттік және жеке құрылымдардың интернет-ресурстарын қалыптастыру жөніндегі шаралар ықпал етті.
Азаматтардың сыбайлас жемқорлық фактілері туралы кедергісіз ақпарат алуы, оның ішінде Сенім телефондары мен мемлекеттік органдардың веб-сайттары арқылы кедергісіз ақпарат алуы үшін жағдайлар жасалды.
Елдің инвестициялық тартымдылығын күшейту, оның бәсекеге қабілеттілігін арттыру мақсатында кәсіпкерлік қызметті, халықтың сапалы және жылдам мемлекеттік қызметтер алуын қиындататын әкімшілік кедергілер жойылуда.
"Мемлекеттік көрсетілетін қызметтер туралы" Заңның және "Рұқсаттар мен хабарламалар туралы" Заңның қабылдануымен көрсетілетін мемлекеттік қызметтердің сапасын арттыру үшін жағдайлар жасалды, рұқсаттар саны мен қызметтің лицензияланатын түрлері күрт азайды.
Мемлекеттік қызметтер көрсетудің тиімділігін бағалау және сапасын сыртқы бақылау жүйесі қалыптастырылды.
Жүргізілген жұмыстың нәтижесі мемлекеттік қызметтерді көрсету мерзімдерін бұзу санының (2012 жылмен салыстырғанда 8,7 есе) және оларды көрсету сапасына шағымдардың (25% - ға) жыл сайын төмендеуі, сондай-ақ автоматтандырылған қызметтер (2 еседен астам) мен Халыққа қызмет көрсету орталықтары арқылы көрсетілетін қызметтер үлесінің (51% - ға) ұлғаюы болды.
Мемлекеттік сатып алуды автоматтандыру деңгейі артып келеді, бұл бәсекелестік ортаның қалыптасуына, бюджет қаражатының ашық және тиімді игерілуіне ықпал етеді.
Экономиканың мемлекеттік емес секторында кәсіпкерлік қызметті жүргізу, жұмысқа орналасу және халықты жұмыспен қамтамасыз ету үшін қолайлы жағдайлар жасалған.
Тұтастай алғанда, аталған шаралардың қабылдануы Қазақстанға сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызмет деңгейі бойынша Орталық Азия өңірінде де, ТМД елдері арасында да көшбасшы орындардың бірін алуға мүмкіндік берді.
2.2-кіші бөлімге өзгерту енгізілді-ҚР Президентінің 27.05.20 ж. № 341 Жарлығымен. ред.)
2.2. Шешуді талап ететін проблемалар
Күрделі, тарихи өзгермелі, келеңсіз әлеуметтік құбылыс болып табылатын сыбайлас жемқорлық адамзат өркениеті дамуының ерте кезеңдерінде пайда болғаны белгілі.
Сыбайлас жемқорлық проблемасы барлық елдерде бар, әлеуметтік-экономикалық прогреске кедергі келтіреді, ол тек өзіне тән көріністерімен және ауқымымен ерекшеленеді.
Сыбайлас жемқорлық іс-әрекетінің әмбебап және жан-жақты анықтамасының болмауына қарамастан, оған, ең алдымен, шенеуніктердің билікті немесе лауазымдық жағдайын жеке пайда алу үшін теріс пайдалануын жатқызады, ал оның неғұрлым кең таралған түрлері ретінде әдетте шенеуніктерді сатып алу, қызметтік өкілеттіктерін пайдакүнемдік мақсаттарда пайдалану танылады.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылдың тиімді шараларын әзірлеудің күрделілігі оның әрбір жеке мемлекет үшін ерекшеліктеріне және оның өзгермелі сипаттамаларына байланысты қиындықтарына да байланысты.
Сыбайлас жемқорлықтың себептерін, жағдайлары мен салдарларын айқындау кезінде жергілікті діл, ұлттық және діни ерекшеліктер, құқықтық мәдениеттің деңгейі сияқты факторлар ескерілуге тиіс.
Сонымен бірге, сыбайлас жемқорлыққа қарсы тиімді әрі жүйелі іс-қимылдың басты шарттары билік органдарының қоғамға есеп берушілігі мен оның бақылауында болуы, сот төрелігінің тәуелсіздігі мен әділдігі, баяндауда анық және қолдануда күрделі емес заңдар, мемлекеттің кадр саясатындағы меритократия, мемлекеттік рәсімдердің ашықтығы және қоғамдағы сыбайлас жемқорлыққа төзбеушілік болып танылады.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресте заңсыз жұмыс әдістері мен арандатушылық әрекеттерге жол берілмейді. Кінәсіздік презумпциясының конституциялық принципін қатаң сақтау қажет.
Экономиканы жаңғырту және ауқымды әлеуметтік өзгерістер жағдайында Қазақстанда сыбайлас жемқорлыққа қарсы қазіргі заманғы әлеуметтік стратегиямен тығыз байланысты тұтас стратегияға қажеттілік барынша айқын-
біздің қоғамымыздың мәдениеті мен этикасын, осы әлеуметтік зұлымдықпен күрестегі халықаралық трендтерді ескеретін мемлекеттің экономикалық саясаты.
Стратегия сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл саласындағы мемлекеттік саясаттың тиімділігін арттырудың жаңа тетіктері мен құралдары үшін негіз болады.
Тікелей құқық қорғау құрамдасынан басқа, сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясатта мемлекеттік басқарудың, мемлекеттік қаражатты бөлудің және пайдаланудың ғылыми негізделген нысандары мен әдістерін таңдау және осының негізінде сыбайлас жемқорлықтың себептері мен жағдайларын жою да маңызды болып табылады.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жүйесінде негіз қалаушы буын сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін, олардың туындауына ықпал ететін жағдайлар мен себептерді анықтау және барынша азайту болып табылады.
Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін, олардың әртүрлі салалар мен салаларда таралу деңгейін бағалау мемлекеттік, оның ішінде сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызметті нормативтік-құқықтық реттеудегі олқылықтарды, мемлекеттік-құқықтық реттеу тетіктерінде туындайтын проблемаларды анықтауға, сондай-ақ сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызмет процесінде құқық қолдану практикасын жетілдіруге бағытталған шараларды әзірлеуге ықпал етеді.
Қоғамдық өмірдің неғұрлым маңызды мәселелерін қозғайтын шешімдерді қабылдау кезіндегі ашықтықтың жеткіліксіздігі, мемлекеттік аппарат қызметінде тиісті азаматтық бақылаудың және қоғамдық пікірді ескерудің болмауы артық төрешілдікке, әкімшілік тосқауылдарға және лауазымдық өкілеттіктерін теріс пайдалануға алып келеді, бұл жиынтығында сыбайлас жемқорлық көріністерінің өсуіне ықпал ететін келеңсіз факторларды қалыптастырады.
Ұлттық заңнаманың базалық салаларының болып жатқан сапалы жаңаруына қарамастан, қолданыстағы ұйымдастырушылық-құқықтық тетіктерде басты проблема тиісті құқық қолдану мәселелерінің шешілмеуі болып қалып отыр.
Сыбайлас жемқорлық көріністерінің алдын алу құралдарының барлық арсеналын пайдалану проблемасы бұрынғысынша өзекті болып табылады.
Қолданыстағы заңнама мен қазақстандық құқыққа тән институттардың сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл үшін пайдаланылмаған әлеуеті бар, оны толыққанды іске асыру мүмкіндігі осы саладағы шетелдік модельдер мен тәжірибені енгізу туралы мәселелерді қарау кезінде барынша ескерілуге тиіс.
Алдын алу-профилактикалық жұмыста да жүйелілік жетіспейді.
Бұл тұрғыда Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі уәкілетті орган үшін қылмыстық қудалау ғана емес, сыбайлас жемқорлық көріністерінің себептері мен жағдайларын анықтауға және жоюға бағытталған алдын алу шараларын әзірлеу және қабылдау басымдық болуға тиіс.
Бұл ретте назар жергілікті билік органдарының қызметіне де аударылуы тиіс, өйткені олардың өкілеттіктерін және өңірлердегі істердің жай-күйі үшін жауапкершілігін кеңейту және дәл солар өздерінің мемлекеттік көрсетілетін қызметтерімен азаматтардың күнделікті мұқтаждықтары мен қажеттіліктерін қанағаттандыруды қамтамасыз етеді.
Тұтастай алғанда, уәкілетті органның қызметінде оның құқық қорғау және реттеу функциялары арасындағы теңгерім сақталуы тиіс.
Мемлекеттік функцияларды орындау кезіндегі мүдделер қақтығысы да мемлекеттік сектордағы сыбайлас жемқорлық көріністеріне ықпал ететін маңызды себептердің бірі болып табылады. Мемлекеттік функцияларды, оның ішінде мемлекеттік көрсетілетін қызметтерді іске асыру тетіктерін егжей-тегжейлі талдау сыбайлас жемқорлықтың таралуына ықпал ететін себептерді анықтауға және жоюға мүмкіндік береді.
Осы уақытқа дейін азаматтардың құқықтық мәдениетін арттыруға және құқықтық ағартуға, әсіресе халықтың күнделікті өмірінде неғұрлым талап етілетін қолданыстағы құқықтың салалары мен нормалары бойынша жеткілікті көңіл бөлінбейді.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы насихат негізінен біржолғы акциялармен және науқандармен, бұқаралық ақпарат құралдарындағы шаблондық сөз сөйлеумен шектеледі, интернет-кеңістік жеткіліксіз пайдаланылады.
Қазіргі ақпараттық өріс сыбайлас жемқорлық көріністеріне мүлдем төзбеушілікті қалыптастыруда қоғамды шоғырландыруға әрдайым ықпал ете бермейді.
Сыбайлас жемқорлық проблемаларын және мемлекеттің сыбайлас жемқорлыққа қарсы қабылдаған шараларының тиімділігін зерделеуге арналған әлеуметтік зерттеулердің деңгейі мен сапасы жақсартуды қажет етеді.
Қызметтік әдеп нормалары мен қағидаларын бұзушылықтардың сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтардың өзінен әлі де заңнамалық деңгейде аражігі ажыратылмаған, бұл сыбайлас жемқорлықтықтың нақты көрінісін бұрмалайды, мемлекеттің күш-жігерін сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің өзекті бағыттарына шоғырландыруға кедергі келтіреді және елдің сыбайлас жемқорлық рейтингінің негізсіз өсуіне алып келеді.
Бұл ретте сыбайлас жемқорлық іс-әрекеттерінің деңгейлері мен тиісінше оларды жасағаны үшін қолданылатын жазаның аражігі нақты ажыратылмаған.
Жеке сектордағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелеріне қатысты тәсілдерді де ақыры айқындап алу қажет.
Мемлекеттің кәсіпкерлік субъектілерінің қызметіне араласуы сыбайлас жемқорлықтың таралу саласын және оның анықтамасына жататын адамдар тобын нақты түсінуге негізделуге тиіс. Бұл ретте бизнесті дамыту үшін әкімшілік кедергілер мен елдегі қолайлы инвестициялық ахуалды қамтамасыз ету ісінде қиындықтар жасалмауға тиіс. Тұтастай алғанда, мемлекеттің кәсіпкерлік қызметке қатысуы қысқаруы тиіс.
Тәуелсіз Қазақстанның жалпы әлемдік кеңістікке одан әрі кірігуі жөнінде қабылдап жатқан қадамдары біздің елімізді сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелерінде қабылданған белгілі бір халықаралық стандарттарды ескеруге міндеттейді.
Сонымен қатар, мұндай стандарттар шетелдік серіктестердің ұсынымдарын пайдалана отырып қана енгізілмеуі тиіс. Халықаралық тәжірибе оның ережелерінің ел Конституциясына, қалыптасқан заңнамалық және құқық қолдану практикасына сәйкестігі тұрғысынан, дәстүрлі және біздің елге тән құқықтық тетіктер мен институттардың қалыптасу және жұмыс істеу ерекшеліктерін ескере отырып, мұқият зерделенуге және егжей-тегжейлі талдауға жатады.
2.3. Сыбайлас жемқорлық көріністеріне ықпал ететін негізгі факторлар
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы тиімді іс-қимыл жүйесін қалыптастыру үшін ең алдымен қазіргі заманғы жағдайларда оның көріністеріне ықпал ететін негізгі факторларды айқындау қажет.
Олардың ішінде қазіргі уақытта ең өзектісі, біріншіден, нормалары құқық қолдану кезінде сыбайлас жемқорлық іс-әрекеттерін жасауға жиі жағдай жасайтын салалық заңдардың жетілдірілмеуі болып табылады.
Юриспруденцияның қыр-сырын білмейтін азаматтарға іс жүзінде мұндай заңдардың ережелерін дұрыс түсіну және дұрыс түсіндіру қиынға соғады.
Екіншіден, мемлекеттік және корпоративтік басқару ашықтығының жеткіліксіздігі. Басқарушылық шешімдерді әзірлеу және қабылдау процесі, оның ішінде азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін қозғайтын шешімдер туралы сөз болған жағдайларда, бұрынғысынша ең жабық процестердің бірі болып қала береді.
Үшіншіден, мемлекеттік қызметтерді көрсету кезінде лауазымды тұлғалардың халықпен тікелей байланысына байланысты сыбайлас жемқорлық тәуекелдері сақталуда.
Төртіншіден, халықтың, оның ішінде мемлекеттік сектор қызметшілерінің өздерінің құқықтық мәдениетінің деңгейі әлі де төмен, бұл арам пиғылды қызметкерлерге оны пайдакүнемдік, құқыққа қарсы мақсаттарда пайдалануға мүмкіндік береді.
Бесіншіден, азаматтар мінез-құлқының сыбайлас жемқорлыққа қарсы моделін және сыбайлас жемқорлықты қабылдамаудың қоғамдық ахуалын қалыптастыру бойынша кешенді және мақсатты ақпараттық жұмыстың болмауы.
Алтыншыдан, мемлекеттік қызметшілердің жекелеген санаттарының еңбекақысының және мемлекеттік қызметтегі әлеуметтік кепілдіктердің жеткіліксіз деңгейі.
3.1. Мақсат және нысаналы индикаторлар
Осы Стратегияның мақсаты мемлекеттің сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясатының тиімділігін арттыру, сыбайлас жемқорлықтың кез келген көрінісіне "мүлдем төзбеушілік" ахуалын жасау арқылы сыбайлас жемқорлыққа қарсы қозғалысқа бүкіл қоғамды тарту және Қазақстанда сыбайлас жемқорлық деңгейін төмендету болып табылады.
Стратегияда қолданылатын нысаналы индикаторлар:
мемлекеттік қызметтердің сапасы;
қоғамның мемлекеттік билік институттарына сенімі;
халықтың құқықтық мәдениетінің деңгейі;
елдің халықаралық қоғамдастықтағы беделін арттыру және тиісті халықаралық рейтингтерді, оның ішінде "Transparency International"сыбайлас жемқорлықты қабылдау индексіндегі Қазақстанның рейтингін жақсарту.
3.2. Стратегия Міндеттері:
Мемлекеттік қызмет саласындағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл;
қоғамдық бақылау институтын енгізу;
квазимемлекеттік және жекеше сектордағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл;
соттар мен құқық қорғау органдарында сыбайлас жемқорлықтың алдын алу;
сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениет деңгейін қалыптастыру;
сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелері бойынша халықаралық ынтымақтастықты дамыту.
Стратегияның мақсаты мен міндеттері "Қазақстан-2050" Стратегиясының мақсаттарына қол жеткізуге бағытталған, "Нұр Отан" партиясының 2015-2025 жылдарға арналған сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі бағдарламасының ережелерін, сондай-ақ басқа да қоғамдық бірлестіктердің ұсыныстары мен пікірлерін ескереді.
4.1-кіші бөлімге өзгерту енгізілді-ҚР Президентінің 27.05.20 ж. № 341 Жарлығымен. ред.)
4.1. Мемлекеттік қызмет саласындағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл
Сыбайлас жемқорлық іс-әрекеттерінің салдарынан материалдық және материалдық емес игіліктер заңсыз алынады, оның нәтижесінде қоғам мүдделеріне нұқсан келтіріледі және мемлекеттік биліктің беделі төмендейді.
Сондықтан мемлекет қызметтік өкілеттіктерді пайдакүнемдік мақсаттарда пайдалану тиімсіз және мүмкін болмайтын барлық шараларды одан әрі қабылдап, жағдай жасайтын болады.
Осындай маңызды шаралардың бірі мемлекеттік қызметшілердің өз кірістерін ғана емес, шығыстарын да декларациялау болады. Бұдан әрі мұндай декларациялау бүкіл халыққа қолданылатын болады, бұл мемлекеттік қызмет жүйесінде заңдылықты сақтауға және ашықтықты қамтамасыз етуге оң ықпал етеді.
Кірістер мен шығыстарды жалпыға бірдей декларациялауға көшу сыбайлас жемқорлыққа қарсы халықаралық стандарттарды ұлттық заңнамаға дәйекті түрде имплементациялауды жалғастыруға мүмкіндік береді.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл бойынша алдын алу жұмыстарын күшейтудің тағы бір маңызды факторы басшылардың Бағыныстылардың сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтар жасағаны үшін жауапкершілігі болып табылады. Мұндай тәсіл мемлекеттік қызметте парасаттылықты қамтамасыз ету жүйесін айтарлықтай нығайтады.
Жергілікті атқарушы органдар қызметі тиімділігінің көрсеткіші ретінде сыбайлас жемқорлық деңгейін айқындау да алдын алу шараларын қарқындатуға ықпал етеді.
Мемлекеттік аппаратта сыбайлас жемқорлық деңгейін төмендету үшін шенеуніктердің жалақысы мен әлеуметтік жеңілдіктерін мемлекеттің қаржылық мүмкіндіктерінің кеңеюіне қарай одан әрі кезең-кезеңімен арттыру көзделеді. Бұл міндет мемлекеттік қызметшілердің еңбегіне ақы төлеу жеке сектормен салыстырғанда әзірше бәсекеге қабілеттілігі жеткіліксіз болып қалатынын ескере отырып та өзектендіріледі.
Мемлекеттік қызметшілердің сатылмайтындығы және олардың қызметінің ашықтығы - сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл саясатының табысты болуының негізі.
Сыбайлас жемқорлық көріністерінің алғышарттарының бірі шенеуніктің азаматпен тікелей байланысы болуы да болып табылады. Мемлекеттік көрсетілетін қызметтерді алу рәсімі неғұрлым қарапайым және ашық болса, сыбайлас жемқорлық деңгейі соғұрлым төмен болады.
Осыған байланысты бірқатар мемлекеттік функцияларды мемлекеттік емес секторға - өзін-өзі реттейтін ұйымдарға кезең-кезеңімен беру жөнінде шаралар қабылданатын болады.
Адам факторының әсері қазіргі заманғы ақпараттық технологияларды кеңінен пайдалануды азайтады.
Нәтижесінде халыққа электрондық форматта, осындай форматта көрсетілетін қызметтердің көлемі өсетін болады, оның ішінде рұқсаттар беру қамтамасыз етілетін болады.
Білім беру мен денсаулық сақтауды қоса алғанда, әлеуметтік саланың базалық салаларында тиісті қызметтерді электрондық түрде көрсету сыбайлас жемқорлықты төмендетуге ықпал ететін болады.
Қызметтің неғұрлым сыбайлас жемқорлық саласына жататын мемлекеттік сатып алу жүйесі жаңғыртылатын болады. Дәл осы жерде әрбір төртінші сыбайлас жемқорлық қылмыс жасалады.
Жағдайды түбегейлі жақсарту үшін бірыңғай операторды бекіту, тауарларды автоматтандырылған іріктеуді енгізу, орындалған жұмыстар мен қызметтерді қабылдау рәсімдерін жетілдіру сияқты шаралар қажет болады.
Мемлекеттік қызметтер көрсету, оның ішінде кеден, салық салаларында, ауыл шаруашылығы, жер қатынастары, банк қызметі саласында мемлекеттік қызметтер көрсету рәсімдері барынша автоматтандырылатын болады.
"Бір терезе" қағидаты бойынша (ХҚКО арқылы) халыққа көрсетілетін мемлекеттік қызметтердің тізбесі де кеңейтіледі.
Тұтастай алғанда, сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылда ашықтық қағидаты түйінді фактор болып табылады, сондықтан да оны енгізу жөніндегі жұмыс тұрақты, жүйелі негізде, оның ішінде мемлекеттік қызметтер көрсетудің сапасы мен қолжетімділігіне мониторинг арқылы жүргізілетін болады.
4.2. Қоғамдық бақылау институтын енгізу
Сыбайлас жемқорлықтың алдын алудың пәрменді тетігі қоғамдық бақылау болып табылады.Мұндай бақылауды енгізу азаматтық қоғам институттарын жандандыруды ғана емес, тиісті заңнамалық реттеуді де талап етеді.
"Қоғамдық бақылау туралы" Заңның қабылдануы азаматтық бақылауды ұйымдастыру мен жүзеге асырудың базалық қағидаларын нормативтік құқықтық бекіту арқылы оның біртұтас жүйесін алғаш рет жасауға мүмкіндік берер еді.
Мұндай заң институттары мемлекеттің беделін нығайтуға және мемлекеттік аппарат жұмысының сапасын арттыруға жәрдемдесетін азаматтық қоғамды одан әрі дамытуда маңызды рөл атқаруға арналған.
Азаматтардың құқықтары мен мүдделерін қозғайтын мәселелер бойынша қоғамдық тыңдаулар, мемлекеттік органдар шешімдеріне қоғамдық сараптама жүргізу үшін басшылардың жұртшылық алдындағы есептерін тыңдау және азаматтардың алқалы органдардың жұмысына қатысуы үшін құқықтық негіз жасалатын болады.
Заң сыбайлас жемқорлыққа қарсы міндеттердің өзін де, сондай-ақ қоғам мен мемлекеттің тыныс-тіршілігінің басқа да әлеуметтік маңызы бар мәселелерін шешуге де ықпал ететін болады.
Бұл ретте қоғамдық бақылаудың ел Конституциясының талаптарына сәйкес мемлекеттің бақылау функцияларынан аражігі нақты ажыратылуға тиіс.
Мемлекеттік аппарат жұмысының ашықтығын қамтамасыз етудің тағы бір құралы "Жария ақпаратқа қол жеткізу туралы" Заң болуға тиіс, ол жария ақпаратты алушылардың құқықтарын, оны беру, есепке алу және пайдалану тәртібін бекітеді.
Жария ақпаратқа еркін қол жеткізу халықтың шенеуніктермен артық байланыс жасау қажеттілігін жояды.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы табысты күрестің аса маңызды факторы азаматтардың жергілікті маңызы бар мәселелерді шешуге тікелей қатысу мүмкіндігі болып табылады.
Бұған жергілікті өзін-өзі басқару өкілеттіктерін кеңейтуді көздейтін заңның қабылдануы ықпал етеді.
Халыққа, ең алдымен, жергілікті өзін-өзі басқарудың бюджеттік бағдарламалары бойынша қаражаттың пайдаланылуына мониторинг пен бақылауға қатысу мүмкіндігін берген жөн.
4.3-кіші бөлімге өзгерту енгізілді-ҚР Президентінің 27.05.20 ж. № 341 Жарлығымен. ред.)
4.3. Квазимемлекеттік және жекеше сектордағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл
Халықаралық ұйымдардың деректері бойынша квазимемлекеттік және жекеше сектордағы сыбайлас жемқорлықтың қаупін оның мемлекеттік сектордағы ауқымымен салыстыруға болады.
Квазимемлекеттік секторда мемлекеттік сатып алулардың көлемінен жиі асып түсетін бюджет кезінде сыртқы жағынан сыбайлас жемқорлық проблемасы соншалықты өткір емес. Алайда, қазіргі жағдай бұл сектордағы ашықтықтың жеткіліксіздігін көрсетеді. Сондықтан осы сектордағы есеп берушілікті, бақылауда болуды және шешімдер қабылдау рәсімдерінің ашықтығын қамтамасыз ететін ұйымдық-құқықтық тетіктер қажет.
Квазимемлекеттік секторда парасаттылықты нығайтуға қызметі сыбайлас жемқорлыққа қарсы заңнаманың сақталуын бақылауға және тәуекелдерді бағалауға, теріс пайдаланудың алдын алуға, мүдделер қақтығысын анықтауға және басқаруға, сондай-ақ қызметкерлерді оқытуға ерекше назар аудара отырып, сыбайлас жемқорлық практикаларының алдын алуға шоғырландырылатын комплаенс-қызметтер ықпал етеді.
Қазақстанның әлемнің неғұрлым дамыған 30 елінің қатарына кіруі іскерлік этика мен бизнесті адал жүргізудің қазіргі заманғы қағидаттарын сақтаған кезде ғана мүмкін болады.
Жұмыс істеп тұрған Ұлттық Кәсіпкерлер палатасы отандық бизнестің мүдделерін қорғаумен қатар, оның ашықтығы мен сатылмағандығы үшін жауапкершіліктің өз үлесін көтеруге және корпоративтік секторда сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл бойынша шаралар қабылдауға тиіс.
Бұл жолдағы алғашқы қадам жасалды да - Бизнестің сыбайлас жемқорлыққа қарсы хартиясы әзірленді. Онда Қазақстанның сыбайлас жемқорлықтан азат жеке кәсіпкерлігінің негізгі қағидаттары мен постулаттары жарияланған.
Қаржы-шаруашылық қызметтің түрлі салаларында алдағы уақытта бірқатар басқа да сыбайлас жемқорлыққа қарсы шаралар қабылдау қажет.
Сондай-ақ квазимемлекеттік және жекеше сектор субъектілерінің азаматтарға қызметтер көрсетуі кезінде ашықтықты қамтамасыз ету үшін жағдайлар жасау жөнінде шаралар қабылданатын болады.
Бұл, оның ішінде банк саласында электрондық технологияларды пайдалануды кеңейту, табиғи монополиялар саласындағы тарифтерді айқындау үшін нақты критерийлерді белгілеу, мемлекеттің құрылыс саласына және экономиканың басқа да салаларына қатысуын қысқарту.
Сонымен қатар жеке сектордағы сыбайлас жемқорлық көріністерімен күрес ол инвестициялық ахуалдың нашарлауына және кәсіпкерлер үшін тәуекелдердің туындамайтындай етіп жүргізілуге тиіс.
4.4. Сот және құқық қорғау органдарындағы сыбайлас жемқорлықтың алдын алу
Мемлекеттің сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясатының тиімділігі бірінші кезекте негізгі буыны сот төрелігінің мінсіз жүйесі болып табылатын құқық үстемдігін қамтамасыз ету жүйесіне байланысты.
Сот жүйесіне деген сенімді арттыру, сот төрелігін іске асыру сапасын жақсарту үшін судьялар қызметіндегі сыбайлас жемқорлықты болдырмау, оның ішінде судьялыққа кандидаттарға қойылатын талаптарды қатаңдату арқылы болғызбау жөнінде шаралар қабылданатын болады.
Сот ісін жүргізуді оңайлату, оның жеделдігін арттыру, соттар қызметін автоматтандыру сот төрелігіне еркін қолжетімділікті қамтамасыз етуге, сот жүйесі қызметінің ашықтығын арттыруға мүмкіндік береді.
Құқық қорғау жүйесінің жұмысындағы басымдықтар жасалған қылмыстарды анықтаудан олардың профилактикасы мен алдын алуға ауысуы тиіс.
Құқық қорғау органдарының кадр саясатында мемлекеттік әкімшілік қызмет жүйесінде қолданылып жүрген конкурстық іріктеу тетіктерін және меритократия қағидатын енгізу қажет.
Бұл проблеманы шешу көп жағдайда құқық қорғаушылар қатарының тазалығына, жаңа технологияларды одан әрі енгізуге және тиісті рәсімдерді автоматтандыруға байланысты болады.
Сыбайлас жемқорлықтан бойын аулақ ұстайтын құқық қорғау органдары ғана азаматтардың құқықтарын, қоғам мен мемлекеттің мүдделерін тиімді қорғауға қабілетті.
Халықтың сенімі құқық қорғау қызметін бағалаудың басты критерийі болуға тиіс.
4.5-кіші бөлім жаңа редакцияда жазылды-ҚР Президентінің 27.05.20 ж. № 341 Жарлығымен. ред.)
4.5. Қоғамда парасаттылық жүйесін және сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл парадигмасын өзгертудің тұжырымдамалық негізі қоғамдағы парасаттылық идеологиясы болуға тиіс.
Парасаттылық-адалдық, заңдылық, Сатылмаушылық, сенімділік сияқты құндылықтарды біріктіретін кешенді ұғым. Парасаттылық жүйесі мемлекеттік аппарат қызметінің ашықтығын, айқындығын көздейді.
Парасатты қоғамда сыбайлас жемқорлыққа мүлдем төзбеушілік әркімнің ішкі сеніміне, ойлау мен мінез-құлықтың негізіне айналады. Сыбайлас жемқорлық - бұл елдің табысты болашағына қауіп төндіретін, өскелең ұрпақтың бәсекеге қабілеттілігіне кедергі болатын түсінікті нақ осы дамыған сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениет қамтамасыз етеді.
Парасаттылық жүйесін қалыптастыруда мемлекет пен азаматтардың серіктестігі, сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл ісінде олардың күш-жігерін біріктіру, қоғамның осы жұмысқа барынша тартылуын қамтамасыз ету қағидатты маңызды рөл атқарады.
Бұл тәсіл қоғамдық бақылауды іске асыру тетіктерін кеңейтуді көздейді, ол енді қоғамдық кеңестердің қызметімен ғана шектелмеуі тиіс.
Азаматтық қоғам институттарының мемлекетпен, ең алдымен, мемлекеттік аппарат жұмысының сапасы мен ашықтығын арттыру, сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл сияқты бағыттар бойынша өзара іс-қимылының басқа да практикалық тетіктерін заңнамалық тұрғыдан қамтамасыз ету қажет.
Мұндай тетіктерге бюджет қаражатын бөлу және оларды жергілікті өзін-өзі басқару бағдарламалары бойынша пайдалану мониторингі туралы шешімдер қабылдау процесіне халықтың қатысуын, заңнамада белгіленген шектерде жұртшылықтың қатысуымен нормативтік құқықтық актілердің жобаларына сыбайлас жемқорлыққа қарсы сараптама жүргізуді жатқызуға болады.
Сыбайлас жемқорлықтың алдын алудың маңызды факторы азаматтардың қандай да бір саладағы немесе өңірдегі неғұрлым проблемалық, өткір мәселелерді, сондай-ақ оларды шешу жолдарын айқындауға тікелей қатысу мүмкіндігі болып табылады. Бұл сыбайлас жемқорлықты жою жөніндегі міндеттерді шешуге ғана емес, сондай-ақ әлеуметтік-экономикалық жағдайды жақсартуға, билікке деген сенім деңгейін арттыруға және шенеуніктердің жоғары сыбайластығы туралы таптаурынды "бұзуға" мүмкіндік береді.
Жұртшылықтың сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылдағы рөлін күшейту және кеңінен азаматтық бақылауды қамтамасыз ету қоғамның өзінде сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті арттыруды талап етеді.
Бұл ретте жас ұрпақтың сыбайлас жемқорлық көріністеріне жол бермеуге мүмкіндік бермейтін жаңа көзқарастары мен өмірлік ұстанымдары бар оларды тәрбиелеу маңызды рөл атқарады.
Бұл үшін бала кезден бастап, тұлғаның дамуы мен қалыптасуының барлық кезеңдерінде оқыту мен тәрбиелеу арқылы сыбайлас жемқорлыққа қарсы құндылықтарды дарыту маңызды. Парасаттылық және сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениет тақырыптарын білім беру жүйесіне қосу керек.
Жастардың сыбайлас жемқорлыққа қарсы қозғалысы, мектептегі парасаттылық клубтары сыбайлас жемқорлықтан "иммунитеті" бар азаматтардың жаңа буынын қалыптастыруға ықпал ететін болады.
Халықтың, әсіресе кәсіпкерлердің құқықтық сауаттылығы мемлекеттік қызметшілер тарапынан жасалатын қиянат тәуекелдерін едәуір қысқартады. Пікір көшбасшыларын тарта отырып, сыбайлас жемқорлыққа қарсы насихаттың кешенді жүйесі сыбайлас жемқорлық көріністеріне мүлдем төзбеушілікті қалыптастыруда қоғамды шоғырландыруға ықпал етеді.
Кең ауқымды түсіндіру жұмыстары арқылы қоғамдағы құқықтық нигилизмді жою азаматтарға мемлекеттік органдардың шешімдер қабылдау процестеріне ықпал етудің практикалық құралдарын тиімді пайдалануға мүмкіндік береді.
Сонымен қатар, бұқаралық ақпарат құралдарымен парасаттылық және сыбайлас жемқорлықты қоғамдық қабылдамау ахуалын жасау мәселесінде өзара іс-қимылды күшейту қажет. Адал, лайықты мемлекеттік қызметшілер мысалдарын кеңінен жария ету, қоғамның сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылға қатысу мүмкіндіктері туралы ақпаратты тираждау қазақстандықтардың белсенді азаматтық ұстанымдарын нығайтуға ықпал етеді.
Сыбайлас жемқорлық фактілерін анықтауға азаматтардың қатысуын жандандыру үшін пара мөлшеріне немесе келтірілген залалға байланысты біржолғы ақшалай сыйақы төлеудің сараланған жүйесін белгілей отырып, осындай жағдайлар туралы хабарлағаны үшін оларды көтермелеудің қолданыстағы тетігі жетілдірілді.
Бұл ретте сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылық туралы хабарлаған адамдарды қорғаудың қосымша тетіктерін пысықтау қажет.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылдың барлық шаралары мемлекеттік билік органдарына деген сенімді арттыруда және сыбайлас жемқорлық деңгейін төмендетуде көрініс табуға тиіс.
Жағдайды үнемі бақылау үшін талдау мен бағалаудың басқа құралдарын қолданумен қатар, әлеуметтік зерттеулер - қоғамдық пікірді өлшеу, оның ішінде халықаралық рейтингтік ұйымдардың сәтті әдістері негізінде үнемі жүргізу қажет. Қоғамның қанағаттануы сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл бойынша қабылданатын шаралардың тиімділігін бағалаудың негізі болуға тиіс.
4.6. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелері бойынша халықаралық ынтымақтастықты дамыту
Қазақстан сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелерінде халықаралық ынтымақтастықты кеңейтеді және тереңдетеді.
Қазақстанның халықаралық құқықтың толыққанды субъектісі ретіндегі тиімді сыртқы саяси қызметі, оның ішінде БҰҰ-ның Сыбайлас жемқорлыққа қарсы конвенциясына, осы саладағы басқа да құжаттарға қосылуы еліміздің сыбайлас жемқорлыққа қарсы халықаралық процестерге белсенді қатысуын қамтамасыз етеді.
Бір жағынан, бұл сыбайлас жемқорлыққа қарсы үздік практиканы қолдануға ынталандырады, екінші жағынан, шет елдермен ынтымақтастық мүмкіндіктерін кеңейтеді.
Біздің мемлекет өзара құқықтық көмек көрсету, қылмыскерлерді экстрадициялау және активтерді қайтару бойынша бірқатар келісімдер жасады.
Біздің сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясатымызды жетілдіруге Еуропалық Одақпен өзара іс-қимыл да, бірақ өз ерекшеліктеріміз бен ұлттық заңнаманы ескере отырып, шетелдік тәжірибені пайдалану ықпал ететін болады.
Оффшорлық аймақтар ерекше назар аударуды талап етеді, олар арқылы шетелге шығарылады және капитал заңдастырылады, оның ішінде көбінесе күмәнді шығу тегі. Тиісті халықаралық келісімдер мен шарттарға қол қою офшорлық компаниялар қызметінің ашықтығын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Халықаралық сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-шараларды өткізу, беделді халықаралық ұйымдарға қатысу практикасы жалғасатын болады. Біздің еліміз трансұлттық сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес мәселелерін талқылау үшін беделді диалог алаңы болып қала беруге ниетті.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы стратегияны іске асыру тетігінде сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі уәкілетті орган басты орган болады, ал Стратегияны орындауға барлық мемлекеттік органдар, ұйымдар мен мекемелер, мемлекет қатысатын компаниялар, саяси партиялар және басқа да қоғамдық бірлестіктер және тұтастай алғанда азаматтық қоғам қатысады.
Стратегияның ережелерін кезең-кезеңімен іске асыру Президент Әкімшілігінің келісімі бойынша Үкімет бекітетін Іс-шаралар жоспарымен қамтамасыз етілетін болады.
Стратегияның мақсаттарына қол жеткізудің қажетті шарты ішкі және сыртқы болып бөлінетін оның орындалуын мониторингтеу және бағалау болып табылады.
Орындауды ішкі мониторингтеуді және бағалауды тиісті іс - шараны тікелей орындаушы жүргізетін болады, сыртқыны-арнайы құрылған мониторингтік топ жүргізеді, оған мүдделі мемлекеттік органдардың, жұртшылық пен бұқаралық ақпарат құралдарының өкілдері кіреді.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы стратегияның іске асырылу жай-күйін тиісінше мониторингтеу мен бағалаудың шарты оның ашықтығы болып табылады.
Тиісті іс-шаралардың орындалу барысы туралы есептер міндетті түрде сыртқы бағалауды алу және қоғамдық пікірді ескеру мақсатында халықтың назарына жеткізілетін болады.
Бағалау мен жұртшылықтың пікірі Стратегияны іске асырудың кейінгі кезеңдерінде ескерілетін болады.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы стратегияны орындаудың соңғы сатысы Мемлекет басшысының қарауына тиісті есепті енгізу болады.
Құжаттың іске асырылуы туралы жыл сайынғы ұлттық есеп бұқаралық ақпарат құралдарында орналастырылуға жатады.